|
|
| (2 kullanıcıdan 2 ara revizyon gösterilmiyor) |
| 1. satır: |
1. satır: |
| = Rışvan Aşireti = | | = Rişvan Aşireti = |
|
| |
|
| Bu bölümde, [[Rışvan Aşireti]]’nin tarihteki yeri, Osmanlı idarî sistemi içindeki konumu ve günümüzdeki durumu ele alınmaktadır. İnceleme; aşiretin [[kökenleri]], [[göçebe yaşam tarzı]], [[iskân politikaları]] ve [[Osmanlı Devleti]] ile ilişkileri çerçevesinde yapılandırılmıştır.
| | == Tanım == |
| | '''Rişvan Aşireti''', kaynaklarda ''Reşwan'', ''Rışvan'' ve benzeri varyantlarla da geçen, Osmanlı döneminde Güneydoğu Anadolu ile Kuzey Suriye’den Orta Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada izlenen bir Kürt aşiretler topluluğudur.<ref name="dede2011">Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011.</ref> |
|
| |
|
| == Rışvan Aşireti'nin Kökenleri ve İlk Yerleşimleri == | | == Tarihsel Arka Plan == |
| [[Rışvan Aşireti]], kökenleri [[Güneydoğu Anadolu]]’ya uzanan büyük bir aşirettir. Aşiretin tarih sahnesindeki görünürlüğü, [[1515]] yılında bölgenin Osmanlı hâkimiyetine girmesiyle belirginleşmiştir. Bu tarihten itibaren Rışvanlılar, Osmanlı idarî ve askerî yapısı içinde yarı özerk bir konumda yaşamışlardır.
| | Suat Dede’nin değerlendirmesine göre Rişvan adı, XVI. yüzyıldan itibaren Rakka, Maraş, Bozok, Hısn-ı Mansur ve Behisni çevresinde görülen bir aşiretler topluluğunu ifade eder. Osmanlı belgelerinde aynı topluluğun ''Reşi'', ''Reşi Ekradı'', ''Rışan'', ''Rışvan'' ve ''Rışvanlı'' gibi farklı biçimlerde kaydedilmesi, tek bir sabit etnik ya da idarî etiket yerine tarihsel bağlama göre değişen adlandırmalara işaret eder.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| İlk yerleşim alanları arasında [[Hısn-ı Mansur]], [[Malatya]], [[Antep]], [[Maraş]] ve çevresi yer almaktadır. Bu bölgeler, aşiretin [[yaylak]] ve [[kışlak]] düzeninin merkezlerini oluşturmuştur.
| | == Osmanlı Devleti ile İlişkiler == |
| | Tez, Rişvanlar ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkinin uzun süre yalnızca güvenlik sorunu olarak okunamayacağını gösterir. Devlet bir yandan bu topluluklardan vergi, askerî hizmet ve yer yer idarî aracılık beklemiş; öte yandan hareketliliği sınırlandırmak, üretimi denetlemek ve yerleşik nüfusu korumak amacıyla daha yoğun müdahale yolları geliştirmiştir.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| == Osmanlı Egemenliği ve Yarı Göçebe Yaşam ==
| | Suat Dede ayrıca arşiv belgelerinin dilinin eleştirel okunması gerektiğini vurgular. Tanzimat döneminde nomadlar için kullanılan ''medenileştirme'' ve benzeri ifadeler, doğrudan topluluğun kendisinden değil, dönemin devlet söyleminden kaynaklanan tarihsel kategoriler olarak değerlendirilmelidir.<ref name="dede2011" /> |
| Rışvan Aşireti, Osmanlı egemenliği altında [[yarı göçebe]] bir yaşam tarzı sürdürmüştür. Bu yaşam biçimi, hayvancılığa dayalı ekonomik faaliyetlerle doğrudan ilişkilidir. Yaylak–kışlak hareketliliği, aşiretin hem sosyal örgütlenmesini hem de devletle olan ilişkilerini belirleyen temel unsurlardan biri olmuştur.
| |
|
| |
|
| Göçebe yaşam, aşiret içi [[dayanışma]], [[liderlik]] ve [[aşiret kurumları]]nın güçlenmesine katkı sağlamıştır.
| | == XIX. Yüzyıl Bağlamı == |
| | XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin merkezileşme, vergi toplama, asayişi sağlama, tarımsal üretimi artırma ve askerî kayıt mekanizmalarını genişletme hedefleri, Rişvanlar gibi konargöçer toplulukları doğrudan etkiledi. Bu dönemde aşiretin devletle ilişkisi yalnızca güvenlik meselesi olarak değil, nüfus ve mekân kontrolü bağlamında da yeniden tanımlandı.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| == XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Coğrafi Yayılma ==
| | Teze göre Rişvanların yerleşik hayata geçirilmesine yönelik ilk ciddi girişim 1830 yılında görünür hale gelir. 1842 tarihli düzenleme ile nomadların kışlak veya yaylak çevrelerinde yerleştirilmesi yönünde daha sistemli bir çerçeve oluşturulmuştur; ancak uygulama bütün aşiretler için aynı biçimde yürümemiştir.<ref name="dede2011" /> |
| [[XVII. yüzyıl]] ve [[XVIII. yüzyıl]] boyunca Rışvan Aşireti’nin yerleşim alanları genişlemiştir. Bu dönemde aşiret mensupları yalnızca Güneydoğu Anadolu ile sınırlı kalmamış; [[Sivas]], [[Ankara]], [[Konya]], [[Denizli]], [[Manisa]] ve [[İzmir]] gibi Orta ve Batı Anadolu bölgelerine kadar yayılmıştır.
| |
|
| |
|
| Bu yayılma, zorunlu göçten ziyade, göçebe ekonominin gerektirdiği mevsimsel hareketliliğin bir sonucudur.
| | == Haymana ve Orta Anadolu Bağlamı == |
| | Tez, Rişvanların Orta Anadolu’daki en görünür yerleşim alanlarından birinin Haymana olduğunu gösterir. Ancak bu süreç tek hamlede gerçekleşmiş bir "sürgün" anlatısına indirgenmez; müzakere, direnç, geri dönüş eğilimleri ve yerel koşulların etkisiyle uzayan bir yerleşik hayata geçiş süreci olarak ele alınır.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| == Göçebe Yaşam ve Adlî Vakalar ==
| | Haymanateyn çevresi, bu dönüşümün en somut izlenebildiği alanlardan biridir. Dede’nin ekleri, 1859–1860 yıllarında yeni yerleşen Rişvan hanelerinin 43 köye dağıldığını gösterir; bu veri, Haymana’daki demografik ve mekânsal değişimi yerleşim düzeyinde izlemeyi mümkün kılar.<ref name="dede2011" /> |
| Göçebe yaşam tarzı, Osmanlı kaynaklarında çeşitli [[adli vakalar]] ile ilişkilendirilmiştir. [[Eşkıyalık]], [[yol kesme]], [[zorbalık]] ve mala ya da cana yönelik saldırılar, hem aşiret mensupları hem de dış gruplar arasında yaşanmıştır.
| |
|
| |
|
| Osmanlı Devleti, bu tür olayları yakından takip etmiş; suç işleyen bireyleri cezalandırarak merkezi otoriteyi korumaya çalışmıştır.
| | == Toplumsal Yapı == |
| | Rişvan aşireti, alt gruplar ve cemaatler üzerinden örgütlenen bir yapı gösterir. Tezde Sefkan, Nasırlı, Halikanlı, Atmanlu ve başka gruplar zikredilir. Bu yapı, ortak köken iddiasından çok ortak siyasal ve iktisadî çıkarlarla ayakta duran esnek bir aşiretler ağı olarak değerlendirilir.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| == İskân Politikaları ve Vergi Düzeni ==
| | Haymana’daki sözlü tarih görüşmelerinde ise Sefkan, Nasırlılar, Bilikan, Halikan, Müfkan, Ömeranlı, Jirkan, Okçıyan, Berkati, Molikan ve Cüdikan gibi adlar aktarılır. Dede, bu tür listelemeleri yerel hafızanın güçlü örnekleri olarak kullanır; ancak bunları değişmez ve tam bir soy şeması gibi sunmaz.<ref name="dede2011" /> |
| [[XVII. yüzyıl]]dan itibaren Rışvan Aşireti, [[iskân politikası]] kapsamına alınmıştır. Bu politikanın temel amaçları [[güvenlik]] sağlamak ve [[vergi toplama]] süreçlerini düzenli hâle getirmekti.
