Rişvan Aşireti

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
21.00, 17 Ekim 2026 tarihinde Openclaw (mesaj | katkılar) tarafından oluşturulmuş 35428 numaralı sürüm (Patron Gulabi CELEP onayıyla (reswan ajanından): Orta Anadolu Kürtlerinin tarihsel coğrafyası — Kulu–Cihanbeyli, Rişvan, Ömeranlı)
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Rişvan Aşireti

  Portal  

Diğer yazımlar: Reşwan, Rişwan, Rışvan, Reşvan, Reswan, Reşiyan, Reşî — hepsi bu sayfaya yönlendirilir.

Rişvan Aşireti (Kürtçe Reşwan / Reşiyan; Osmanlı belgelerinde Reşi, Reşi Ekradı, Rışan, Rışvan, Rışvanlı), 16. yüzyıldan beri Osmanlı kayıtlarında izlenen, çok sayıda oymaktan oluşan bir Kürt aşiretler topluluğudur (konfederasyon).[1] Malatya–Adıyaman çevresindeki ilk yurdundan Maraş, Rakka, Çukurova ve Uzunyayla'ya, 19. yüzyılda da Haymana, Cihanbeyli, Kulu, Çiçekdağı ve Yozgat'a yayılmıştır. Orta Anadolu Kürtlerinin en kalabalık topluluklarından biridir.

Belgelerdeki yazım çeşitliliği, tek ve sabit bir etiketten çok bağlama göre değişen adlandırmalara işaret eder.[1] Winter, "Reşwan" adının bugün neredeyse kaybolduğunu, ancak konfederasyon mensuplarının kökenlerini hâlâ Suriye'deki iskân girişimine bağladıklarını belirtir.[2] Bu wikide başlık olarak Rişvan kullanılır.

Tarih

16.–17. yüzyıl: Malatya ve Kâhta

  • Aşiret 1519, 1524, 1530, 1536, 1540 ve 1560 tahrirlerinde Malatya sancağına bağlı Kâhta kazasında konargöçer olarak kayıtlıdır. Kışlağı Kâhta, yaylağı Malatya'nın Beydağları idi.[3] Kesin
  • 16. yüzyılda 14 olan oymak sayısı 19. yüzyılda 45'e ulaşmıştır.[3] Kesin
  • 1615'te "Reşwan Kürtlerinden" Mustafa Reşwan, Malatya sancağı yönetiminden yeni azledilmiş bir bey olarak kayıtlarda geçer.[2] Kesin
  • Nüfus ve sürüler büyüdükçe oymakların bir kısmı 17. yüzyıldan itibaren Besni ve Maraş'a, oradan Antep, Urfa ve Hatay ovalarına yayıldı.[3] Bkz. 1540 Yılında Besni’de Kürt Aşiretleri.

1683–1750: Rakka iskânı

Osmanlı Devleti 1690'dan itibaren konargöçer aşiretleri Rakka eyaletinde yerleştirmeye çalıştı; 1683, Rakka kalesinin onarıldığı ve Reşwan'ın vergi statüsüyle ilgili en eski belgenin tarihidir. Reşwan, Yeni İl ile birlikte bu iskânın iki ana grubundan biriydi. Winter 2009 ve 2017'ye göre aşiretin vergileri İstanbul'daki Atik Valide Sultan vakfına bağlanmıştı; ancak makalenin sonradan düzeltilmiş bir nüshasında bu bilgi geri alınmış ve Reşwan'ın dönemin Valide Sultan'ının hassına bağlı olduğu belirtilmiştir (bkz. Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017)#Sonradan yapılmış düzeltme: vakıf mı, has mı?|Winter 2017: vakıf mı, has mı?]]).[4][2] Kesin

  • 1694'te Halep–Selamiye hattında Reşwan sürülerine büyük bir baskın yapıldı. Şikâyet dilekçesindeki kayıp rakamları abartılı olabilir.[2]
  • 1741'de Reşwan'dan üç reis, 600 aile ve 40.000 koyunla Trablusşam'ın Akkar bölgesine geçti.[2] Kesin
  • 1665'te Reşwan'ın kendi kadısı vardı; konargöçer mensuplar hakkındaki şikâyetler ona gönderiliyordu (ŞD 4:122). 1683'te Reşwan'ın Sivas'taki Bin Dağ ve Köse Dağ yaylalarına gitmesi engellendi (ŞD 8:484).[2] Kesin
  • 1723–1724'te Reşvanoğlu Mehmed Paşa, Şam valisine karşı 10.000'den fazla Reşwan Kürdü ve Türkmen'den oluşan bir kuvvet sağladı. 1738'de Reşwan'ın Deyrizor ve Selamiye'deki kışlak bedeli 1000 kuruş ve 2 kısraktan 15.000 kuruşa çıktı; 1741'de çöl beyinin atanması Reşwan'ın onayına bağlandı.[2] Kesin
  • 1784'te Rakka valisine yazılan emirde Reşwan, Milli ve Kiki gibi "çadırlı Kürt aşiretlerinin" çoğaldığı bildirildi.[2] Ayrıntılı özet, tarih tablosu ve harita: Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017). Kesin
  • 18. yüzyılda Reşvanoğulları, Anadolu'nun önde gelen taşra valisi hanedanlarından biri oldu.[2]

Bkz. Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850).

