Qoçgirî Bölgesindeki Zeriqî Aşireti'nin Tarihi ve Kökeni – II (Veger 7, 2004)

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem II: Osmanlı iskân politikaları ve Rakka ›Qoçgirî Bölgesindeki Zeriqî Aşireti'nin Tarihi ve Kökeni – II (Veger 7, 2004)

  Portal  

"Qoçgirî Bölgesindeki Zeriqî Aşireti'nin Tarihi ve Kökeni – II", Yusuf Zerî'nin Veger dergisinin 7. sayısında (Mart 2004) yayımlanan on bir sayfalık yazısıdır.[1] Yazı, Sivas'ın İmranlı ilçesindeki Zeriqî (Zerikî, Zerıkan, Zerikanlı) Kürtlerinin kökenini ve Koçgiri bölgesine nasıl geldiklerini tartışır. Yazar, Zeriqîleri Rişvan Aşiretine bağlı bir "mukataalı cemaat" olarak tanımlar ve onları 16. yüzyıl tahrirlerindeki Zerükanlı cemaatiyle eşleştirir. Bu yüzden yazı, Rişvan'ın kol yapısı ve Orta Anadolu iskânı için de bir kaynaktır.

Yazının I. bölümü Veger 6'da (Ekim–Aralık 2003, s. 41–50) "Yusuf Zerîkî" imzasıyla çıkmıştır. Orada Koçgiri bölgesi, Zeriqî adının kökeni ve Dersim–Mazgirt köken iddiası ele alınır. Bölüm, "Zeriqilerin Sivas'a yerleştirilmelerine Veger'in gelecek sayısında kaldığımız yerden devam edeceğiz" cümlesiyle biter.[2] Kesin Yazar konuyu sonra bir kitapta genişletmiştir: Sivas Qoçgirî Bölgesindeki Aşiretler ve Zeriqîler: Dil – Tarih – Kimlik – İnanç – Kültür – Edebiyat (Kalan Yayınları, Ankara 2011).[3]

Yazının içeriği

I. bölümden özet (s. 48–49)

Yazı, gri bir kutu içinde I. bölümden alıntılarla açılır:

  • Koçgiri bölgesi Erzurum ile Sivas arasında yaklaşık 250 km uzunluğunda, 150 km genişliğinde bir alandır. Burada 280–300 Kürt-Alevi köyü ve onlarca Kürt aşireti vardır. Bölge, 1921 Koçgiri isyanıyla bilinir. Refahiye, Kuruçay, İmranlı, Zara ve Hafik bu alana girer.[1]
  • Yazar, Koçgirili Alevilerin Kürt olmadığını ileri sürenleri "tarih saptırıcıları" olarak eleştirir.
  • Aşiret: "Bir başa bağlı, aynı soydan sayılıp kan bağlarıyla birbirine bağlı, belli bir alanda yaşayan, kendine has bir yaşam kültürü olan" konar-göçer topluluk.
  • Ad: Zeriqî adı kaynaklara 24 farklı biçimde geçmiştir (ara başlıkta "22" yazar). Türkçe yazımda "Zerıki" olmuştur; yazara göre doğru biçim Kürtçe "Zeriqî"dir. Elazığ, Dersim, Diyarbakır, Malatya ve Kangal'da Zer, Zeri, Zêr, Zêrî adlı altı kadar köy ve mezra vardır.
  • Minorsky: İslam Ansiklopedisindeki "Kürtler" maddesinin "Zraki" başlığı altında anılan Kürtler Zeriqîlerdir. 1520'de Diyarbakır Beylerbeyliğine bağlı, reisi Mehmet Bey olan bir "Zeriqî sancağı" kurulmuştur.
  • Welatê Jorîn: 40–50 yıl önce Zeriqî yaşlıları "Welatê Jorîn"den (yukarı memleketten) geldiklerini söylüyordu. Koçgirililerin ve Zeriqîlerin pirleri Babamansur ocağındandır.