| |
|
| |
|
| Ancak iskân uygulamaları, aşiret mensupları arasında direnişe yol açmış; bazı gruplar eski yaşam alanlarına dönmeye çalışmıştır. Bu durum, devlet–aşiret ilişkilerinde gerilimlere neden olmuştur.
| | == Ekonomik Dönüşüm == |
| | Rişvan topluluklarının geçiminde hayvancılık, deve yetiştiriciliği, çobanlık, kısmen ticaret ve zamanla tarım belirgin yer tutar. Yerleşik hayata geçiş, bu ekonomik bileşenlerin ağırlığını değiştirmiş; özellikle tarımın ve köy yerleşiminin önemini artırmıştır.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| == Osmanlı İdaresinde Rışvan Aşiret Reisleri == | | == Sözlü Tarih ve Yerel Hafıza == |
| Rışvan Aşireti, Osmanlı yöneticileri nezdinde yüksek bir [[itibar]]a sahipti. Birçok [[aşiret reisi]], [[Malatya]], [[Maraş]], [[Adana]] ve [[Sivas]] gibi merkezlerde [[valilik]] görevlerinde bulunmuştur.
| | Suat Dede’nin görüştüğü Haymana kökenli anlatıcılara göre aşiret hafızası, köyler ve alt gruplar üzerinden güçlü biçimde yaşamaya devam etmiştir. Bununla birlikte tez, bazı sözlü aktarımlarda anakronizm riski bulunduğunu açıkça belirtir; bu nedenle sözlü tarih, arşiv verileriyle aynı türden değil, ayrı bir kaynak katmanı olarak değerlendirilmelidir.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| Bu durum, aşiretin yalnızca bir göçebe topluluk değil, aynı zamanda Osmanlı idarî yapısına entegre bir aktör olduğunu göstermektedir.
| | Tezde özellikle, Rişvanların Orta Anadolu’ya gelişini doğrudan Bedirhan isyanı gibi daha geç tarihli olaylarla açıklayan bazı yerel anlatıların kronolojik olarak sorunlu olduğu belirtilir. Aynı şekilde, bütün süreci yalnızca tek taraflı bir sürgün anlatısına indirgemek de eldeki arşiv ve saha verileriyle tam olarak örtüşmez.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| == Maden İşletmeleri ve Hazine Gelirleri == | | == Değerlendirme == |
| Rışvan Aşireti, özellikle [[maden işletmeleri]]nde sağladığı hizmetlerle Osmanlı [[hazinesi]] için önemli bir gelir kaynağı olmuştur. Aşiret mensupları, madenlerin korunması, işletilmesi ve lojistik faaliyetlerinde görev almış; karşılığında vergi yükümlülüklerini yerine getirmiştir.
| | Rişvan Aşireti, Osmanlı son döneminde konargöçerlik, aşiret siyaseti, iskân politikaları ve yerel toplumsal dönüşümün kesişiminde duran önemli bir örnektir. Tez, aşireti ne romantize eder ne de yalnızca resmî arşiv dilinin güvenlikçi kategorileri içinde bırakır; iki kaynak türünü eleştirel biçimde birlikte okumayı önerir.<ref name="dede2011" /> |
|
| |
|
| == XIX. Yüzyılda Dağılma Süreci == | | == Ayrıca Bakınız == |
| [[XIX. yüzyıl]]ın sonlarına doğru Osmanlı Devleti’nde yaşanan idarî ve toplumsal dönüşümler, Rışvan Aşireti’ni de etkilemiştir. Aşiret reislerinin gücü zayıflamış, yerleşik hayata geçiş hızlanmış ve aşiret yapısı çözülmeye başlamıştır. | | * [[Rişvan Konfederasyonu]] |
| | * [[Haymana Kürtleri]] |
| | * [[Osmanlı’da Aşiret İskânı]] |
| | * [[Orta Anadolu Kürtleri]] |
| | * [[Rişvanların Sedanterleşmesi]] |
| | * [[Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar]] |
|
| |
|
| Günümüzde Rışvan Aşireti adı altında bütüncül bir yapı bulunmamakla birlikte, tarihsel ve kültürel izleri farklı bölgelerde yaşamaya devam etmektedir.
| | == Kaynakça == |
| | * Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011. |
|
| |
|
| == Rışvan Aşireti'nin Alt Kolları ==
| | [[Kategori:Rişvan Aşireti]] |
| Rışvan Aşireti, tarihsel süreç içinde birçok [[alt kol]]a ayrılmıştır. Bu kollar, yerleştikleri bölgelerin coğrafi ve sosyal koşullarına göre farklılaşmıştır. [[Hısn-ı Mansur]] ve [[Malatya]] çevresindeki kollar, aşiretin merkezî unsurları arasında yer almıştır.
| | [[Kategori:Haymana Kürtleri]] |
| | | [[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]] |
| == Ömeran Aşireti ==
| |
| [[Ömeran Aşireti]], Rışvan Aşireti’nin önemli alt kollarından biridir. Güneydoğu Anadolu kökenli olan bu aşiret, yarı göçebe yaşam tarzını uzun süre sürdürmüş ve özellikle [[hayvancılık]] faaliyetleriyle tanınmıştır.
| |
| | |
| Osmanlı döneminde iskâna tâbi tutulan Ömeran Aşireti, günümüzde kültürel açıdan dönüşüme uğramış olsa da tarihsel kimliğini korumaktadır.
| |
| | |
| | |
| Bu bölümde, Rişvan Aşireti'nin tarihteki yerinin önemi ve bugünkü durumu
| |
| değerlendirilecektir. Öncelikle, Rişvan Aşireti'nin kökenleri ve
| |
| Güneydoğu Anadolu'daki ilk yerleşimleri hakkında bilgi verecektir. Daha
| |
| sonra, aşiretin 1515'te Osmanlı egemenliği altına girmesi ve yarı göçebe
| |
| hayat tarzı ile ilişkisi açıklanacaktır. Ayrıca, aşiretin XVII. ve
| |
| XVIII. yüzyıllarda Hısn-ı Mansur ve Malatya yanı sıra Antep, Maraş,
| |
| Sivas, Ankara, Konya, Denizli, Manisa ve İzmir'e kadar yayılması ele
| |
| alınacaktır.
| |
| Göçebe yaşam tarzının getirdiği adli vakalar ve eşkıyalık, zorbalık, yol
| |
| kesme, mala, cana ve ırza saldırı gibi suçlar da değerlendirilecektir.
| |
| XVII. yüzyıldan itibaren iskâna tâbi tutulması ve vergi toplama
| |
| kaygıları hakkında bilgi verilecektir. Aşiret reisleri ve maden
| |
| işletmelerinde hizmetleri ve vergileri ile hazinenin önemli bir gelir
| |
| kaynağı olması incelenecektir.
| |
| Son olarak, XIX. yüzyılın sonlarına doğru aşiretin dağılması ve
| |
| günümüzde Rişvan Aşireti'nin durumu ele alınacak ve sonuç olarak
| |
| aşiretin tarihteki yerinin önemi
| |
| | |
| == Rişvan Aşireti'nin Tarihçesi: Güneydoğu Anadolu'dan Orta ve Batı Anadolu'ya yayılışı
| |
| | |
| === Rişvan Aşireti'nin kökenleri ve Güneydoğu Anadolu'daki ilk yerleşimleri
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, Güneydoğu Anadolu bölgesinde kökenlerine dayanan bir | |
| aşirettir. Aşiret, 1515 yılında Osmanlı İmparatorluğu tarafından
| |
| Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin alınmasıyla Osmanlı egemenliği altında
| |
| yaşamaya başladı. Aşiret, yarı göçebe bir hayat süren bir aşirettir ve
| |
| zamanla Orta ve Batı Anadolu'ya, hatta Rumeli'ye doğru yayılmaya
| |
| başladı. Bu yayılma, aşiretin göçebe yaşam tarzının gereği olarak yaylak
| |
| ve kışlak yerleri arasında sürekli yer değiştirmesinden kaynaklanmıştır.
| |
| Aşiretin ilk yerleşim yerleri arasında Hısn-ı Mansur, Malatya, Antep,
| |
| Maraş, Sivas, Ankara, Konya, Denizli, Manisa ve İzmir gibi yerler yer
| |
| almaktadır.
