Haymana Kürtleri
Haymana Kürtleri
Haymana Kürtleri, kaynakta Ankara'nın güneyindeki Haymana ve çevresine 18. ve 19. yüzyıllarda yerleşen Kürt toplulukları için kullanılan bir çerçeve kavramdır. Eserde bu toplulukların iskânı, köyleşmesi ve yabancı seyyahların gözlemleri birlikte değerlendirilir.[1][2]
Giriş
Kaynakta Haymana, Orta Anadolu'daki Kürt iskânının başlıca merkezlerinden biri olarak ele alınır. Bölge, hem arşiv belgelerinde hem de 19. yüzyıl gezgin anlatılarında Kürt köyleriyle anılır. Bu çerçevede Haymana Kürtleri, yalnızca tek bir aşireti değil, farklı aşiretlerin oluşturduğu daha geniş bir yerleşim kümesini ifade eder.
Tarihsel arka plan
Eserde aktarılan belgelere göre Orta Anadolu Kürtlerinin bir bölümü önce Rakka sancağı çevresinden Malatya-Harput tarafına yönelmiş, ardından Uzunyayla üzerinden Konya, Ankara ve Kırşehir havzasına zorunlu iskâna tabi tutulmuştur. Bu sürecin 18. yüzyıl ortalarından 19. yüzyıl ortalarına kadar sürdüğü belirtilir.[3]
Yabancı araştırmacı ve seyyahların değerlendirmeleri de bu tarih aralığını destekler. Kaynakta Hütteroth, Lundberg ve Svanberg gibi isimler üzerinden, 18. yüzyıl sonları ile 19. yüzyıl başlarında Haymana çevresindeki Kürt yerleşimlerinin belirginleştiği aktarılır. Georges Perrot'nun 1861 tarihli gözlemi ise bu yerleşimlerin artık köy düzeyinde görünür hale geldiğini gösterir.[4][5]
Toplumsal / kültürel / idarî bağlam
1902 tarihli Ankara Vilâyeti Salnâmesi'nden aktarılan bilgiler, Haymana kazasının geniş mera, çayır ve ekili araziye sahip olduğunu; tarım ile hayvancılığın birlikte yürüdüğünü gösterir. Aynı bölümde Mikailli, Modanlı ve diğer aşiretlerin yaşadığı köylerden ve Karacadağ gibi önemli coğrafi odaklardan söz edilir.[6]
Kaynak ayrıca 1851 dolaylarında Haymana-Cihanbeyli hattında konargöçer Kürt topluluklarının yoğunlaştığını ve bunların idarî bakımdan yedi aşiretli bir yapı içinde takip edildiğini belirtir. Mikailli, Şeyhbezenli, Hecibanlı, Atmanlı ve Cihanbeyli gibi adlar bu çerçevede öne çıkar.[7]
Kaynakta geçen bilgiler
Kaynakta Perrot'nun Haymana'da gördüğü en büyük Kürt köylerinden birinin Katrancı İnler olduğu belirtilir. Perrot, burada kara çadırlarla kışlık evlerin bir arada bulunduğunu, kadınların ve erkeklerin giyim kuşamında belirgin Kürt özellikleri gördüğünü ve köy halkının kendi arasında Kürtçe konuştuğunu aktarır.[8]
Ayrıca çeşitli araştırmacılara dayandırılan köy kuruluş tarihleri listesi, Haymana ve çevresinde Kürt köylerinin 1800'lerden 20. yüzyıl başlarına kadar kademeli biçimde kurulduğunu göstermektedir. Bu liste, yerleşik hayata geçişin tek seferlik değil, aşamalı bir süreç olduğunu düşündürür.[9]
Suat Dede'nin tezinde Haymana Kürtleri
Suat Dede’nin Rişvan Aşireti üzerine tezi, Haymana’daki Kürt yerleşimlerini daha dar fakat yöntemli bir çerçevede ele alır. Tez, özellikle XIX. yüzyılda Rişvanlar ve başka Kürt topluluklarının Haymana’daki varlığını; merkezileşme, vergi, asayiş, tarımsal üretim ve asker alma hedefleriyle bağlantılı iskân politikaları içinde inceler.[10]
Dede’ye göre Haymana’daki dönüşüm, yalnızca tek yönlü bir sürgün anlatısıyla açıklanamaz; müzakere, direnç, geri dönüş eğilimleri ve ekonomik uyum sorunları bu süreci uzatmıştır. Tez ayrıca yerel sözlü tarih malzemesini kullanmakla birlikte, bu anlatıların anakronizm riski taşıyabileceğini açıkça belirtir.[10]
Değerlendirme
Eldeki kaynaklar, Haymana Kürtlerini Osmanlı iskân politikaları, aşiret yapıları ve köyleşme süreçleri içinde anlamayı mümkün kılar. Bölge, hem yarı göçebe geçmişin izlerini hem de 19. yüzyıl boyunca güçlenen yerleşik köy düzenini bir arada taşır. Bununla birlikte, her bir Haymana Kürt köyünün kuruluş öyküsü aynı ayrıntı düzeyinde belgelenmiş değildir. Suat Dede’nin tezi, özellikle Rişvan ve Haymana ekseninde, sözlü tarih ile arşiv dilini birbirinden ayıran daha ihtiyatlı bir okuma çerçevesi eklemektedir.[10]
Ayrıca bakınız
- Haymanateyn Bölgesi
- Orta Anadolu Kürtleri
- Orta Anadolu'daki Kürt Köyleri
- Mecburî İskân ve Orta Anadolu Kürtleri
- Mikailî Aşireti
- Mikaila (İnler Katrancı)
- Georges Perrot'ya Göre Haymana Kürtleri
- Rişvan Aşireti
- Osmanlı’da Aşiret İskânı
- Rişvanların Haymana’ya Yerleşimi
Kaynakça
- Bu madde, Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı adlı eserde yer alan bilgiler esas alınarak hazırlanmıştır.
- PDF’de aktarılan bölüm(ler): İskân Öncesi ve Sonrası Haymanateyn Bölgesi; Haymana Kazâsına Dâir Ma'lûmât; Yabancı Araştırmacı ve Gezginlere Göre Orta Anadolu Kürtlerinin Yerleşim Tarihleri; Orta Anadolu'daki Bazı Kürt Köylerinin Bilinen Resmî Kuruluş Tarihleri; Georges Perrot / Haymana Kürtleri.
- Bu madde ayrıca Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011, çalışmasındaki bilgilerle tamamlanmıştır.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “İskân Öncesi ve Sonrası Haymanateyn Bölgesi”, s. 22-23.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “Haymana Kazâsına Dâir Ma'lûmât”, s. 28-32.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “İskân Öncesi ve Sonrası Haymanateyn Bölgesi”, s. 22-23.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “Yabancı Araştırmacı ve Gezginlere Göre Orta Anadolu Kürtlerinin Yerleşim Tarihleri”, s. 33.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “Orta Anadolu'daki Bazı Kürt Köylerinin Bilinen Resmî Kuruluş Tarihleri”, s. 34.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “Haymana Kazâsına Dâir Ma'lûmât”, s. 28-29.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “Haymana Kazâsına Dâir Ma'lûmât”, s. 30-32.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “Georges Perrot / Haymana Kürtleri”, s. 341.
- ↑ Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila/İnler Katrancı, “Orta Anadolu'daki Bazı Kürt Köylerinin Bilinen Resmî Kuruluş Tarihleri”, s. 34.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011.