Yazılı kaynaklarda Zeriqîler (s. 49–51)

  • Türkay: Yazar, en önemli ipucunun Cevdet Türkay'ın Osmanlı İmparatorluğu'nda Oymak, Aşiret ve Cemaatler adlı eserinde olduğunu söyler. Türkay'ın s. 168, 787 ve 790'ında Zeriqî'nin "Rişvan Aşiretine bağlı mukataalı cemaatlerden biri" olduğunu yazdığını aktarır. Türkay'a göre bu cemaat Rakka, Hısn-ı Mansur–Kâhta–Gerger, Eyyubeli (Aksaray sancağı), Ergani, Bayezid, Muş, Bitlis, Mardin, Maraş ve Sivas'ta bulunur. Türkay adı 16 biçimde kaydeder: Zerıki, Zeriki, Zerıkan, Zerikan, Zerikanlı, Zerukanlü, Zerki, Ziriki, Zirokan, Zirokanlu, Zorıki, Zorikanlı, Zorukanlu, Zernık, Zerkan, Zraki.[1]
  • Rişvan konfederasyonu: Yazara göre Rişvan'a 109 aşiret ve cemaat bağlıydı. Zeriqîler bunların kalabalık olanlarındandı. 1500'lerde bir kısmı Kâhta, Gerger, Samsat ve Karababa'da yerleşikti, çoğu ise konar-göçerdi.
  • Taştemir: Yazar, Mehmet Taştemir'in Adıyaman kitabından şu sayıları aktarır: Rişvan'a bağlı Zerükanlı cemaati 1519'da 67 hane ve 16 mücerred, 1524'te 84 hane, 1536'da 189 hane ve 31 mücerred. Aynı yerden Rişvan'a bağlı başka cemaatleri de sayar: Hacı Ömer, Hızır Savrani, Kelelü, Çelikanlı, Mülükanlı, Mendübeli, Boğracı, Mansurganlı, Karlu. Bezikî kabilesine bağlı cemaatler arasında ise bir "Reşi cemaati" geçer (1519'da 27, 1524'te 49, 1536'da 45 hane).
  • Orhonlu ve Halaçoğlu: Cengiz Orhonlu'ya göre 1716'da Gerger ve Kâhta'daki 26 köyde "Zurkanlı" aşireti yerleşmişti. Yusuf Halaçoğlu'na göre 1700'lerin başında aynı 26 köye yerleşen "Zorganlı" torunları köylülere zulmettikleri için Rakka'ya sürülecekti. Yazar, Zerükanlı, Zurkanlı ve Zorganlı adlarının hepsinin Zeriqî olduğunu savunur.
  • Dersim–Mazgirt iddiası: Bazı çevreler, pirlere dayanarak Zeriqîlerin Mazgirt'teki Zerıkan mezrasından geldiğini söyler. Yazar mezrayı yerinde gördüğünü, Dersim üzerine kitaplarda ve görüştüğü kişilerde Zeriqî adlı bir aşirete rastlamadığını yazar. Ona göre belgeler Kâhta'nın "Zerıkani" köyünü gösterir. "Eski Zeriqîler" Mardin'de ortaya çıkmıştır.

1780 sürgün belgesi (s. 51–52)

Yazar, Ahmet Hezarfen ve Cemal Şener'in Osmanlı Belgelerinde Dersim Tarihi kitabındaki (s. 82–91) Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Cevdet Dahiliye 5657 numaralı üç belgeyi özetler:

  • 1780 ramazanında (I. Abdülhamid dönemi, sadrazam Kara Vezir Seyyid Mehmed Paşa) Gümüşhane, Kuruçay, Kuzucan, Kemah, Refahiye, Çemişkezek, Eğin, Erzincan ve Tercan "ahalisi" padişaha üç dilekçe verir.
  • Dilekçelerde Şeyh Hasanlı, Dersimli, Güvenli, Haranlı, Kuvanlı (Kavili), Düçekli, Zırkanlı (Zerikanlı), Koçgiri, Gemi, Şadi, Bazugi, Bektaşlı, Benamlı, Güreşli ve Çakallu aşiretlerinin bulundukları dağlardan alınıp beşer, onar, otuzar hane hâlinde başka yerlere sürülmesi istenir.
  • Yazara göre Zerıkanlı, Bazugi, Benamlı, Bektaşlı, Kavili ve Güreşli "Reşî Konfederasyonu"na bağlıdır.
  • Padişah Muş kaymakamına, Kığı beyine ve on beş kadar sancak beyi ve voyvodaya ferman gönderir. Aşiretler ilkbahar yerlerinden alınıp iskân edilecek, uymayanlar zincire vurulacaktır. Fermanda "ilkbahar" geçtiği için yazar sürgünün 1781 ilkbaharında yapıldığı sonucuna varır.

Yazarın sonucu: Zeriqîler 1780–81'de, Reşîlerin Sivas, Tokat, Yozgat, Çorum ve Çankırı'ya sürüldüğü yıllarda İmranlı köylerine sürülmüştür. Daha önce bir süre Mazgirt'in Zerık mezrasında kalmış olabilirler, ama bu onları "Dersim kökenli" yapmaz. Konar-göçer bir aşireti tek bir yere bağlamak yanlıştır. Yazara göre aşiretler 1690'dan sonra yerleşik düzene geçtikçe "memleket" kavramı doğmuştur.