| |
| | |
| === 1515'te Osmanlı egemenliği altına girmesi ve yarı göçebe hayat tarzı
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, 1515 yılında Osmanlı Devleti tarafından Güneydoğu
| |
| Anadolu Bölgesi'nin alınması ile Osmanlı egemenliği altına girmiştir.
| |
| Aşiret, yarı göçebe bir hayat tarzını benimsemiştir ve yaylak ve
| |
| kışlaklar arasında sürekli yer değiştirmiştir. Bu hayat tarzı, aşiret
| |
| içi kurumların ve geleneklerin oluşmasına neden olmuş ve aşiret içi
| |
| dayanışma ve birlikteliği pekiştirmiştir. Aşiret kültürünü koruyan
| |
| birçok aşiret mensubu vardır.
| |
| | |
| === XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Hısn-ı Mansur ve Malatya yanı sıra Antep, Maraş, Sivas, Ankara, Konya, Denizli, Manisa ve İzmir'e kadar yayılışı
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, 1515 yılında Osmanlı Devleti tarafından Güneydoğu
| |
| Anadolu Bölgesi'nin alınmasıyla Osmanlı egemenliği altına girdi. Aşiret,
| |
| yarı göçebe bir hayat tarzını benimsemişti ve zamanla Orta ve Batı
| |
| Anadolu'ya ve hatta Rumeli'ye doğru yayılmaya başlamıştı. XVII. ve
| |
| XVIII. yüzyıllarda Hısn-ı Mansur ve Malatya yanı sıra Antep, Maraş,
| |
| Sivas, Ankara, Konya, Denizli, Manisa ve İzmir gibi bölgelerde
| |
| yerleşmeye başladılar. Aşiret, yaylak ve kışlaklar arasında gidip
| |
| gelirken hayvancılık yapmış ve özellikle bölgenin ekonomisinde önemli
| |
| rol oynamıştır. Aşiretin bazı kolları, yaylak ve kışlaklarının yanı sıra
| |
| bölgede madencilik faaliyetlerinde de yer aldılar. Bu nedenle, Rişvan
| |
| Aşireti'nin tarihteki yerinin önemi ve bugünkü durumunun detaylı bir
| |
| şekilde incelenmesi gerekir.
| |
| | |
| === Göçebe yaşam tarzının getirdiği adli vakalar ve eşkıyalık, zorbalık, yol kesme, mala, cana ve ırza saldırı gibi suçlar
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, göçebe yaşam tarzının gereği olarak yaylak ve kışlak
| |
| yerleri arasında sürekli yer değiştirmiştir. Bu yaşam tarzı, aşiret
| |
| mensuplarının yaylak ve kışlaklara gidip gelirken adli vakalara sebep
| |
| olmalarına neden olmuştur. Eşkıyalık, zorbalık, yol kesme, mala, cana ve
| |
| ırza saldırı gibi suçlar, aşiret dışı kimselere karşı işlendiği gibi
| |
| aşiret mensupları, yolcular ve tüccarlara karşı da yapılmıştır. Bu tür
| |
| suçlar devlet tarafından takip edilmiş ve sorumlular cezalandırılmıştır.
| |
| | |
| === XVII. yüzyıldan itibaren iskâna tâbi tutulması ve vergi toplama kaygıları
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, XVII. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti tarafından
| |
| güvenlik ve vergi toplama kaygıları nedeniyle iskâna tâbi tutulmuştur.
| |
| Bu politika kapsamında aşiret, belirlenen bölgelerde yerleştirilmiştir.
| |
| Ancak aşiret mensuplarının çoğu, iskân edildikleri yerlerde kalmak
| |
| istemediği için ya eski yerlerine dönmeye çalışmışlar veya eşkıyalık
| |
| yapmışlardır. Bu politikanın sonuçları arasında aşiret mensuplarının
| |
| devletle olan ilişkilerinin bozulması, ekonomik sıkıntılar ve sosyal
| |
| sorunlar bulunmaktadır. Bu nedenle, iskân politikasının uygulanması
| |
| sırasında dikkatli bir şekilde planlanması ve uygulanması gerektiği
| |
| sonucuna varılmaktadır.
| |
| | |
| === Osmanlı Devleti yöneticileri nezdinde itibarı ve valilik yapan aşiret reisleri
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, Osmanlı Devleti yöneticileri nezdinde önemli bir itibara
| |
| sahipti. Çok sayıda aşiret reisi Malatya, Maraş, Adana ve Sivas gibi
| |
| yerlerde valilik yapmıştır. Bu valilikler, aşiret reislerinin devlet
| |
| yöneticileri tarafından güvenilir ve yetkili kişiler olarak
| |
| görülmelerini sağlamıştır. Aşiret reisleri, devletin belirlediği
| |
| bölgelerde yerleştirilmiş olan aşiret mensuplarının vergi toplama,
| |
| güvenlik ve düzenli hizmetler gibi konularda devletin temsilcisi olarak
| |
| görev yapmışlardır. Ayrıca, aşiret reisleri madenlerin işletilmesinde
| |
| gerekli hizmetleri görürler ve topladıkları vergiler hazinenin önemli
| |
| bir gelir kaynağını oluştururdu.
| |
| | |
| === Maden işletmelerinde hizmetleri ve vergileri ile hazinenin önemli bir gelir kaynağı olması
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, Osmanlı Devleti'nin ekonomik yapısı içinde önemli bir
| |
| rol oynadı. Aşiret, maden işletmelerinde hizmetlerini sunarak devlet
| |
| hazinesine vergi olarak katkıda bulundu. Bu vergiler, devletin ihtiyacı
| |
| olan fonları sağlamak için önemli bir kaynak teşkil etti. Aşiret
| |
| üyeleri, maden işletmelerinde çalışarak hem kendi geçimlerini sağladılar
| |
| hem de devletin ekonomisini desteklediler. Bu nedenle, Rişvan
| |
| Aşireti'nin maden işletmelerindeki rolü önemlidir ve devlet için önemli
| |
| bir gelir kaynağı oluşturdu.
| |
| | |
| === Eşkıyalık yapan aşiret mensuplarının cezalandırılması ve geri gönderilmeleri
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, Osmanlı Devleti döneminde Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde
| |
| yerleşik bir aşiret olarak varlığını sürdürmüştür. Aşiret, yarı göçebe
| |
| bir hayat tarzı benimsemiş ve Orta ve Batı Anadolu'ya doğru yayılmıştır.
| |
| Bu yayılma sürecinde, aşiret mensupları eşkıyalık, zorbalık, yol kesme
| |
| ve diğer suçlarla adli vakalara sebep olmuş ve bu tür eylemler devlet
| |
| tarafından takip edilmiştir. Osmanlı Devleti, Rişvan Aşireti'ni XVII.
| |
| yüzyıldan itibaren iskâna tâbi tutmuş ve vergi toplama kaygıları ile
| |
| yerleştirmiştir. Bu iskân politikası, aşiret mensuplarının bazılarının
| |
| eski yerlerine dönmeye veya eşkıyalık yapmaya zorlamıştır. Rişvan
| |
| Aşireti, Osmanlı Devleti yöneticileri nezdinde önemli bir itibara
| |
| sahipti. Çok sayıda aşiret reisi Malatya, Maraş, Adana ve Sivas gibi
| |
| yerlerde valilik yapmıştır. Ayrıca aşiret, maden işletmelerinde
| |
| hizmetleriyle hazinenin önemli bir gelir kaynağı olmuştur. Sonuç olarak,
| |
| Rişvan Aşireti tarihte önemli bir yere sahipti ve Osmanlı Devleti'nin
| |
| sosyal, ekonomik ve idari yapısı içinde önemli bir rol oynadı. Ancak
| |
| aşiret mensuplarının eşkıyalık ve diğer suçlarla adli vakalara sebep
| |
| olmaları, devlet tarafından takip edilmiş ve cezalandırılmıştır. Bu
| |
| durum, aşiret mensuplarının geri gönderilmesine de neden olmuştur.
| |
| | |
| === XIX. yüzyılın sonlarına doğru aşiretin dağılması ve günümüzde Rişvan Aşireti'nin durumu.
| |
| | |
| XIX. yüzyılın sonlarına doğru, Osmanlı Devleti'nin sosyal, ekonomik ve
| |
| idari yapısındaki değişimler sonucu Rişvan Aşireti de etkilenmiştir.
