Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017)

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem II: Osmanlı iskân politikaları ve Rakka ›Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017)

Portal

"The Reşwan Kurds and Ottoman Tribal Settlement in Syria, 1683–1741" (Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı aşiret iskânı, 1683–1741), Kanadalı tarihçi Stefan Winter'in (Université du Québec à Montréal) Oriente Moderno dergisinde yayımlanan makalesidir.^[1] Makale, Reşwan konfederasyonunun 17. ve 18. yüzyıldaki tarihini Osmanlı merkez arşivi, Vakıflar arşivi, Şam ve Trablus mahkeme kayıtlarıyla izleyen ilk İngilizce çalışmadır. Bugün Orta Anadolu Kürtlerinin Reşwan geçmişini anlamak için temel kaynaklardan biridir.

Bu sayfa makaleyi sayfa numaralarıyla özetler, tarihlerini ve rakamlarını tablolaştırır, makalenin sonradan düzeltilmiş bir yerini ve kaynakçasındaki tutarsızlıkları gösterir. Makalenin metni açık erişimlidir.

Makalenin tezi

Winter dört ana iddia ileri sürer:^[1]

Reşwan, 18. yüzyıl Osmanlı idari belgelerinde "belki başka hiçbir aşiret grubunun olmadığı kadar" sık geçer. Buna rağmen hem Osmanlı hem Kürt tarihçiliğinde neredeyse hiç incelenmemiştir (s. 257).
Osmanlı belgeleri Reşwan'ı sürekli olarak "Kürd" (çoğulu Ekrâd) diye tanımlar. Yusuf Halaçoğlu'nun "Kürd sözcüğü belgelerde yalnız göçebe anlamına gelir" görüşünü Winter milliyetçi bir okuma olarak eleştirir. Faruk Söylemez'in 2007 tarihli Rişvan monografisinin de Reşwan'ın Kürt olarak tanımlandığından hiç söz etmediğini yazar (s. 257).
Reşwan devletle görece iyi ilişkiler içindeydi. Kendi vergisini toplayan, kendi kadısı ve voyvodası olan, mensupları vali olabilen, iyi bütünleşmiş bir topluluktu (s. 259, 265).
Osmanlı'nın aşiret iskân politikası 1690'larda "çökmemiştir". Devlet, 18. yüzyıl ortasına kadar Reşwan gibi aşiretleri ve önderlerini aktif biçimde kullanmayı sürdürmüştür. Bölgedeki asıl kopuş, 1768–1774 Osmanlı–Rus savaşı yıllarında devletin kendi zayıflığından doğmuştur (s. 266–267).

Köken ve ad

Ad: Winter'e göre "Reşwan" Kürtçede "Karalar" anlamına gelebilir (reş 'kara'). Bazı tarihçiler adın, Doğu Anadolu ile Kuzey Suriye arasında mevsimlik göç eden göçebeler için kullanılan genel bir ad olduğunu ileri sürer (s. 258).^[1] Hipotez
Kara Ulus: 16. yüzyıl Urfa tahrir defterlerine göre Reşwan, Karakoyunlu hanedanıyla bağlantılı, çoğunluğu Kürt aşiretlerden oluşan "Kara Ulus"un son kalıntılarından biriydi. Winter, Akkoyunlu kalıntılarına verilen "Boz Ulus" adı gibi, Reşwan'ın da 16. yüzyılda Osmanlı devletinin hesap ve denetim amacıyla oluşturduğu siyasi bir birlik olabileceğini düşünür. Yani Reşwan, bir akrabalık grubundan çok bir "Osmanlı idari yaratısı" olabilir (s. 258).^[1] Hipotez
16. yüzyıl yurdu: Maraş eyaletine bağlı Behisni (Besni), Kâhta ve Hısn-ı Mansur (Adıyaman). Reşwan iltizamı (vergi kiralaması), incelenen dönem boyunca Hısn-ı Mansur'da kalmıştır (s. 258).^[1] Kesin
Dağılma: Sonraki dönemlerde oymaklar Orta ve Doğu Anadolu'ya, hatta Rumeli'ye dağıldı (s. 258).^[1]