İskân ve sürgün sebepleri (s. 52–53)

Yazar altı sebep sayar: yeni fethedilen ya da boşalan yerleri (örneğin 1514'teki Kızılbaş katliamından sonra) şenlendirmek; sınırlara set kurmak; Saruca-Sekban isyancılarına katılmayı önlemek; nüfusu tespit edip denetlemek; vergi gelirini artırmak (1686–87 "İmdad-ı Seferiye"); asker sağlamak. Ona göre sürgünler 1600'lerin sonundan 1860'lara kadar sürmüştür. Halep ve Rakka'dan kalkan aşiretlerin hareket alanı Mardin, Diyarbakır, Urfa, Antep, Hısn-ı Mansur–Kâhta–Gerger–Besni, Maraş–Elbistan, Malatya, Erzurum, Erzincan ve Sivas'tı. Sivas'ın Uzunyayla, Yama ve Çengelli dağları ile Kızıldağ yaylaları aşiretlerin en yoğun olduğu yerlerdi. Rişvan, Rakka ve Halep'ten Sivas, Bozok, Çankırı ve Kastamonu'ya kadar uzanıyordu. Kışlak olarak "Arabistan" yerine giderek Bozok ve Uzunyayla'yı kullanmaya başlamıştı.

Rişvan'ın iskânı ve olaylar (s. 53–55)

Yazar şu olayları tırnak içinde aktarır. Çoğuna tarih veya belge kodu vermez:

  • 1677'de Rişvanzade İbrahim yönetimindeki 800 kişi Adıyaman'ın kasaba ve köylerine yerleşir. Yerli halkın şikâyeti üzerine Mayıs 1686'da Reşîler Besni'nin Sığraz köyüne nakledilir.
  • 1716'da Rişvan'a bağlı "Zeriqan cemaati" Gerger ve Kâhta'daki 26 köye iskân edilir.
  • Sivas'a iskân 1780, 1800, 1816, 1830, 1840 ve 1850'de sürer.
  • 1843'te Konya valisi Sirozlu İbrahim Paşa 1600'den fazla Rişvan hanesini Esbkeşan (Cihanbeyli) ve Konya'ya iskân eder. Haneler Sivas'a kaçar, yalnız 200 hane kalır. Bunun üzerine 517 hane yakalanıp yeniden Esbkeşan'a gönderilir (aşağıdaki tablo).
  • Serasker planı: Orta Anadolu dört koldan kuşatılacaktır (Maraş–Adana; Sivas–Bozok–Kayseri; Ankara–Çankırı; Kütahya–Konya). Kış yüzünden ertelenir ve Rişvan'dan rehine alınır.
  • Bir arz tezkeresine göre Boynuinceli, Çelikanlı, Cihanbeyli ve Rişvan cemaatleri "son derece itaatsiz"dir.
  • Rişvan, Türkanlı ve Şeyh Bızınlı bir grup Aksaray, Sultanhanı, Emirgazi, Kolukısa ve Ilgın çevresinde zarar verir. Bir köy muhtarının oğlunu yaraladıktan sonra Hurşid Ağa'nın süvarileriyle çatışır ve "Ümranlı oymağına" katılır.
  • Sivas valisi İbrahim Said Paşa'ya göre Rişvan gasp ettiği hayvanları Paşa Çayırı'nda sahiplerine teslim eder.
  • Bozok mutasarrıfı Celaleddin Paşa'ya göre Avşar, Rişvan ve Türkan aşiretleri 2000 kişilik ortak bir güç kurar.
  • Vecihi Paşa Uzunyayla'da bedava arazi önerir. Aşiretler gitmemek için rüşvet teklif eder. Paşa ileri gelenleri gözaltına alır ve aşiretleri zorla sürer. Tutuklanan 600 Reşî'den 200'ü hapis cezası alır. 1850'de 6554 hane Sivas ve Yozgat'a iskân edilir.
  • Rişvan haneleri köylere birer ikişer, büyük köylere dörder beşer dağıtılır ve kışlağa nezaretçi gönderilir.
  • Yazara göre Rakka'dan Çankırı–Kastamonu'ya, Antep, Malatya, Konya, Divriği ve Sivas'a kadar şer'iyye sicilleri "Reşîlerle doludur".
1840'larda Esbkeşan'a geri gönderilen Rişvan haneleri (s. 54)
Veger 7'deki yazım Hane Söylemez 2019'daki karşılığı
Nasırlı 125 Nasırlı (ve Hacılar) 125
Sefkanlı 110 Şefikanlı (Sefkanlı) 110
Cudekanlu (?) 50 Cudikanlı 50
Cılkanlu 100 Celikanlı 100
Sefkani 33 Şefikanlı 33
Ümranlu 30 Ömeranlı 30
İlhanlu 25 —
Belkanlu 25 Belikanlı 25
Mülükanlu 10 Mülûkanlı 10
Kümeuşağı (?) 9 —
Toplam 517 483