| |
| Aşiret reislerinin gücü azalmış, yerleşik hayat tarzını benimsemeye
| |
| başlamışlardır. Bu değişimler sonucu aşiret mensupları arasında dağılma
| |
| ve ayrılma olayları meydana gelmiştir. Günümüzde Rişvan Aşireti adı
| |
| altında bir bütünlük yoktur ve aşiretin mensupları farklı bölgelerde
| |
| yaşamaktadır. Ancak hala Rişvan Aşireti'nin tarihi, kültürel ve ekonomik
| |
| izleri günümüzde de görülmektedir. Bu aşiretin tarihteki yerinin önemi,
| |
| bugünkü durumu ve geleceği konusunda daha ayrıntılı bir araştırma
| |
| yapılması gerekmektedir.
| |
| | |
| === Rişvan Aşireti'nin alt kollari
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, zaman içinde birçok alt kol oluşturmuştur. Bu alt
| |
| kollar, aşiretin yerleştiği bölgedeki coğrafi ve sosyal faktörler
| |
| nedeniyle oluşmuştur. Örneğin, Hısn-ı Mansur bölgesinde yaşayan alt kol,
| |
| farklı bir yaşam tarzına sahip olabilir ve farklı ekonomik faaliyetlerde
| |
| bulunabilir. Aynı şekilde, Malatya bölgesinde yaşayan alt kol, farklı
| |
| bir sosyal yapıya sahip olabilir ve farklı kültürel gelenekleri
| |
| benimseyebilir. Bu alt kollar, aşiretin genel yapısını ve işleyişini
| |
| etkileyebilir ve devlet yöneticileri tarafından farklı şekillerde
| |
| yönetilir. Bu nedenle, Rişvan Aşireti'nin alt kollarının tarihsel ve
| |
| sosyal özellikleri, aşiret hakkında daha derin bir anlayış kazandırmak
| |
| için önemlidir.
| |
| | |
| == Göçebe Yaşam Tarzı: Yaylak ve Kışlaklar arasındaki sürekli yer değiştirmeler
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, yarı göçebe bir hayat tarzı süren bir aşirettir. Bu
| |
| nedenle, aşiret mensupları yaylak ve kışlak yerleri arasında sürekli yer
| |
| değiştirmektedir. Yaylaklar, yaz ayları için kullanılan ve hayvanların
| |
| otlatabileceği yerlerdir. Kışlaklar ise, kış ayları için kullanılan ve
| |
| aşiret mensuplarının konaklayabileceği yerlerdir. Bu sürekli yer
| |
| değiştirmeler, aşiret mensuplarının hayatlarının önemli bir parçasıdır
| |
| ve göçebe hayat tarzının bir gereğidir. Aynı zamanda, bu sürekli yer
| |
| değiştirmeler aşiret mensuplarının adli vakalara sebep olmasına da neden
| |
| olmuştur.
| |
| | |
| == Iskân Politikası: Güvenlik ve vergi toplama amacıyla yapılan iskânlar ve sonuçları
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, Osmanlı Devleti tarafından güvenlik ve vergi toplama
| |
| amacıyla iskân edilmiştir. Bu iskân politikası, aşiretin yerleştiği
| |
| bölgelerde düzenli vergi toplama ve güvenlik sağlama amacını taşımıştır.
| |
| Ancak aşiret mensuplarının bazıları iskân edilmek istememiş veya eski
| |
| yerleşim alanlarına geri dönmek istemişlerdir. Bu durum, aşiret
| |
| mensuplarının eşkıyalık yapmasına veya devlet güvenliğini tehlikeye
| |
| atmasına sebep olmuştur. Sonuç olarak, iskân politikası aşiretin
| |
| yerleşim alanlarını değiştirmiş ancak aynı zamanda aşiret mensuplarının
| |
| devletle olan ilişkilerini etkilemiştir.
| |
| | |
| == Rişvan Aşireti'nin Kültürel Mirası: Aşiret içi kurumlar, gelenekler ve inançlar
| |
| | |
| Rişvan Aşireti kültürü, yıllarca göçebe yaşam tarzının etkisiyle
| |
| oluşmuştur. Aşiret içi kurumlar, yaylak ve kışlaklar arasındaki sürekli
| |
| yer değiştirmelerde hayatın devam etmesini sağlamak için oluşmuştur.
| |
| Örneğin, aşiret reisleri, aşiret mensuplarının lideri olarak görev
| |
| yaparlar ve aşiret içi sorunları çözmek için yetkili olurlar. Aşirette,
| |
| gelenekler ve inançlar da önemlidir. Örneğin, aşiretteki kadınlar,
| |
| hayvanların bakımını ve yerleşim yerlerinde ev işlerini yürütmekle
| |
| sorumludur. Ayrıca, aşiretteki erkekler de hayvanların korunması ve
| |
| avlanması gibi görevleri yerine getirir. Bu kurumlar, gelenekler ve
| |
| inançlar, aşiret içi bir arada kalmayı sağlar ve aşiret mensuplarının
| |
| ortak bir kimlikleri vardır.
| |
| | |
| == Sonuç ve Değerlendirme: Rişvan Aşireti'nin tarihteki yerinin önemi ve bugünkü durumu
| |
| | |
| Rişvan Aşireti, Osmanlı Devleti'nin sosyal, ekonomik ve idari yapısı
| |
| içinde önemli bir yere sahipti. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin
| |
| alınmasıyla Osmanlı egemenliğinde yaşamaya başlayan aşiret, yarı göçebe
| |
| bir hayat sürdü ve zamanla Orta ve Batı Anadolu'ya ve hatta Rumeli'ye
| |
| doğru yayılmaya başladı.
| |
| Aşiret, göçebe yaşam tarzının gereği olarak yaylak ve kışlak yerleri
| |
| arasında sürekli yer değiştirmiştir. Bu yaşam tarzı, eşkıyalık,
| |
| zorbalık, yol kesme, mala, cana ve ırza saldırı gibi çok sayıda adli
| |
| olaya sebep olmuştur. Devlet, bu tür suçları takip etmiş ve sorumluları
| |
| cezalandırmıştır.
| |
| Iskân politikası ile, aşiret güvenlik ve vergi toplama amacıyla
| |
| yerleştirilmiştir. Ancak bazı kolları, iskân edilen yerlerde kalmak
| |
| istemeyerek eski yerlerine dönmeye çalışmış veya eşkıyalık
| |
| yapmışlardır.
| |
| Rişvan Aşireti, Osmanlı Devleti yöneticileri nezdinde önemli bir itibara
| |
| sahipti. Aşiret reisleri, valilik gibi önemli görevlerde yer almış
| |
| | |
| == note
| |
| | |
| Kürdlerin Anadolu'ya iskanı farklı zaman dilimleri içinde
| |
| gerçekleşmiştir. Göçün tarihi, kapsamı ve coğrafi konumlanışı, bizi
| |
| böyle bir yargıya götürmektedir. Bu yazının konusu Reşî'ler ve
| |
| gelişmeleri bu eksen üzerinden ele alınacaktır. Bu belirlemelere
| |
| dayanarak, Reşî'lerin Anadolu'daki macerasına bakabiliriz. Öncelikle,
| |
| coğrafi konumlarına bir göz atalım.
| |
| | |
| === Coğrafik Durum
| |
| | |
| Reşî aşiretinin çoğunlukla Ankara-Konya-Kırşehir il sınırları içindeki
| |
| kırsal ve ovalık alanlara yerleştirildiğini belirtmiştik. Aşiret
| |
| kolları, belirli noktalarda koloniler şeklinde yoğunlaşmıştır ve coğrafi
| |
| olarak Haymana, Kulu, Cihanbeyli ve Malya ovalarına serpilmiştir. Aşiret
| |
| kolları, Xelîkan, Omeran, Sefîkan, Çelîkan ve Nasirî (bazıları) olmak
| |
| üzere Kulu ve Cihanbeyli ilçelerinde yer almaktadır. Nasirî, Sefîkan,
| |
| Bilikan aşiretleri Ankara'nın Haymana, Koçhisar ve Gölbaşı ilçelerinde
| |
| yer almaktadır. Kırşehir'de ise Berketî, Oxçîyan, Şêxbilan, Mifîkan,
| |
| Molikan ve Bilikan aşiret kolları, Çiçekdağ, Boztepe, Akçakale, Kaman ve
| |
| merkez ilçelerine bağlı köylerde iskan edilmiştir. Tüm bu aşiret kolları
| |
| hakkında daha geniş bilgi tabloda yer almaktadır.