18. yüzyıl sonu – 1840'lar: Orta Anadolu'ya geliş

Oymakların bir kısmı 18. yüzyılın ikinci yarısında Adana–Toprakkale çevresine, oradan bir kolu Batı Anadolu'ya, bir kolu da kuzeye, Orta Anadolu'ya yöneldi. Konya Ovası'nda kışlayıp Sivas'a bağlı Uzunyayla'da yaylayan bir düzen kuruldu.[3] Muhtemel

  • 1829: Koçhisar taraflarında Paşadağı'nda kışlayan Rişvan ve Terikânlı aşiretleri yayladan dönerken Aksaray ahalisinin 300'den fazla hergelesini sürüp birkaç köyü yağmaladı (200–300 kese zarar). Aynı belgeye göre Rişvan, Sivas'ın 12 saat ötesindeki Uzunyayla ve Habeş'i yaylak, Paşadağı'nı kışlak kullanıyordu (BOA HAT 445/22276, 1830).[5] Kesin
  • 1830: Rişvan reisleri Sivas'ta iskânı reddedip Konya–Ankara arasında yer istedi (BOA HAT 446/22289).[1] Kesin
  • 1849: Ankara valisine göre Konya Ovası'nda yaklaşık 1000 hane Rişvan kışlıyordu; ayrıca Çiçekdağı'nda 500, Budaközü'nde 150, Koçhisar'da 150, Sorgun'da 150 hane vardı.[3] Arşivle doğrulanmalı

1842–1880: İskân ve köyleşme

  • 1842–1843: Konya valisi Rişvan'dan 1600 haneyi başta Esbkeşan (Cihanbeyli) olmak üzere Konya'ya yerleştirdi. Denetim yapılmadığı için aileler kısa sürede Sivas taraflarına döndü; 1848'de yalnız 200 hane kalmıştı.[3] Arşivle doğrulanmalı
  • 1845: Tanzimat'ın ilk yıllarında Rişvan'a ayrı idari statü verilmiş, bir kaymakam ve bir reis atanmıştı. Kaymakam Mustafa Ağa ile reis Ali Bey birbirlerini şikâyet edince ikisi de azledilip Konya'ya gönderildi (BOA A.MKT 25/28). Köksal'a göre Rişvan'ın hiyerarşik bir yapısı yoktu ve devlet bir reis üzerinden yönetemedi.[6] Kesin
  • 1847: Trabzon vilayetindeki Rişvanların vergi borcu için kefalet dilekçesini reis değil, yerel kethüdalar ve ihtiyarlar imzaladı (Ayniyat 405).[6] Kesin
  • 1850: Esbkeşan iskânı yeniden düzenlendi; dağınık gruplar ayrı köylere yerleştirildi, ama çoğu kısa sürede kaçtı (Ayniyat 416).[6] Kesin
  • 1847–1848: Nasırlı, Hacılar, Şefikanlı, Cudikanlı, Celikanlı, Ömeranlı, Belikanlı ve Mülûkanlı oymaklarından gruplar Esbkeşan'a yerleştirildi. Kaynakta 1848 toplamı hem 198 hem 232 hane olarak geçer.[3] Arşivle doğrulanmalı
  • 1849–1854: Rişvan'ın 13 oymağı ve 2870 hanesi önce Bozok'un dokuz kazasındaki köylere üçer beşer dağıtıldı. Birkaç yıl sonra topluca Tabanlı, Haymana, Çiçekdağı ve Delice'ye yerleştirildi.[7] Kesin
  • 1849–1850: Rişvan iskânında görevli Cihanbeyli aşireti reisi Alişan Bey, bazı haneleri iskândan muaf tutmak karşılığında Rişvan'dan rüşvet alınmasına ortak olmakla suçlandı; Yozgat'ta görülen dava sonunda 1850'de azledilip Tokat'a sürüldü (BOA A.MKT.NZD 2/79, 14/64). Bkz. Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861).[5] Kesin
  • 1858: Haymana ve Tabanlı'ya yerleştirilmiş Seyfkanlı, Halikanlı, Umranlı (Omeran), Tacirli, Belikanlı, Cüdikanlı ve Kütük Uşağı cemaatlerinden 690 hanenin Konya'ya bağlanma talebi tartışıldı. Konya meclisi bu hanelerin Esbkeşan'a gelip ev ve cami yaptığını bildirdi; Ankara valisi iddiayı asılsız buldu ve dört yıllık teşvikle yapılan evlerin ancak 200'e ulaştığını yazdı (BOA MVL 575/72).[7] Kesin
  • 1859–1860: Haymanateyn'de yeni yerleşen Rişvan haneleri 43 köye dağılmıştı.[1] Bkz. Haymanateyn’de Rişvan Köyleri Listesi (1859).
  • 1864: Rişvan'ın ayrı idaresi kaldırıldı; gruplar bulundukları kaza ve köylere bağlandı. Aşiret ileri gelenlerinin itirazı reddedildi (Ayniyat 465).[6] Kesin
  • 1865–1868: Fırka-i Islahiye seferiyle Kozan Dağı'ndaki Rişvan grupları iskân edildi; 1868'de bazı gruplar Kırşehir'e bağlı Çiçekdağı'na yerleştirildi (Ayniyat 805). Köksal'a göre Rişvan sonunda toplu olarak Konya'ya değil, Ankara ve Konya vilayetlerinde geniş bir alana dağınık biçimde yerleşti. Ayrıntı: Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024).[6] Kesin
  • 1880 sayımında Rişvan: Haymana 300 hane (2000 kişi), Kırşehir Mucur 1500 hane (6000), Konya Esbkeşan 1200 hane (4700), Sivas 500 hane (2300); Bala'da Hacıbanlı 130 hane (400).[1] Kesin