Kronoloji

Yıl	Olay	Belge (Winter'in atfı)	s.
1615	"Reşwan Kürtlerinden" Mustafa Reşwan, muhtemelen Malatya sancakbeyliğinden azledilmiş. Hısn-ı Mansur yakınındaki iki mukataayı oğlu Kalender'e verdiği, 200–300 atlı ve yüzden fazla levendle halka zulmettiği bildiriliyor.	BOA, Mühimme (MD) 80:525, 540	259
1616	Kalender bir yerliyi bıçakla yaralamakla, Mirza Ali ve diğerleri itaatsizlik ve vergi ödememekle suçlanıyor	MD 81:39	259
1665	"Reşwan kadısı"na, köylülerden hırsızlık yapan konargöçer Reşwanlar hakkında iki dilekçe gönderiliyor. Reşwan bu dönemde padişahın hassı (özel gelir kaynağı) ve bir voyvodanın idaresinde	Şikâyet Defteri (ŞD) 4:122; ŞD 6:46, 133, 157	259
1683	Vakıf görevlisinin şikâyeti: Sivaslılar Reşwanların Bin Dağ ve Köse Dağ'daki geleneksel yaylalarına gitmesini engelliyor. Aynı yıldan itibaren "Reşwan ve bağlı hasları"nın mültezimlere verildiğini gösteren Vakıflar kayıtları	ŞD 8:484; VGM 341	261
1690	Rakka iskânının başlangıcı. Konargöçer bir Reşwan kolu, Halep merkezli Kılıçlı Kürtleri tarafından soyuluyor	ŞD 14:69	261–262
1694 (sonbahar)	Çöl beyliğinden geçici olarak azledilmiş Hüseyin el-Abbas, kardeşleri ve 400'den fazla Bedeviyle Halep–Balis–Selamiye üçgenindeki Reşwan obalarına baskın yapıyor. 11 kişi öldürülüyor; 400 ailenin eşyası ve sürüleri alınıyor	ŞD 17:547	263
1697	Valide Sultan vakfına bağlı Yeni İl Türkmenlerine saldıran bir grup Reşwan "eşkıyası" Rakka kalesine hapsediliyor	MD 110:176	262
1698	Hama'da bir borç davası ve Selamiye'de hayvan hırsızlarıyla çatışma	ŞD 29:256	263
1701	Rakka'ya iskân edilen Türkmenler kaçıp Reşwan arasına sığınıyor; vali onları geri göndermekle görevlendiriliyor	Ahmed Refik 1989, s. 124	262
1712	Halep'in batısındaki Harim'de Reşwan'ın "tayin edilmiş kışlakları" var; sürülerin köylülerin tarlalarına zarar vermesi üzerine Rakka ve Halep valileri görevlendiriliyor	ŞD 60:264	263–264
1723–1724 (kış)	İtaatsizlik yüzünden idam edilen Rakka valisi Halil Paşa Reşvanoğlu'nun oğlu Mehmed Paşa, Şam valisini görevden almak için 10.000'den fazla Reşwan Kürdü ve Türkmen'den oluşan bir kuvvet sağlıyor	Tarih-i Raşid 4:14; von Hammer, c. 7	265
1728	Şam valisine, "Reşwan aşireti mutat üzere bu günlerde sürüleriyle çöle çıkarken" Abbas emirlerine karşı dikkatli olması emrediliyor	MD 134:327	263
1733	Omranlo ve diğer yerleşik Reşwan oymaklarının ileri gelenleri, Hısn-ı Mansur mahkemesinde Rakka iskânındaki konargöçer Türkmenlerin saldırılarından şikâyet ediyor	ŞD 140:505	262
1738	Atik Valide Sultan hassına bağlı konargöçer Reşwan, Deyrizor/Rahbe ve Selamiye'de kışlamak için o zamana dek 1000 kuruş ve 2 kısrak ödüyordu. Abbas emirleri artış isteyince 1500 kişilik silahlı muhafız veriliyor; bundan sonra yıllık bedel 15.000 kuruş olacaktır	ES-A 3:331	265–266
1741	Üç Reşwan reisi, 600 aile ve 40.000 koyunla Trablusşam'ın Akkar bölgesine yerleşmek için izin istiyor ve vergi ödemek, asayişi korumak şartıyla yer veriliyor. Aynı yıl yeni çöl beyinin atanması Reşwan'ın onayına bağlanıyor	Trablus Şeriye Sicili 7:280–281; ES-A 4:125	264, 266
1750'ler–1760'lar	Hısn-ı Mansur ve Sivas çevresinde Reşwan eşkıyalığı sürüyor; Reşvanzâdeler ve aşiretin voyvodaları bastırmakla görevlendiriliyor	MD 158–163	267
1774	Babıâli, Rakka'nın beş altı yıldır valisiz kaldığını kabul ediyor	MD 175:138–139	267
1784	Rakka valisine: Reşwan, Milli, Kiki ve diğer "çadırlı Kürt aşiretleri" son zamanlarda çoğaldı, yerleşik halkı göçebeliğe itiyor	MD 182:48	267