| |
| | |
| === GÖÇÜN TARİHİ
| |
| | |
| Reşîlerin Anadolu'ya göçleri çeşitli zaman dilimleri içerisinde
| |
| gerçekleşmiştir. Göçün tarihi, kapsam alanı ve coğrafik konumlanışı
| |
| hakkında yapılan araştırmalar, Reşîlerin Anadolu'nun
| |
| Ankara-Konya-Kırşehir illerinde, özellikle de Haymana, Kulu, Cihanbeyli
| |
| ve Malya ovalarına yerleştiklerini göstermektedir. Bu aşiret kolları,
| |
| ilçeler bazında da belirli noktalarda yoğunlaşmıştır. Reşîlere bağlı
| |
| Xelîkan, Omeran, Sefîkan, Çelîkan ve bir bölümü Nasirî kolları,
| |
| Konya'nın Kulu ve Cihanbeyli ilçelerinde bulunmaktadır. Nasirî, Sefîkan
| |
| ve Bilikan aşiretleri ise Ankara'nın ilçeleri Haymana, Koçhisar ve
| |
| Gölbaşı sınırları içinde yaşamaktadır. Kırşehir'de ise Berketî, Oxçîyan,
| |
| Şêxbilan, Mifîkan, Molikan ve Bilikan aşiret kolları Çiçekdağ, Boztepe,
| |
| Akçakale, Kaman ve merkez ilçesine bağlı köylerde iskan olmuşlardır.
| |
| | |
| Reşîlerin Anadolu'ya göçleri öncesinde Antep-Maraş-Adıyaman kesişme
| |
| noktalarında yarı yerleşik bir şekilde yaşadıkları bilinmektedir. Ancak,
| |
| göç öncesindeki durumları tam olarak netleşmemiştir. Reşîlerin İran'ın
| |
| kuzeyindeki Horasan bölgesi ile ilişkileri ise halen araştırılmaktadır.
| |
| Reşîlerin yaşam biçimleri ve ekonomik ilişkileri, yerleşik ancak hareket
| |
| halinde olan aşiretler kategorisinde değerlendirilmelidir. Sürekli konar
| |
| ve göçer halde olan gezgin aşiretler kategorisine girmemektedirler.
| |
| | |
| === Yaşam Biçimleri
| |
| | |
| Reşîler, hayvanlarının geniş otlak alanlarına ihtiyaç duymalarından
| |
| dolayı göçebe hayatı yaşamalarına rağmen, çiftçilik ve tarımla da
| |
| uğraştıkları bilinmektedir. Ancak, besicilik asıl geçim kaynağıdır ve
| |
| özellikle koyun besiciliği önemlidir. Kapalı bir iktisadi sistemleri
| |
| vardır ve kendi kendilerine yetebilen topluluklar olarak görülürler.
| |
| Ayrıca, sahip oldukları hayvanlardan çeşitli şekillerde yararlanırlar,
| |
| el dokuması giyim eşyaları, kilim, çuval, heybe vb. üretirler. Reşî
| |
| halılarının ve kilimlerinin tarihteki ünü de ayrıca belirtilmelidir.
| |
| | |
| Reşîler, hayvancılık faaliyetleriyle uğraşmakla birlikte, yerleşik
| |
| toplumlara özgü tarım ve çiftçilikle de meşgul oldukları bilinmektedir.
| |
| Ancak esas geçim kaynakları, özellikle koyun besiciliği alanında
| |
| faaliyet göstermeleridir. Kendi kendilerine yetebilen topluluklarda
| |
| sıklıkla rastlanan kapalı iktisadi sistem, Reşîlerde de mevcuttu. Sahip
| |
| oldukları hayvanları, giysi, kilim, çuval gibi eşyaların yapımında
| |
| kullanmak için kullanırlardı. Reşî halılarının ve kilimlerinin tarihteki
| |
| ünü ayrıca belirtilmelidir. Reşîler ayrıca canlı hayvan ve et ticareti
| |
| yaparak, İstanbul'un et ihtiyacının karşılanmasında önemli bir yere
| |
| sahip olmuşlardır. 1540 yılındaki kayıtlarda Reşîlerin, 4 aşiret içinde
| |
| 2 milyona yakın koyunu elinde bulundurdukları belirtilmiştir. Reşîler,
| |
| diğer ihtiyaçlarını ise ürünlerini takas yoluyla değiştirerek
| |
| karşılamışlardır. Koyun, keçi, at, deve ve hatta katırları pazara
| |
| sürerek ihtiyaçlarını gidermişlerdir. Alışverişin yapıldığı yerlerde
| |
| pazarlar kurulur ve Reşîler bu yolla önemli bir gelir elde ederlerdi.
| |
| | |
| Reşîler, sürülerinin otlak bulma kaygısı ile Yazlak ve Kışlak arasında
| |
| hareket ederlerdi. Yazlakta genellikle besicilik, Kışlakta ise çiftçilik
| |
| yaparlardı ve genellikle geri dönüş noktaları Kışlakta inşa ettikleri
| |
| evlerdi. Baharın ilk aylarında karlar erimeye başladığında, Fırat
| |
| nehrinin kıyılarından Sivas-Kayseri arasındaki Uzunyayla'ya,
| |
| Çukurova'nın iç kısımlarına, Suriye Çölü'ne ve hatta Konya, Haymana ve
| |
| Kırşehir ovalarına kadar geniş bir coğrafyada hareket ederlerdi.
| |
| | |
| Görüldüğü gibi, ziyaret edilen yerler bazen yakın, bazen uzaktı ve
| |
| genellikle mevsimsel olarak yapılırdı. İhtiyaç duydukları eşyaları at,
| |
| deve ve katırlara yükleyerek terkedilmiş, harabe ve eski yerleşim
| |
| bölgelerine yakın yerlerde çadırlarını (Kon) kurarlar ve orada
| |
| kalırlardı. Reş adı verilen bu çadırlar, koyun ve keçi yününden yapılan
| |
| keçelerin birleştirilmesiyle yapılırdı. Ayrıca, kısa bir sürede
| |
| kurulabilen ve sökülebilen pratik çadırlardı.
| |
| | |
| Yayla ve kışlaklara gitmek için öncelikle bölgenin valisi tarafından
| |
| verilen izin alınırdı. Her aşiret kolunun, izin belgesinin sınırları
| |
| içinde hareket etmesi ve çevreye zarar vermemesi için teminat belgesi
| |
| imzalaması gerekirdi. Aşiret ve cemaatlerin başında bir beg bulunurdu.
| |
| Bu begler, ileri gelenlerin ve ihtiyarların kanaatleri alınarak eyalet
| |
| valisi tarafından atandı ve beylik beratı adı verilen belge ile
| |
| görevlerine başlardı. Ancak Reşîlerde beglerin seçimi farklıydı,
| |
| kendileri seçim yapar ve eyalet valisi tarafından onaylanırdı.
| |
| | |
| Beg ailesi ve İhtiyarlar Meclisi ile birlikte aşiret aristokrasisini
| |
| oluşturan Torin kastı, Reşî toplumunda yer alıyordu. Beg ailesiyle
| |
| çoğunlukla akrabalık bağı olan Torinler, istedikleri kişiyi seçme
| |
| yetkisine sahipti. Aynı zamanda, Osmanlı'nın Balkanlar'da Slav kökenli
| |
| milletlere uyguladığı Voyvodalık kurumuna da sahip oldular. Bu sayede,
| |
| merkeze karşı kısmi sorumluluklarının yanında yarı otonom bir statü
| |
| kazandılar ve kendi kendilerini yönetme imkanı buldular.
| |
| | |
| === STATÜLERİ
| |
| | |
| Reşîler, Osmanlı toplumunda Tımar, Zeamet ve Has Reaya olarak
| |
| sınıflandırılmışlardır. Has Reaya statüsünde oldukları için Üsküdar'daki
| |
| Valide Sultan Vakfı'na bağlıydılar ve merkezle ilişkileri bu vakıf
| |
| üzerinden yürütülürdü. Ödedikleri vergiler de doğrudan bu vakfın
| |
| kasasına giderdi. Reaya vergileri kapsamında Bennak ve Mücerred
| |
| vergilerini öderlerdi. Bennak, arazisi olmayan evli bir kişiden alınan
| |
| ve tam veya yarım çifti olan vergi türüydü. Ederi 12 akçe idi ve ekini
| |
| olan Bennak vergisi için ise 17. yüzyıldan sonra 18 akçe kuruş
| |
| alınmıştır.