İskân kuralları (s. 55–56)

Yazar, konar-göçerlere uygulanan kuralları özetler: yayla yolunda bir yerde üç günden fazla kalmamak, verilen zararı tazmin etmek, mürur tezkeresi almak; mukataaya verilen topluluğun başında bir voyvoda bulunması; aşiretlerle dolaşan ayrı kadılar; üç yıl boş kalan toprağın başkasına verilmesi; bir köyde on yıl oturanın o köyün reayası sayılması; toprağı terk edene "çift bozan" cezası; kaçmayı önlemek için çadırlara el konması. Ona göre bu koşullarda sürülen insanlar nereden ve nasıl geldiklerini hatırlayamaz. "Welatê Jorîn"i unutmamaları bile önemlidir.

Yazının özeti şudur: "Zeriqiler, Reşî Aşiretine bağlı mukataalı cemaattir." Mukataa sisteminde devletin gösterdiği kiralık devlet toprağına yerleştirilip vergi vermişlerdir. Kızıldağ eteklerine kendi istekleriyle değil, eski yaylakları olduğu için gönderilmişlerdir, "tahminen 220 yıl önce". Yazara göre Reşî konfederasyonu "109 cemaatiyle" Halep–Rakka'dan Kastamonu'ya uzanan güzergâhta dolaşıyordu.

Zeriqîlerin bugünkü dağılımı (s. 56–58)

Yöre Kullanılan ad Yazarın saydığı köy ve yerler
Sivas–İmranlı Zerikî, Zerkî; Türkçe Zerıki, Zerıkan, Zerikanlı Azger, Cefan, Çarmışag, Çalurd, Delce, Gemecug, Gencan, Girike Jurîn, Kağnut, Qeseban, Qonîqesi, Qercesarik, Siğank, Orteko, Engice (Yengice), Zimag (16 köy)
Maraş–Göksun Zerikî, Zerikan Acıelma, Fındık, Çakmak Obası, Huğtaş, Sırmalı
Erzincan–Tercan Zerikî Yaylacık
Erzurum–Aşkale Zerikî Sarıbaba, Şıhveren, Bekolar
Erzurum–Karayazı Zirkan Salyamaç, Alikülek, Erenler, Tosunlu, Dündarköy, Hacıbayram, Ağaçlı, Yolgören, Kösehan, Sancaktar, Kurupınar, Yahyaköy, Çaltılı, Yukarı ve Aşağı Kızılkale, Çullu, Karakale, Alemdağ, Sarıtaş, Akarsu, Duatepe, Aşağı ve Yukarı Söylemez, Yılanlı, Sulutaş, Hasanova, Kapanlı ("Yolgören" iki kez yazılmış)
Erzurum–Tekman — Geçitköy, Deliler, Hüseyinağa, Çevirme, Hacıömer, Küllü
Erzurum–Hınıs Zerdikî; Zirikan / Zerikanlı Mirseyid, Alitalip Komu, Sıldız; Kuşluca, Bozyar, Akkavak, Çatalgül, Molladavut
Adıyaman (Kâhta, Gerger, Samsat) Zirikî, Zirikan araştırma sürüyor
Mardin–Bitlis Zirakî, Ziranî Zerıkan ırmağı, Hizan deresi, Hazro çevresi
Antep Zirar, Zirak İslahiye, Nizip
Ağrı–Patnos Zirekî —
Suriye Zerikan Kürt Dağı (İslahiye yakını), Lazkiye "Elewî Dağı"
İran (Horasan) Zeran, Zerdikanlu Aşxane; Badıllilere yakın

Yazar, Horasan'da 120 kadar Kürt aşireti, 1600 Kürt köyü ve 1,5–2 milyon Kürt bulunduğunu, bunların çoğunun Ebu Müslim Horasanî'den beri Zerdüştlüğü "Alevilik adı altında" sürdürdüğünü Cemşid Bender ve Şoreş Reşi'ye dayanarak yazar. Hipotez