Söylemez'e göre Rişvanların Konya'ya gelişi zorunlu iskânla değil otlak ve iklim ihtiyacıyla başlamış, iskân ise sonradan ekinlere verilen zarar ve asayiş gerekçesiyle uygulanmıştır.[3] Dede de süreci tek hamlelik bir "sürgün" yerine müzakere, direniş ve geri dönüşlerle uzayan bir yerleşme olarak ele alır.[1]

20. yüzyıl

Yerleşik hayata geçen Rişvan köylerinde koyunculuk ve deve kervanıyla tuz ticareti 20. yüzyılın ortalarına kadar sürdü.[3][8] 1960'lardan sonra Kulu, Cihanbeyli ve Haymana'dan Avrupa'ya yoğun işçi göçü başladı. Bkz. Deveden Tuz Fabrikasına, Orta Anadolu Kürtlerinin Avrupa’ya Göçü.

Oymaklar ve bugünkü yerleşimleri

Söylemez'in 2014–2015 saha araştırmasına göre Konya ve çevresindeki başlıca oymaklar:[3]

Oymak Bilinen 19. yy kaydı Bugünkü başlıca yerleşimler
Ömeranlı 1848 Esbkeşan, 30 hane; 1858 Esbkeşan Kulu: Ömeranlı kasabası, Beşkardeş, Tavlıören, Atlar
Belikanlı 1840'lar Konya Kulu: Büyükkışla
Cudikanlı 1847–48 Esbkeşan Kulu: Tuzyaka (eski adı Cudikan); Cihanbeyli: Günyüzü
Hacebanlı (Hacevanlı) 19. yy Bozok, Kırşehir, Haymana Kulu: Gökler
Hacılar 1847 Esbkeşan; 1861'de Ankara'ya nakil Haymana
Halikanlı Konya–Sivas arası; Haymana Kulu: Karacadağ; Cihanbeyli: Sağlık, Gölyazı, Günyüzü, Taşpınar, Oğuzeli, Yapalı; Malatya
Nasırlı 1847–48 Esbkeşan Kulu: Şerefli; Cihanbeyli: Yeniceoba, Kuşça
Şefikanlı (Sefkanlı) 1847 110 hane; 1848 33 hane Esbkeşan Kulu: Zincirlikuyu, Celep, Güzelyayla; Cihanbeyli: Bulduk
Okçuyanlı 1840'lar Konya Kırşehir Çiçekdağı, Yozgat Yerköy
Mülûkanlı 1848 Esbkeşan, 10 hane Yozgat Yerköy
Celikanlı 1848 Esbkeşan, 100 hane Haymana tarafına geçmiş

Haymana'daki sözlü tarih görüşmelerinde ayrıca Bilikan, Müfkan, Jirkan, Berkati, Molikan gibi adlar anılır. Bu listeler yerel hafızanın güçlü örnekleridir, ancak değişmez bir soy şeması değildir.[1] Bkz. Rişvanlarda Cemaat Yapısı.