Belge kısaltmaları: BOA = Osmanlı Arşivi; MD = Mühimme Defteri; ŞD = Şikâyet Defteri; VGM = Vakıflar Genel Müdürlüğü, Ankara; ES-A = Şam Tarihi Belgeler Merkezi, Halep için Evâmir-i Sultaniye. Belgeler Winter'den aktarılmıştır; asılları görülmemiştir. Kesin (makaledeki kayıt)

1694 baskınındaki kayıplar

1694 dilekçesinde bildirilen kayıplar Winter'e göre hem Reşwan'ın hayvan varlığının büyüklüğünü hem de otlaklarının yerini gösterir (s. 263):^[1]

Kayıp	Sayı
Koyun ve keçi	125.300
Kuzu	80.000
At	18
Eşek ve sığır	244
Eşyası alınan aile	400
Öldürülen kişi	11

Rakamlar bir şikâyet dilekçesinden geldiği için, tazminat amacıyla abartılmış olabilir. Bu rakamlara göre aile başına yaklaşık 313 koyun ve keçi, kuzularla birlikte yaklaşık 513 küçükbaş hayvan düşer (H). Hipotez

Göç düzeni

Makaleye göre 17. yüzyıl sonu ve 18. yüzyıl başında Reşwan'ın düzeni şöyledir:^[1]

Yaylak: Sivas'ın Bin Dağ ve Köse Dağ yaylaları (1683) ve Selamiye çölü (Halep eşrafının dilekçesi, ES-A 3:312) (s. 261, 263).
Kışlak: Birecik'in kuzeyindeki Gök Su çevresi; ayrıca Harim (Halep'in batısı), Deyrizor/Rahbe ve Selamiye (s. 263–265).
Bazı Reşwanlar iskân politikasının etkisiyle Kuzey Suriye'de kışlamaya ve kalıcı yerleşmeye başlamıştır (s. 263).

Bu düzen, 19. yüzyılda Orta Anadolu'da görülen düzene benzer: Konya Ovası ve Paşadağı'nda kışlak, Sivas'ın Uzunyayla'sında yaylak (bkz. Rişvan Aşireti, Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)). Sivas yaylaları her iki dönemde de karşımıza çıkar. Hipotez

Reşwan ve Orta Anadolu

Winter, makalenin sonunda Reşwan geçmişinin hafızasını en çok "İç Anadolu Kürtleri"nin (Konya–Ankara–Kırşehir bölgesi) yaşattığını yazar. Bu Kürtlerin birçoğu kökenini Reşwan'a bağlar (s. 268).^[1] Bu konuda Nuh Ateş'in İç Anadolu Kürtleri (Konya–Ankara–Kırşehir) (Köln: Komkar, 1992) kitabına gönderme yapar. Ayrıca Tanzimat döneminde iskân politikalarının özellikle "güney ve orta Anadolu'daki Reşwan kalıntılarını" hedef aldığını belirtip Yonca Köksal'ın 2006 makalesine işaret eder (s. 267; bkz. Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024)).

Makalenin Ömeranlı için önemi, 1733 kaydıdır. Hısn-ı Mansur mahkemesine başvuran yerleşik Reşwan oymaklarından birinin adı Omranlodur. Bu ad, Ömeranlı oymağının bilinen en erken kayıtlarından biridir (bkz. Ömeranlı: Kayıtlarda Ömeranlı). Kesin (kayıt) · Hipotez (Kulu'daki Ömeranlı ile aynı topluluk olup olmadığı)

Kaynak eleştirisi

Sonradan yapılmış düzeltme: vakıf mı, has mı?

