Kilamên me: Şivan (Bîrnebûn 68, 2017)

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem VI: Yayladan kasabaya, deveden kamyona ›Kilamên me: Şivan (Bîrnebûn 68, 2017)

Portal

"Kilamên me" (Kurmancî: "Kilamlarımız"), Bîrnebûn dergisinin 68. sayısında (2017) Mem Xelikan imzasıyla yayımlanan beş sayfalık bir yazıdır.^[1] Yazının konusu Şivan ("Çoban") ara başlığıyla verilmiştir. Yazı iki bölümden oluşur. İlk bölüm, Orta Anadolu Kürtlerinin gönül stranlarında ve ağıtlarında çoban figürünü anlatan kısa bir denemedir. İkinci bölüm, yazarın derlediği "Şivan" stranının on üç kıtasıdır (H). Yazar, Orta Anadolu Kürtlerini derginin yerleşik kısaltmasıyla KAN (Kurdên Anatolîya Navîn) diye anar.

Yazar

Mem Xelikan, Bîrnebûnun kurucularından bir şair ve hekimdir. Derginin yayımladığı ölüm haberine göre 1956'da Konya'nın Qerejdax (Karacadağ, Kulu) köyünde doğmuştur. 1980'de Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'ni bitirmiş, yıllarca Kulu ve Ankara'da hekimlik yapmıştır. Şevbider im (2009) ve Serenad adlı şiir kitapları vardır. Haber, son yıllarda Orta Anadolu Kürtlerinin kilamlarına yöneldiğini de belirtir.^[2] Mahlas büyük olasılıkla yazarın köyünün Kürtçe adından gelir. Yazıdaki "Yukarı Xelikan (Karacadağ – Konya)" ifadesi bu bağa işaret eder.^[1] Muhtemel

Yazının içeriği

Çoban bir kurum olarak

Yazara göre çoban, Kürt kültüründe ve halkbiliminde "bir kurum gibidir". Orta Anadolu Kürtleri de çobanı böyle görmüş ve yaşatmıştır. Çoban gönül stranlarının kahramanı ve âşığıdır. Sevdalıların "hekimi"dir. Âşıklar yaralarını onun kavalının (billûr) sesiyle sarar. Evin çobanı "evden biri gibidir". Evin hanımı, kızları ve gelinleri onun "ablası"dır. Ama başa gelen dertlerin sebebi de zaman zaman odur.^[1]

Stranlarda sevgili çoğu zaman çoban, söyleyen kız ise sağmalcı (bêrîvan) ya da "çobanın sevgilisi"dir (Dildara Şivên). Çobanın oğlakları ve kuzuları, kavalı, ova ve yaylaları, dereleri ve zozanları, sürünün ağılı (hewşo), öğle gölgeliği (fêz) ve yatağı (mexel) bu stranların sabit imgeleridir. Yazar şu yargıya varır: Orta Anadolu Kürtleri dertlerini çoğu zaman "çobana söylenmiş stranlarla" dile getirmiştir.^[1]

Gönül stranlarından örnekler

Yazar her örneğin ardından kısa bir yorum yapar. "Elin gözü dünya malında, benim gözüm çobanın bizbendinde" dizesini, âşığın dünya malını çobana değişmesi diye yorumlar. "Göğsümün üstünde yatır" dizesini kızın fedakârlığı olarak okur.^[1]

Kurmancî (baskıdaki imlayla)	Türkçe (çeviri: bu sayfa)
<poem> Kuda kuda Şivan kuda Şivên pez berdaye pêda pêda Çavê xelkê malê dinê Çavê min li bizbenda belek benê bi pî da </poem>	<poem> Nereye, nereye, çoban nereye Çoban sürüyü yukarı, yukarı salmış Elin gözü dünya malında Benim gözüm ayağa inen alaca bağlı bizbend'de [?] </poem>
<poem> Şivan pezê xwe areng bike Wûne li ser sîngê min mexel bike </poem>	<poem> Çoban, sürünü topla [?] Gel, göğsümün üstünde yatır </poem>

Yazar iki dizeyi daha ayrıca yorumlar. "Çobanın ağılı yamaçta, üstünden keklik gibi dönerim" dizesinde kız kendini yuvasını arayan kekliğe benzetir. "Bin yedi yüz koyunu bir ayak üstünde sağıyor, önündeki helke hep boş" dizesinde ise çobanın aklı yâri görünce başından gider.^[1] Sürü pınara geldiğinde çanlar ve ziller "bir orkestra gibi" ses verir, çoban da ıslığıyla "maestro" olur. Fedakâr sevgili bu orkestraya kendi bedenini enstrüman olarak sunar: Cotek memikî min î sor û spî heye / Ji qirbîyê xwe re bi çan û zîl ke ("Kırmızı ve beyaz bir çift memem var, onları koçuna çan ve zil yap").^[1]