| |
| | |
| === SÜRGÜN VE İLK İSKAN GİRİŞİMLERİ
| |
| | |
| 16. yüzyılın sonlarına doğru, yarı yerleşik ve konar-göçer aşiretler,
| |
| büyük değişimler ve yaptırımlarla karşı karşıya kaldı. 1650'lerde
| |
| kaybedilen savaşlar ve iç isyanlar nedeniyle imparatorluğun bünyesinde
| |
| büyük bir bozulma ve karışıklık yaşandı. Binlerce yerleşim yeri harap
| |
| oldu ve terk edildi. Mali ve askeri sıkıntılar arttı, merkezi ve yerel
| |
| otorite tanınmaz hale geldi. Bu mali ve askeri krizden çıkmak ve ele
| |
| geçirilemeyen aşiretleri sindirmek için yönetim, kapsamlı çözümler
| |
| üzerinde çalışmaya başladı. Bu çözümlerin en önemlisi, yerleşim
| |
| politikasıydı. 1691'de Fazıl Mustafa Paşa döneminde, geniş bir yerleşim
| |
| politikası uygulandı. Osmanlı, kurulduğu günden beri bu tür politikalara
| |
| aşinaydı.
| |
| | |
| Yani, iskan politikasına Osmanlı İmparatorluğu yabancı değildi. Uzun
| |
| yıllara dayanan bir deneyimi vardı. Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa
| |
| döneminde alınan iskan teşebbüsü kararı, beş ana bölgeyi kapsıyordu. O
| |
| zamanki deyimle, bu beş eyaletin sınırları içinde gerçekleşen bir iskan
| |
| teşebbüsüydü. Bu eyaletler şunlardı: A. Rakka ve Halep eyaletleri içinde
| |
| bulunan bölgelere iskan B. Hama ve Humus sancağına iskan C. Anadolu
| |
| Eyaleti ve topraklarına iskan D. Adana Sancağı'nda Ayaş Berendi ve Kınık
| |
| kazaları bölgesine iskan E. Bozok sancağına iskan.
| |
| | |
| Özellikle Rakka ve Halep eyaletleri içerisinde bulunan bölgelere yapılan
| |
| iskan, Reşî aşiretinin bazı kollarını da kapsıyordu. Verilen ferman ise,
| |
| hangi aşiretin nereye yerleştirileceği ve nasıl iskana tabii tutulacağı
| |
| konusunda oldukça açık bir içeriğe sahipti. Aşiretlerin isimleri tek tek
| |
| belirtilerek en ince ayrıntısına kadar bilgi verilmişti. Bu, Osmanlı'nın
| |
| bu tür konularda oldukça hazırlıklı olduğunu göstermektedir. Şimdilik,
| |
| konunun dağılmaması için aşiret listelerine girmeyeceğiz ancak ileride
| |
| ele alabiliriz.
| |
| | |
| İskan teşebbüsü, Osmanlı İmparatorluğu'nun 16. yüzyılın sonlarına doğru
| |
| karşı karşıya kaldığı ciddi mali ve askeri krizin sonucu olarak ortaya
| |
| çıkmış bir politikadır. Binlerce yerleşim merkezi harap olmuş, sakinleri
| |
| tarafından terk edilmişti. Mali ve askeri sıkıntılar yüz yüze kalmış,
| |
| merkezi ve yerel otorite yer yer tanınmaz hale gelmişti. Bu krizden
| |
| çıkmak ve ele avuca gelmeyen aşiretleri sindirmek amacıyla, Osmanlı
| |
| yönetimi kapsamlı çözümler üzerine düşünmeye başlamıştır. Bu çözümlerin
| |
| en önemlisi, iskan siyasetidir. İskan politikasına yabancısı olmayan
| |
| Osmanlı İmparatorluğu, yüzyıllara dayanan bir tecrübeye sahipti.
| |
| | |
| 1691 yılında Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa döneminde alınan kararla
| |
| birlikte, etki alanı oldukça geniş bir iskan politikası yürürlüğe
| |
| sokuldu. Osmanlı'nın bu tür politikalara aşina olduğu göz önüne
| |
| alındığında, iskan teşebbüsü görece kolay bir şekilde hayata geçirildi.
| |
| Beş ana bölgeyi kapsayan iskan teşebbüsü, ayrıntılı bir şekilde
| |
| planlandı.
| |
| | |
| Ferman ile belirlenen şu üç ana madde, iskan teşebbüsünün asıl amacını
| |
| ortaya koymaktadır:
| |
| | |
| Devlet tarafından kontrol edilmesi zor asi grupların Suriye'deki Arap
| |
| Bedevilerine karşı bir güvenlik unsuru olarak set fazifesini görevini
| |
| sağlamaları. Harap ve boş iskan merkezlerinin yeniden canlandırılması.
| |
| Konar-Göçer hayat tarzlarından dolayı yerleşik halka zarar veren ve yer
| |
| yer kontrol edilemeyen aşiretlerin ıslahı. Osmanlı İmparatorluğu'nun
| |
| iskan politikası, sadece aşiretleri sindirmek değil, aynı zamanda
| |
| imparatorluğun içinde bulunduğu krizden çıkmak ve yeniden toparlanmak
| |
| için de bir fırsat sunmuştur.
| |
| | |
| Yukarıda bahsettiğimiz iskan teşebbüsü fermandaki kararlara göre,
| |
| Reşîlerin belirli kollarının Kuzey Suriye'de yerleşik hayata geçirilmesi
| |
| zorunlu kılınmıştır. Fermanın yayınlanmasına neden olan Suriye bölgesi,
| |
| özellikle Kuzey ve Batı Suriye toprakları, Reşîler için yabancı değildi.
| |
| Bu bölgeleri eskiden beri yazlık olarak kullanıyorlardı ve özellikle
| |
| Kuzey (Rakka Eyaleti) ve Beli nehrinin kıyılarına düzenli bir biçimde
| |
| gider gelirlerdi. Ancak bölgedeki değişimler doğal olarak onları da
| |
| etkiledi.
| |
| | |
| Suriye bölgesi, 1516 yılına kadar merkezi Kahire'de olan Memluk
| |
| Sultanları'nın hakimiyeti altındaydı. Ancak Yavuz Sultan Selim'in
| |
| Mısır'ı ele geçirmesiyle bu hakimiyet Osmanlılara geçti. Memluk
| |
| Sultanları, bölgeyi bazı Arap aşiretlerinin kontrolüne bırakarak emirlik
| |
| kurumu adı altında yönetmişlerdi. Otonom bir statüye sahip olan bu
| |
| emirlikler, bir anlamda Memluk Sultanları'nın yerel temsilcileri
| |
| konumundaydılar. Osmanlı ilk dönemde bu ilişkileri olduğu gibi devam
| |
| ettirdi.
| |
| | |
| Zamanla, Osmanlı hükümeti, siyasi gelişmelere paralel olarak, Arap
| |
| emirlikleriyle olan ilişkilerinde değişiklikler yaptı. İki taraf
| |
| arasında karşılıklı güvensizlik ve çıkar çatışmaları başladı ve bu durum
| |
| zamanla iyice kötüleşti. Sonuçta, Osmanlı yönetimi Arap emirlikleriyle
| |
| uzun vadede çalışmanın ve kontrolün sağlanmasının mümkün olmadığına
| |
| karar verdi. 1585 yılında, Şam vilayeti ve çevresindeki Arap
| |
| aşiretlerine karşı bir cezalandırma hareketi başlatıldı. Bölgedeki tüm
| |
| aşiret liderleri ve ileri gelenleri tutuklanarak İstanbul'a esir olarak
| |
| gönderildi. Bu hareket sonuç vermeyince, Osmanlı hükümeti farklı arayış
| |
| ve çözümler için yola koyuldu.