Son söz (s. 57–58)

Yazara göre büyük konfederasyonların azınlıkta kalan kolları bulundukları yerin çoğunluğuna uymuştur: Kangal'a sürülen Şadiler Türkleşmiştir. Burdur'a sürülen Reşîler de öyle. Reşîlere bağlı Atma aşiretinin Kars'a gidenleri Türkleşmiş, Malatya'da kalanları Kürt kalmıştır. Sivas'taki Aşağı Atmalar Sünni, Yukarı Atmalar Alevidir. Baliyan aşiretinin Malatya'dakiler Alevi, Konya–Cihanbeyli–Yunak ve Ankara–Haymana'ya gidenleri ise Sünnidir. Zeriqîler de böyledir. Koçgiri, Aşkale ve Hınıs'takiler Alevi ve Kürtçe konuşur. Karayazı ve Tekman'dakiler dili korumuş ama Sünnileşmiştir. Mardin, Bitlis, Antep ve Diyarbakır'dakiler de Sünnidir. Yazar şöyle bitirir: "Zeriqilik, inançla, mezheple ilgili bir olgu değildir... Ama önemli olan dildir."

s. 56'daki harita

s. 56'nın üst yarısında kaynağı ve başlığı verilmemiş bir harita vardır. Bu bir Osmanlıca belge değil, Latin harfli, basılı bir tarihî haritadır. Harita 16. yüzyıl başında Doğu Anadolu'yu gösterir. Üzerinde Trabzon, Erzincan, Kemah, Çemişkezek, Sivas, Divriği, Malatya, Elbistan, "Zülkadir", Siverek, Bitlis, Ahlat, Van, Hasankeyf, Tur Abdin, Mardin, "Süleymani", "Karakoyunlu" ve Tebriz okunur. Ayrı bir çerçeve içinde "Zraqi" adı yazılıdır. Mardin'in güneyine elle "1520" ve "ZERIQÎ" (?) yazılmış ve "Zraqi" alanına doğru bir ok çizilmiştir. Lejant ve elle yazılan notun geri kalanı okunamamaktadır. Harita, yazarın Minorsky'ye dayanan "1520 Zeriqî sancağı" iddiasını göstermek için konmuş görünmektedir. Haritanın hangi kitaptan alındığı belirlenemedi. Arşivle doğrulanmalı

Kaynak eleştirisi / değerlendirme

Yazarın kaynakları

Yazının sonunda I. ve II. bölüm için ortak 27 maddelik bir kaynakça vardır: Nuri Dersimi, Orhonlu, Göyünç, Baykara, Yinanç–Elibüyük (Kanuni devri Malatya), Minorsky (İslam Ansiklopedisi), Şerefname, Barkan, Turan, Kodaman, Türkay, Taştemir, Halaçoğlu, Abdullah Saydam ve bir sözlü tanıklık. Yazar hiçbir arşiv belgesini kendisi görmemiştir. Tek arşiv kodu (Cevdet Dahiliye 5657) Hezarfen ve Şener'in kitabından alınmıştır. Bu kitap Kasım 2003'te Etik Yayınları'ndan çıkmıştır. Yani yazar onu yeni çıktığı sırada kullanmıştır.[4] Kesin

  • Dipnot kayması: Metindeki dipnot numaraları kaynakçayla uyuşmaz.(!) Metinde Türkay (25), Taştemir (26), Orhonlu (27) olarak gösterilir. Kaynakçada ise 23 Türkay, 24 Taştemir, 25 Orhonlu, 26 Halaçoğlu, 27 Saydam'dır. s. 54'teki tırnaklı olaylar dizisi "(25)" ile biter. Ancak 1843–1850 olayları (Sirozlu İbrahim Paşa, 517 hane, Vecihi Paşa) Orhonlu'nun 17. yüzyıl sonu iskânını anlatan kitabına değil, Abdullah Saydam'ın 1839–1853 Orta Anadolu iskânı makalesine uyar. Kaynakçadaki "s. 223–256" de Saydam'ın bu makalesinin sayfalarıdır.[5] Muhtemel
  • Ad yazımları: "Cevat Türkay" (doğrusu Cevdet), "Taşdemir" (doğrusu Taştemir), "Ahmet Hazarfan" (doğrusu Hezarfen), "Orhunlu" (doğrusu Orhonlu).(!)