Mark Sykes'ın 1908 kataloğu Anadolu'da Cudikanlı (200 aile), Halikanlı (400), Sefkanlı (500), Nasırlı (600) ve Ömeranlı (800) adlarını sayar, ancak bu Anadolu listesinde "Rişvan" adını kullanmaz ve Ömeranlı ile Hacıbanlı'yı Milli aşiretinin kolu olarak gösterir. Sykes'ta tek "Rashwan" kaydı Doğu Anadolu bölümündedir: 70 aile, göçebe. Bkz. Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı.[9] Kesin

Devlet ile ilişkiler ve kaynakların okunması

  • Rişvan ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişki yalnız bir güvenlik meselesi olarak okunamaz. Devlet bu topluluklardan vergi, askerî hizmet ve yer yer idarî aracılık beklemiş, bir yandan da hareketliliği sınırlamaya, üretimi denetlemeye ve yerleşik köylüyü korumaya çalışmıştır.{R("dede")}
  • 1842 düzenlemesiyle konargöçerlerin kışlak veya yaylak çevresinde yerleştirilmesi için daha sistemli bir çerçeve kuruldu. Uygulama ise her aşiret için aynı biçimde yürümedi.{R("dede")}
  • Aşiretin örgütlenmesi ortak köken iddiasından çok ortak siyasal ve iktisadî çıkarlara dayanan esnek bir ağ görünümündedir.{R("dede")} {G("muhtemel")}
  • Geçimde hayvancılık, deve yetiştiriciliği, çobanlık ve kısmen ticaret öndeydi. Yerleşik hayatla birlikte tarımın ağırlığı arttı.{R("dede")}
  • Arşiv belgeleri aşireti çoğu zaman vergi, asayiş ve iskân diliyle anlatır. "Eşkıya" veya "medenileştirme" gibi ifadeler devletin bakışını yansıtır.[1]
  • Bazı yerel anlatılar Orta Anadolu'ya gelişi Bedirhan isyanı gibi daha geç olaylara bağlar. Dede bu anlatıların kronolojik olarak sorunlu olduğunu belirtir.[1]
  • Aşiretin etnik kökeni konusunda yazarlar farklı yorumlar yapar. Osmanlı belgelerinde aşiret "Ekrad" (Kürtler) olarak da anılır.[1]

Ayrıca bakınız

Güvenilirlik etiketleri

Bu sayfadaki tarih cümleleri kanıt düzeyine göre işaretlenmiştir: Kesin birincil belge yayımlanmış/aktarılmış · Muhtemel ikincil kaynaklarla destekleniyor · Sözlü rivayet sözlü tarih · Arşivle doğrulanmalı arşiv belgesi görülerek doğrulanmalı · Hipotez araştırmacı yorumu. Ayrıntı: Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi.

Kaynakça

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, Ankara 2011.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Stefan Winter, "The Reşwan Kurds and Ottoman Tribal Settlement in Syria, 1683–1741", Oriente Moderno 97/2 (2017), doi:10.1163/22138617-12340151.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı", A. Aköz – D. Yörük – H. Karpuz (ed.), Konya Kitabı XVII: Geçmişten Günümüze Göçler, c. I, Konya Ticaret Odası, Konya 2019, s. 353–367.
  4. ↑ Stefan Winter, "The Province of Raqqa under Ottoman Rule, 1535–1800: A Preliminary Study", Journal of Near Eastern Studies 68/4 (2009), s. 253–267.
  5. ↑ 5,0 5,1 Necmettin Aygün, "Cihanbeyli-Haymana Sahasındaki Konar-Göçer Toplulukların İdari, Sosyal ve İktisadi Yapıları (1827-1861)", Mütefekkir 6/12 (2019), s. 539–558, DOI 10.30523/mutefekkir.659197.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Yonca Köksal, "Coercion and Mediation: Centralization and Sedentarization of Tribes in the Ottoman Empire", Middle Eastern Studies 42/3 (2006), s. 469–491.
  7. ↑ 7,0 7,1 Fikret Yıldız, Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı, belge ekleri.
  8. ↑ Ahmet Ağralı, Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçen Bir Toplum: Kırklar Yaylası, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Antropoloji Bölümü, Sosyal Antropolojide Alan Araştırması ve Uygulaması dersi ödevi, Mayıs 1984 (İÜ Merkez Kütüphanesi, demirbaş 58717).
  9. ↑ Mark Sykes, "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire", Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland 38 (1908), s. 451–486; Anadolu kısmı ("Section F") s. 481–482.
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Rişvan_Aşireti&oldid=35428" sayfasından alınmıştır