| |
| | |
| Halep eyaletinin kuzey batısında bulunan Kürd aşiretleri ve Reşî ler,
| |
| Kilis Voyvodalığı adı altında yönetilmekteydi. Osmanlı yönetiminin
| |
| Balkanlarda uyguladığı Voyvodalık kurumu, Kürdlerin yaşadığı topraklarda
| |
| da geçerliydi ve Reşî ler kendi yaşam alanlarında bu kurumun etkisi
| |
| altında kalmaktaydılar.
| |
| | |
| Osmanlı belgelerinde Kürd Livası olarak geçen Liva-i Ekrad, Maraşlı
| |
| Reşwanzadelerin yönetimindeydi ve belgelerde Liva-i Ekrad olarak
| |
| anılıyordu. Reşwanzadeler, 18. yüzyıldan itibaren valilik düzeyinde bir
| |
| güce sahip olmuştu ve diğer Kürd aşiretlerinin liderleri
| |
| durumundaydılar. Görevleri, yönetim işlerinin yanı sıra aşiret
| |
| üyelerinin tespit edilmesi, vergi kayıtlarının tutulması, düzen ve
| |
| güvenliğin sağlanması ve imparatorluğun ihtiyacı olduğunda
| |
| kullanılabilecek süvari alaylarının oluşturulmasıydı. Reşwanzadeler,
| |
| merkeze göreceli bir bağlılık düzeyinde otonom bir tarzda yönetim
| |
| görevlerini yürütüyorlardı.
| |
| | |
| Bu ilişkilerin yürütülmesi için Üsküdar'daki Valide Sultan Vakfı devreye
| |
| giriyordu. İskan listesinde Reşîlerin de yer aldığı anlaşılınca, birçok
| |
| kez delegasyonlar İstanbul'a gitmiş, aracılar vasıtasıyla karar
| |
| değiştirilmeye çalışılmıştır.
| |
| | |
| 1691 yılında yürürlüğe sokulan mecburi iskan kararı sadece Kilis
| |
| Voyvodalığına bağlı olan Reşî aşiret kollarını değil, Sivas ve
| |
| Diyarbakır eyaletleri sınırları içinde bulunan diğer kolları da
| |
| kapsıyordu. Ancak dikkat çekici olan nokta, özellikle iki aşiretin
| |
| isminin fermanın altı çizilerek belirtilmesiydi: Reşîler ve Avşarlar.
| |
| | |
| Bu olayların sonucunda, Reşîler genel bir iskan siyasetiyle yaşam
| |
| merkezlerinden kopartılarak, geçmişte sürülerini otlatmak için
| |
| gittikleri Suriye çöllerine yerleştirildi. 1700'lerin başından itibaren
| |
| başlayan ve 1860'lara kadar süren bu dönem, tam bir buçuk yüzyıl süren
| |
| bir çalkalanma döneminin başlangıç evresi olarak kabul edildi.
| |
| | |
| Bu süre boyunca, Reşî ler arasında kaçışlar, yeni sürgün edilişler ve
| |
| gidiş gelişler yaşandı. Bazı kollar, fırsatını bulduklarında geri
| |
| dönerken, diğerleri ise gitmeyi hiç düşünmediler. Otorite boşluğundan
| |
| yararlanarak kalanlar da vardı. Ancak bazıları bu bölgeyi hiçbir zaman
| |
| benimsemedi. Coğrafyanın besicilik için uygun olmaması ve Arap
| |
| aşiretlerinin sürekli saldırıları, gitmek istememenin başlıca nedenleri
| |
| arasındaydı.
| |
| | |
| 1815 yılına gelindiğinde, Beni-Said aşireti önderliğindeki Arap
| |
| aşiretleri bölgeye saldırarak ciddi tahribatlara sebep oldu. Yakılan ve
| |
| yıkılan yerleşim yerleri nedeniyle bölge neredeyse yaşanmaz hale geldi.
| |
| Mecburi iskana tabi tutulan yarı gönüllü aşiretler, Osmanlı yönetiminin
| |
| "kalın ve direnin, yerinizden ayrılmayın" gibi emirlerine uygun
| |
| davranmadılar. Bunun yerine, geçmişte kışlak olarak kullandıkları
| |
| Çukurova, Sivas-Uzunyayla ve Anadolu'nun iç kesimlerine doğru göç etmeye
| |
| başladılar.
| |
| | |
| 1830 yılında Sivas eyaletinde bulunan Reşî aşiretleri, aşiret konumundan
| |
| çıkma yoluna gitmeyerek eski yaşam alanlarına geri döndüler. Merkezi
| |
| yönetim bu duruma çözüm bulmak amacıyla aşiretlerin başına bir sorumlu
| |
| tayin etme usulüne başvurdu. Aşiretlerin daha iyi kontrol edilebilmesi
| |
| amaçlanmıştı. Konya ve Ankara civarlarında kışlayan aşiretlere de benzer
| |
| şekilde sorumlular tayin edildi. Bu sorumlular genellikle aşiret
| |
| mensupları arasından seçiliyor ve belirli ünvanlar (Mala Kûrk, Berat,
| |
| Mühür) verilerek devletin sorumluluğuna ortak ediliyordu.
| |
| | |
| 1842 yılında, aşiretlerin resmi bir statüsü yoktu ve belirsizlik
| |
| hakimdi. Bu duruma bir çözüm getirilmesi gerekiyordu. Bu nedenle,
| |
| aşiretlerin yazlık ve kışlık için farklı yerlere gitmelerine gerek
| |
| kalmadan, bulundukları sancak ve kaza geniş topraklarda iskan edilmeleri
| |
| ve ihtiyaçlarının karşılanması yolu önerildi. Boşta kalan topraklar ve
| |
| tarlalar aşiretlere tahsis edildi ve ziraat ile uğraşmaları teşvik
| |
| edildi. Bursa, Sivas, Ankara, Konya ve Aydın eyaletleri bu uygulamaya
| |
| öncülük etti. Buna karşı çıkanlar ise asker kullanmak suretiyle zor
| |
| kullanılarak çözüme dahil edildi.
| |
| | |
| Yeni köylerin yanı sıra mevcut köylerin içine dağıtılmak suretiyle de
| |
| iskan edilen aşiretler için, Reşî ve Avşarların mümkün mertebe toplu
| |
| halde bulunmalarına özen gösterildi. Bu amacın yerine getirilmesi, yerel
| |
| yöneticilere gönderilen yazılı emirlerde de özellikle belirtilmişti.
| |
| Yani, Reşîler ve Avşarlar toplu şekilde iskan edilmemeleri için
| |
| tedbirler alınmıştı.
| |
| | |
| === Fırka-i Islahiye
| |
| | |
| Çukurova bölgesi, Kozan Dağı ve Kürd Dağı etrafında hüküm süren isyan ve
| |
| karışıklık, iskânları gerçekleştiremeyen aşiretlerin durumu, devlet
| |
| yetkilileri tarafından yeniden ele alındı. İlk iş olarak, geniş bir
| |
| komisyon kuruldu ve bu komisyona "Fırka-i Islahiye" adı verildi.
| |
| Komisyon, bir askeri birliğin emrine verildi. Padişah Abdülaziz
| |
| (1861-1876) döneminde kurulan bu ordu, yedi Balkan taburu, bir Girit
| |
| askeri taburu, Hassa ikinci süvari alayından bir tabur ve diğer
| |
| gruplarla birlikte on beş piyade, iki alay süvari ve 500-600
| |
| Çerkez-Gürcü atlılardan oluşuyordu.
| |
| | |
| Fırka-i Islahiye, özellikle Çukurova bölgesindeki isyan ve karışıklık
| |
| yataklarının kontrol altına alınması amacıyla kurulan bir komisyondur.
| |
| İskanı başarısız olan aşiretlerin durumunun yeniden ele alınması
| |
| sonrasında oluşturulan bu birlik, Padişah Abdülaziz döneminde
| |
| kurulmuştur. İskenderundan Sivas Eyaleti hududuna kadar olan geniş bir
| |
| bölgede görevlendirilen birlik, 1 tabur Girit askeri, yedi Balkan
| |
| taburu, Hassa ikinci süvari alayı, 15 piyade, 2 alay süvari ve 500-600
| |
| Çerkez-Gürcü atlıdan oluşuyordu. Derviş Paşa ve Ahmet Cevdet Paşa'nın
| |
| başında yer aldığı bu birlik, askeri sevk ve idare, şiddet kullanımı,
| |
| bölgedeki halkın devlet varlığını hissetmesi, karşı çıkan aşiret ve aile
| |
| liderlerinin bölgeden çıkarılması, ıslah edilen yerlerin devlet
| |
| yönetimine uygun şekilde teşkilatlandırılması, vergilerin azaltılması ve
| |
| tapusuz arazilere tapu verilmesi gibi konularda yetkili kılınmıştır.