Çapraz kontrol: Zeriqî ve Rişvan bağı

Kaynak Ne söylüyor Değerlendirme
Söylemez 2002 (Rişvan'ın cemaat adları) 16. yüzyılda Kâhta ve Hısn-ı Mansur tahrirlerinde (BOA TD 71, 123, 181) Rişvan'ın 15 cemaati arasında Zerûkânlu cemaati[6] Zerükanlı'nın Rişvan cemaati olduğu bağımsız bir akademik kaynakla doğrulanıyor. Kesin
Dede 2011 Aynı 15 cemaatlik listeyi Söylemez'den aktarır (Zerukanlı dahil)[7] Bağımsız değildir, Söylemez'e dayanır.
Nuh Ateş'in Türkay'dan derlediği liste (Bîrnebûn 1, 1997) Aşiret olarak "Zerikan" (Aksaray sancağı, Sivas; Kürt); cemaat olarak "Zerikan, Zırokan" (Aksaray, Eyyubeli kazası; Kürt). Ayrıca "Zahoran" ve "Zahranlı" (Zile)[8] Türkay'ın yer bilgisi (Eyyubeli–Aksaray, Sivas) yazarın aktarımıyla örtüşür. Ateş'in tablosunda bağlılık (Rişvan) sütunu yoktur. Bu yüzden "Türkay Zeriqî'yi Rişvan'a bağlar" iddiası bu tablodan doğrulanamaz. Türkay'ın s. 168, 787 ve 790'ı görülmelidir. Arşivle doğrulanmalı
Sykes 1908 Anadolu bölümünde "Zirikanli, 500 aile, Ankara yakınında; Doğu Anadolu'daki No. 10'dan [D bölümü] göç"[9] 20. yüzyıl başında Ankara çevresinde de bir Zirikanlı grubu vardır. Sykes onu Rişvan'a değil, doğudaki bir Zirikanlı'ya bağlar. Bkz. Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı.
Yıldız (Mikaila / İnler Katrancı) Zirikî, Haymana ve Polatlı'da Mikaili'ye bağlı sayılan aşiretlerdendir. M. E. Zeki'ye göre Ankara'nın kuzeyinde 500 çadır "Zırkanlı" vardı. Polatlı'da bir Zırkan (Eski Karsaklı) köyü bulunur[10] Orta Anadolu'daki Zirikî/Zırkanlı Rişvan içinde değil, Mikaili çevresinde anılır. Muhtemel
Winter 2009, 2017; Köksal 2006; Aygün 2019 Zeriqî, Zerükanlı ya da Zurkanlı adı geçmez. Köksal'a göre Cihanbeyli aşiretinin çoğu 1860'tan sonra Sivas'ın Koçgiri kazasına yerleşmiştir[11] Koçgiri ile Orta Anadolu aşiretleri arasındaki bağı (Canbeg/Cihanbeyli) destekler. Yazar da Canbeg'i Koçgiri aşiretleri arasında sayar. Kesin
Söylemez–Tunç 2022 (Rişvan ve Çakallı Mukataası) Rişvan'ın bir mali birim (mukataa) olarak işleyişi; Çakallı ortak kalem[12] Yazarın "mukataalı cemaat" kavramı doğrudur. Ancak "mukataa = devletin gösterdiği kiralık toprağa yerleştirme" açıklaması yanlıştır: mukataa, topluluğun vergisinin iltizam ya da malikâne yoluyla toplandığı mali birimdir.(!) 18. yüzyıl mukataa listesinde "Zerukanlı" bulunduğu yolundaki bir aktarım bu makalenin metninde bulunamadı. Arşivle doğrulanmalı

Sonuç: 16. yüzyılda Kâhta–Gerger'de Rişvan'a bağlı bir Zerükanlı cemaati olduğu kesindir. Bu cemaatin 1716'daki Zurkanlı, 1780'deki Zırkanlı ve bugünkü İmranlı Zeriqîleriyle aynı topluluk olduğu ise yalnız ad benzerliğine dayanır. Aynı ya da benzer ad, Mardin'deki "Zraqi" sancağında, Ankara'daki Zirikanlı'da (Sykes) ve Mikaili çevresindeki Zirikî'de de geçer. Bu yüzden İmranlı Zeriqîlerinin Rişvan'dan geldiği hipotezdir.[1] Hipotez