Makalenin yayımlanmış metni, Reşwan'ın İstanbul Üsküdar'daki Atik Valide Sultan vakfına bağlandığını "Reşwan tarihindeki önemli bir dönüm noktası" olarak sunar (s. 259). Vakfa gelir olarak bağlanan haslar arasında da "Yeni İl Türkmenleri, Kilis Kürtleri ve Reşwan"ı sayar (s. 261). Winter'in 2009 makalesi de Yeni İl, Reşwan ve Kilis gruplarının Valide Sultan külliyesinin gelir kaynağı olduğunu yazar.^[2]

Patronun gönderdiği PDF nüshasında ise bu cümleler kırmızı çizgiyle karalanmış ve kenara iki düzeltme kutusu eklenmiştir (PDF oluşturulma tarihi 18 Mart 2022):

s. 259: "Edit: The Reşwans were not actually incorporated into the Atik Valide Sultan waqf." (Reşwan aslında Atik Valide Sultan vakfına bağlanmamıştı.)
s. 261: "Edit: These were incorporated into the reigning Valide Sultan hass." (Bunlar o sırada tahtta olan padişahın annesinin, yani yaşayan Valide Sultan'ın hassına bağlanmıştı.)

Düzeltmeyi kimin yaptığı belgede yazmaz. Yayınevinin (Brill) açık erişim metninde bu düzeltmeler yoktur. Düzeltmenin yazara ait olması muhtemeldir. Düzeltmenin içeriği, Keiko Iwamoto'nun Winter'in de editörü olduğu 2024 tarihli derlemedeki bölümüyle uyumludur. Iwamoto bu bölümde Yeni İl Türkmenlerinin vakfa, Reşwan ile Kilis Kürtlerinin ise vakıf dışı (mîrî) gelire bağlı olduğunu gösterir (bkz. Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024)). Muhtemel

Sonuç: Reşwan'ın vergileri Atik Valide Sultan vakfına değil, büyük olasılıkla dönemin Valide Sultan'ının hassına bağlıydı. Makalenin düzeltilmemiş öteki cümlelerinde de (1683 "Atik Valide Sultan vakfı görevlisi", 1697 "Valide Sultan vakfı kethüdası", 1738 "Atik Valide Sultan hassına bağlı Reşwan") aynı ayrım gözetilmelidir. Bu wikide vakıf bilgisini kullanan sayfalar bu nota bağlanmıştır. Arşivle doğrulanmalı

Kaynakça tutarsızlıkları

Halaçoğlu'nun Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar kitabı dipnot 6'da 2009, kaynakçada 2011 tarihiyle verilmiştir.^[1]
Kaynakçada "Dr. Mikaîlî, 'Köken araştırmasında sözde kaynak kitap', Bîrnebûn 51 (2011)" ve Halaçoğlu'nun "Kürdoloji Enstitüsünün Kurulması Lazım" yazısı yer alır, ancak metinde ve dipnotlarda bunlara atıf yoktur.^[1]
Makale, 1683'ü hem Reşwan'ın vakıfla ilişkisini gösteren en eski belgenin yılı hem de Rakka kalesinin onarım yılı olarak kullanır. Osmanlı iskân politikasının resmî başlangıç yılı ise 1690'dır (s. 261). Bu wikide "1683'te iskân başladı" denmemelidir.

Değerlendirme

Güçlü yanları: İstanbul, Ankara, Şam ve Trablus olmak üzere dört ülkedeki arşivlere dayanır. Belgeleri tek tek gösterir. Reşwan'ın Kürt kimliğini belgelerdeki adlandırmaya dayandırır. 18. yüzyıl ortasına kadar devletle uzlaşmayı ve Reşwan'ın Suriye bozkırındaki siyasi ağırlığını görünür kılar.
Sınırları: Kısa bir konferans makalesidir (14 sayfa). Reşvanzâde valiler hanedanı, Winter'in kendi deyişiyle "hâlâ ayrı bir çalışmayı beklemektedir" (s. 265). 1741 sonrası yalnız ana hatlarıyla anlatılır. Orta Anadolu'ya geçiş konu edilmez.
Bu wiki için önemi: Reşwan'ın 18. yüzyıldaki Sivas–Suriye arasındaki göç düzeni ve Ömeranlı'nın (Omranlo) 1733 kaydı, Orta Anadolu Reşwanlarının 19. yüzyıl öncesi tarihine bağlanan en sağlam halkalardandır.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 Stefan Winter, "The Reşwan Kurds and Ottoman Tribal Settlement in Syria, 1683–1741", Oriente Moderno 97/2 (2017), s. 256–269, DOI 10.1163/22138617-12340151. Makale ilk olarak 16–18 Nisan 2013'te Erbil'de (Selahaddin Üniversitesi) "Kurds and Kurdistan in the Ottoman Period" konferansında sunulmuştur.
↑ Stefan Winter, "The Province of Raqqa under Ottoman Rule, 1535–1800: A Preliminary Study", Journal of Near Eastern Studies 68/4 (2009), s. 253–267, burada s. 263.