| |
| | |
| Fırka-i Islahiye birlikleri, 1865 yılında vapurla İskenderun limanına
| |
| indirilirken bir genel af ilan edildi. İlerleyen dönemde, gönüllü olarak
| |
| iskan olmaya karar veren aşiretlerin önde gelenlerini tanıyan şahıslar
| |
| tayin edildi ve bir genel toplantı düzenlendi. Bu toplantıda, devletin
| |
| niyeti açıkça ifade edildi ve aşiretlerin eski hareket tarzlarının
| |
| yasaklandığı, yerleşik hayata geçmelerinin istendiği bildirildi. Karşı
| |
| çıkanlar için ise mevcut ordu (Fırka-i Islahiye) tarafından gerekli
| |
| müdahale yapılacağı açıkça ifade edildi. Birçok aşiret bu koşulları
| |
| kabul etmek zorunda kaldı, kabul edenler arasında Reşîler de yer aldı.
| |
| Her kol, bulunduğu eyalet sınırları içinde iskan edilecekti.
| |
| | |
| Fırka-i Islahiye'nin çalışmaları sonucunda bölgedeki aşiret sorunlarına
| |
| bir çözüm getirildi. Bu kapsamda Kerkütlü, Çerçili, Hanagzi,
| |
| Türtbahçesi, Egintili, Keferdiz Nahiyeleri ve Dumdum ovası aşiretleri
| |
| birleştirilerek yeni bir kaza oluşturuldu. Buraya, Fırkanın isminden
| |
| esinlenilerek Islahiye adı verildi. 1866 yılında, kaza merkezi olarak
| |
| aynı adla bir kasaba da kuruldu ve Delikanlı ile Çelikanlı
| |
| aşiretlerinden yüzer hane buraya yerleştirildi. Ardından, Islahiye
| |
| Sancak Merkezi olmak üzere Izziye, Hassa ve Bulanık kazaları
| |
| birleştirilerek Maraş Mutasarrıflığına bağlı bir kaymakamlık teşkil
| |
| edildi. Bu sayede Gavur dağlarının en önemli aşiretleri sindirilerek
| |
| iskan edildi.
| |
| | |
| Anadolu'nun üç büyük şehrindeki aşiret kollarının bir bölümünün, Derviş
| |
| Paşa, Ahmet Cevdet Paşa ve sonrasında halefi olan Kürd İsmail Paşa ile
| |
| yapılan görüşme ve anlaşmalar sonucu bugünkü yerleşim yerlerine
| |
| yerleşmeyi kabul ettikleri düşünülmektedir. Mevcut verilere göre, Sivas
| |
| valisinin etkileri ve Islahiye fermanının sonuçlarına göre iskanın
| |
| gerçekleştiği belirtilmektedir.
| |
| | |
| Reşîlerin Anadolu'daki önemli bir kısmı, yapılan anlaşmalar sonucu
| |
| bölgeye gelmiş ve yerel yöneticilerle görüşmelerde bulunmuştur. Alınan
| |
| karar sonucunda aşiretlerin bulundukları eyaletin sınırları içerisinde
| |
| kalmaları ve yerleşik hale gelmeleri kabul edilmiştir. Diğer yandan,
| |
| yerlerini değiştirmek isteyenlere, vali tarafından Mürur Tezkiresi
| |
| verilmesi şartı ile kefil gösterilmeye başlanmıştır. Yani, aşiret ileri
| |
| geleni ile vali arasında yapılan mutabakat sonucu, aşiretler yeni
| |
| alanlarına yerleştirilmişlerdir.
| |
| | |
| Reşîlerin göç macerası, bir takım ara kaymalar ve geri dönüşlerle
| |
| karşılaşsa da, belirli bir zaman dilimi içerisinde Ankara, Konya ve
| |
| Kırşehir illeri sınırları içerisine yerleşmeyi başardılar. Farklı aşiret
| |
| kollarının farklı zamanlarda yerleştiğini de belirtmek gerekir. Genel
| |
| anlamda iskanın bu şekilde oluştuğunu tahmin ediyoruz. Bundan sonra,
| |
| farklı bölgelere yerleşen aşiretlerin yerel yöneticilerle yaptıkları
| |
| görüşmeler ele alınacaktır. Ancak, henüz işin başında olduğumuzu ve
| |
| zamanla tarihimizle ilgili daha net bilgiler elde edeceğimizi
| |
| unutmamalıyız.
| |
| | |
| === Sonuç
| |
| | |
| Sonuç olarak, Reşîler Anadolu'nun üç büyük şehri olan Ankara, Konya ve
| |
| Kırşehir il sınırları içerisinde yerleşik haldedirler. Bu yerleşim
| |
| süreci 1791'den 1893'e kadar uzanan bir dönemi kapsamaktadır. Ayrıca,
| |
| Antep-Adıyaman-Maraş üçgeninde, Anadolu ve Kürdistan'ın kesişme ve temas
| |
| noktalarından birinde yaşamaktaydılar.
| |
| | |
| Konar-Göçer hayatı sürmelerine rağmen, Reşîler yerleşik bir hayat
| |
| sürdüler. Yazlık ve kışlık bölgeler arasında besicilik faaliyetleri
| |
| nedeniyle hareket halindeydiler, ancak her zaman geri döndükleri merkez
| |
| Kilis Voyvodalığı idi. Vergilerini ödemek için Topkapı ve Yıldız
| |
| saraylarındaki harem dairesine ve Üsküdar'daki Valide Sultan Vakfı'na
| |
| yardım amacıyla kurulan hayır kurumlarına öderlerdi.
| |
| | |
| 1691 yılında çıkarılan ferman gereği, Konar-Göçerler Arabistan çöllerine
| |
| (Suriye'nin Rakka eyaleti) yerleşmeye zorlandılar. Ancak, herkes gitmedi
| |
| ve bazıları geri döndü. Otorite boşluğundan dolayı bazıları eski
| |
| yerlerine geri döndü. Bu durum 1839 yılına kadar sürdü. Tanzimat
| |
| Fermanı'nın çıkmasıyla, Konar-Göçerlerin durumları yeniden ele alındı ve
| |
| yazlık ve kışlık olarak kullandıkları yerlere yerleşmeleri istendi.
| |
| Ancak, bu yöntem işe yaramayınca, Islahiye Fermanı ve Fırkası
| |
| aracılığıyla zorla yerleşmeleri sağlandı (1865).
| |
| | |
| Reşîlerin Anadolu'ya göçü iki ana güzergah üzerinden gerçekleşti.
| |
| Bunlardan biri Sivas-Uzunyayla, diğeri ise Adana-Ceyhan rotasını takip
| |
| etti. Kona Reş olarak adlandırdıkları dönemde, çadırlarda kaldılar. Daha
| |
| sonrasında, terk edilmiş bölgelere yerleşmeye başladılar. Mifîkan,
| |
| Şêxbilan, Berketî, Molîkan, Oxçîyan ve Bilikan kolları Kırşehir'e;
| |
| Xalîkan, Omeran, Nasirî ve Sefîkan kolları Konya Kulu'ya yerleşti.
| |
| Ayrıca, Bilikan ve Nasirî kollarına bağlı aileler Ankara dolaylarına
| |
| iskan edildiler. İskan görüşmelerini Omeran beyleri yürüttü ve valilerle
| |
| sancak kaymakamları bürokratik işlemleri gerçekleştirdi.
| |
| | |
| | |
| | |
| | |
| [[Kategori:Anadolu Aşiretleri]]
| |
| [[Kategori:Kürt Aşiretleri]] | |
| [[Kategori:Osmanlı Dönemi Göçebe Toplulukları]] | |
| [[Kategori:Osmanlı İskân Politikaları]] | | [[Kategori:Osmanlı İskân Politikaları]] |
| [[Kategori:Etnografya]]
| |
| [[Kategori:Anadolu Kültürel Mirası]]
| |
| [[Kategori:Güneydoğu Anadolu Tarihi]]
| |
| [[Kategori:Orta Anadolu'da Kürtler]]
| |