Veriler ve çelişkiler

  • 26 köy / 29 köy: Yazar Orhonlu ve Halaçoğlu'dan "26 köy" aktarır, kendi sonucunda ise iki kez "29 köy" yazar.(!)
  • Nüfus düşüşü: 1519'da 956, 1536'da 2132, 1563'te 109 hane rakamları Taştemir'de Gerger–Kâhta konar-göçerlerinin toplamına aittir. Yazar bunları Zeriqîlerin "2132 haneden 109 haneye" düşmesi gibi yorumlar. Bu yanlıştır.(!) Zerükanlı'nın kendi rakamları 67, 84 ve 189 hanedir. 1524 için verilen "3 mücerred" de olağan dışıdır ve dizgi hatası olabilir.
  • "Reşi cemaati": Taştemir'den aktarılan listede Bezikî kabilesine bağlı ayrı bir "Reşi cemaati" vardır. Yazar ise "Reşî"yi her yerde Rişvan anlamında kullanır. Orta Anadolu Kürtçesinde Rişvan'a "Reşî" denir. Ama 16. yüzyıl tahririndeki bu adaşlık ayrıca incelenmelidir. Hipotez
  • "109 cemaat": Rişvan'a bağlı 109 aşiret ve cemaat olduğu iddiasının kaynağı yoktur. Söylemez 16. yüzyılda 15 cemaat sayar. Sonraki yüzyıllara ait belgelerde 17 cemaat ile "Hamidlü" ve "Hacılar" adlarını ekler.[6] Hipotez
  • 1780 belgesindeki "Reşî" aşiretleri: Yazara göre Zerıkanlı, Bazugi, Benamlı, Bektaşlı, Kavili ve Güreşli Reşî'ye bağlıdır. Bunlardan Bektaşlı ve Benamlı, Söylemez'in sonraki dönem Rişvan cemaatleri listesinde geçer.[6] Çakallu ise Rişvan mukataasının ortak kalemidir.[12] Bazugi, Kavili ve Güreşli için bu incelemede kullanılan kaynaklarda Rişvan bağı bulunamadı. Muhtemel (Bektaşlı, Benamlı) · Arşivle doğrulanmalı (diğerleri)
  • 1840'lar olayları: "Ümranlı oymağına katılma" olayı, Söylemez'in BOA İMV 110'a (7 Ocak 1849) dayanarak anlattığı olayla aynıdır: Rişvan, Türkanlı ve Şeyh Bızınlı eşkıya, Aksaray'da bir muhtarın oğlunu döver, Hurşid Ağa 60 süvariyle izler, eşkıya Ömeranlı oymağına sığınır. Söylemez köyün adını "Kozlu" yazar, Veger "Gözlü" (?).[5] Kesin Bu, Ömeranlı oymağının 1849'da Konya–Aksaray arasında güçlü bir topluluk olduğunu gösteren kayıtla örtüşür.
  • 517 hane: Yazarın toplamı doğrudur (H): 125 + 110 + 50 + 100 + 33 + 30 + 25 + 25 + 10 + 9 = 517. Söylemez aynı rakamları Saydam'dan iki grup hâlinde verir: 1846–47'de 285 hane (Nasırlı, Şefikanlı, Cudikanlı), 1847–48'de 198 hane (Celikanlı, Şefikanlı, Ömeranlı, Belikanlı, Mülûkanlı). Ama ikinci grubun toplamını "232" yazar.[5] Veger'deki İlhanlu (25) ve Kümeuşağı (9) eklenince 198 + 25 + 9 = 232 olur (H). Yani Söylemez'deki tutarsızlık, iki oymağın dökümden düşmesinden kaynaklanıyor olabilir. Hipotez "Kümeuşağı (?)", 1858 tarihli belgedeki "Kütük Uşağı" cemaati olabilir.[10] Hipotez
  • Vecihi Paşa: Yazar onu "Sivas valisi" olarak anar. Workspace kaynaklarında Vecihi (Mehmed) Paşa, 1849'da Rişvan iskânıyla görevli Ankara ve Bozok valisidir.(!)[5][7] "1850'de 6554 hane" rakamı doğrulanamadı. Yıldız'ın aktardığı belgelere göre 1849–54'te Rişvan'ın 13 oymağı ve 2870 hanesi Bozok köylerine dağıtılmıştır.[10]
  • "Habeşistan": Yazar Rişvan'ın kışlakları arasında "Habeşistan"ı sayar. Rişvan'ın 1829'daki yaylakları Sivas'ın "Uzunyayla ve Habeş" mevkileridir.[13] "Habeşistan" bu yer adının yanlış anlaşılması olabilir.(!) Hipotez
  • 1677 ve 1686 olayları: Rişvanzade İbrahim ve Sığraz köyüne nakil bu incelemede kullanılan kaynaklarda bulunamadı. Muhtemelen Orhonlu'dandır. Arşivle doğrulanmalı
  • Minorsky ve 1520: "Zraqi" sancağı ile Mehmet Bey bilgisi Minorsky'nin İslam Ansiklopedisi "Kürtler" maddesine dayandırılır. Madde görülmedi. Yazarın "Büyük İslam Ansiklopedisi VI, s. 1103" künyesi belirsizdir. Arşivle doğrulanmalı

Rişvan araştırması için önemi

  • Yazı, Koçgiri'deki bir Alevi Kürt topluluğunun kendi kökenini Rişvan'a bağlayan ilk basılı denemelerinden biridir. Orta Anadolu'daki Sünni Rişvan oymaklarıyla Koçgiri'deki Alevi gruplar arasında ortak bir "Reşî" çatısı önerir. Hipotez
  • s. 54'teki 517 hanelik döküm, Söylemez 2019'daki Esbkeşan rakamlarının ikinci, bağımsız bir aktarımıdır. Her ikisi de Saydam'a dayandığı için bağımsız doğrulama sayılmaz.
  • Ömeranlı için: "Ümranlu 30 hane" ve 1849 sığınma olayı, oymağın 1840'larda Konya'daki varlığını iki ayrı aktarımla gösterir.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Yusuf Zerî, "Qoçgirî Bölgesindeki Zeriqî Aşireti'nin Tarihi ve Kökeni – II", Veger 7 (Adar/Mart 2004), s. 48–58.
  2. ↑ Yusuf Zerîkî, "Qoçgiri Bölgesindeki Zeriqi Aşireti'nin Tarihi ve Kökeni", Veger 6 (Cotmeh–Mijdar–Kanûn [Ekim–Aralık] 2003), s. 41–50. Tarama: arsivakurd.org (Veger_6.pdf), 05.10.2026'da görüldü.
  3. ↑ Yusuf Zerî, Sivas Qoçgirî bölgesindeki aşiretler ve Zeriqîler: dil – tarih – kimlik – inanç – kültür – edebiyat, Ankara: Kalan, 2011 (New York Public Library katalog kaydı; kitap görülmedi).
  4. ↑ Ahmet Hezarfen (çev.) – Cemal Şener (haz.), Osmanlı Belgeleri'nde Dersim Tarihi (Osmanlıca–Türkçe 50 orijinal belge), İstanbul: Etik Yayınları, Kasım 2003, 176 s., ISBN 9789758565061 (yayınevi ve kitapçı kayıtları; kitap görülmedi).
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı", Konya Kitabı XVII: Geçmişten Günümüze Göçler, c. I, Konya 2019, s. 353–367; Saydam atıfları s. 356, 358, 362 (dn. 6, 42, 60, 63: Abdullah Saydam, "Orta Anadolu'daki Aşiretlerin İskânı (1839–1853)", Prof. Dr. Bayram Kodaman'a Armağan, Samsun 1993).
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Faruk Söylemez, "Rişvan Aşireti'nin Cemaat, Şahıs ve Yer Adları Üzerine Bir Değerlendirme", Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12 (2002), s. 39–52, burada s. 40–41.
  7. ↑ 7,0 7,1 Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, 2011.
  8. ↑ Nuh Ateş, "Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri Üzerine Sesli Düşünceler", Bîrnebûn 1 (Newroz 1997), s. 13–21 (Türkay'dan derlenmiş oymak/aşiret/cemaat tablosu). Bkz. Bîrnebûn 1 (1997).
  9. ↑ Mark Sykes, "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire", Journal of the Royal Anthropological Institute 38 (1908), s. 451–486, Anadolu kısmı s. 481–482.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Fikret Yıldız, Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı. Bkz. Mikaila (İnler Katrancı).
  11. ↑ Yonca Köksal, "Coercion and Mediation: Centralization and Sedentarization of Tribes in the Ottoman Empire", Middle Eastern Studies 42/3 (2006), s. 469–491.
  12. ↑ 12,0 12,1 Faruk Söylemez – Muhammet Nuri Tunç, "Osmanlı Mali Sistemi Çerçevesinde Aşiret Mukataaları: Rişvan ve Çakallı Mukataası", History Studies 14/2 (2022).
  13. ↑ Necmettin Aygün, "Cihanbeyli-Haymana Sahasındaki Konar-Göçer Toplulukların İdari, Sosyal ve İktisadi Yapıları (1827–1861)", Mütefekkir 6/12 (2019), s. 539–558 (BOA HAT 445/22276).
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Qoçgirî_Bölgesindeki_Zeriqî_Aşireti%27nin_Tarihi_ve_Kökeni_–_II_(Veger_7,_2004)&oldid=25697" sayfasından alınmıştır