Ağıtlarda ölü çoban olarak

Yazının etnografik bakımdan en yeni verisi ağıtlarla (kilamên şînê) ilgilidir. Yazara göre yörede ölen kişi ağıtta çoban olarak tanıtılır ve çobanlığıyla övülür.^[1] Üç örnek verir:

Yukarı Xelikan (Karacadağ, Konya). Bir kadın, koyunları İstanbul'a götürüp satan tüccar kardeşine ağıt yakar. Onu "iyi ve becerikli bir başçoban (serşivan)" olarak anar.
Gundê Omê (Kulu). Bir anne, kanserden (xopana şêrpençê) ölen genç oğlunu ağıtında çoban olarak anar.
Adı verilmeyen bir köy. Bir kadın, yanarak öldüğü anlaşılan [?] bir yakınını çoban olarak tanıtır ve ağıtta onun sürüsünü otlatır.

Kurmancî (baskıdaki imlayla)	Türkçe (çeviri: bu sayfa)
<poem> Dem e dem e Keko dem e Pezê kekî min diçêrê li Hewşoyê Mihkê li gerem e </poem>	<poem> Zamandır, zamandır, ağabey zamandır Ağabeyimin sürüsü Mihkê ağılında otlar, sıcaktadır [?] </poem>
<poem> Li bana li bana Xelo li bana Tu kerîyê Şuqirê neman hatin dana Kerîyê Xelî min ê di fêz da man o </poem>	<poem> Yaylada, yaylada, Xelo yaylada Şuqir'in sürülerinden hiçbiri kalmadı, aşağı indiler [?] Benim Xelo'mun sürüsü gölgelikte kaldı, o </poem>
<poem> Kekî min şivanê li nav xama Qirbîyê xwe yî nasekinê li ser sima </poem>	<poem> Ağabeyim xam'ların [?] arasında çobandır Toynakları üstünde durmayan koçunun [çobanıdır] </poem>

Derleme: "Şivan" stranı

Yazara göre yörede "Şivan" adıyla söylenen stran bir gönül stranı ve halk stranıdır. Her köyde başka dörtlüklerle söylenir. "Herkes bu stranı kendi stranı bilmiş" ve ona dörtlük eklemiştir. Bu yüzden stran çok uzundur. Yazar derlediği on üç kıtayı (H) yayımlar ve okurlardan başka dörtlükleri de göndermelerini ister. Böylece bunlar "eklenip arşivlenebilecektir".^[1] Derleyicinin kimden, nerede ve ne zaman derlediği belirtilmez.

Kıtaların ana teması, bir kızın çobana sevdasıdır. Kız çobanı göçe ve evinin ardından geçmeye çağırır. Babasının evine altı ay daha çoban kalacağını duyunca sevinir. Kaybolan çobanı arar. Ondan başkasının göğsünde uyumayacağına yemin eder. Kaçırmazsa ona "eşek çobanı" adının kalacağını söyleyerek kendisini kaçırmasını ister. Bir kıta, çobanlığı modern işlerle karşılaştırır:

Kurmancî (baskıdaki imlayla)	Türkçe (çeviri: bu sayfa)
<poem> Min go şivan kerî xwe barke kerî xwe barke Kûzî xwe tiji ava sarke Bane kûçikê qerebeş ke Li dawîya mala min gudarke </poem>	<poem> Dedim çoban, sürünü göçür, sürünü göçür Testini soğuk suyla doldur Karabaş köpeği çağır Evimin ardından geç [?] </poem>
<poem> De here lo lo lo şivano Canî Cemikê xwe qurbano (canî ablê biçûk qurbano) De here lo lo lo şivano Sal biçûk î dil nizano </poem>	<poem> Haydi git lo lo lo çoban Cemik'inin canı sana kurban (küçük ablanın canı kurban) Haydi git lo lo lo çoban Yaşın küçük, gönül bilmez </poem>
<poem> Şoferîyê meke tê bi yax bî Rêçberîyê meke tê bi toz bî Şivanîyê bike tê bi yar bî Bi xudanê sîngê gewrî kal bî </poem>	<poem> Şoförlük etme, yağa bulanırsın Rençberlik etme, toza bulanırsın Çobanlık et, yâr sahibi olursun Ak göğüslü [güzelin] sahibi olursun </poem>
<poem> Şivan berjor mere berjor ba ye Qurban berjêr were yarê va ye Min direvînî birevîne Narevînî navê ker şivanîyê li ser te maye </poem>	<poem> Çoban, yukarı gitme, yukarısı rüzgârlı Kurban, aşağı gel, yâr burada Beni kaçıracaksan kaçır Kaçırmazsan "eşek çobanlığı" adı üstünde kalır </poem>

Kıtaların tam dökümü ve çevirisi çalışma dosyasındadır. Çeviriler bu sayfaya aittir. [?] işareti anlamın kesin olmadığını gösterir.

Kaynak eleştirisi / değerlendirme

Derleme bilgisi eksik. Yazar, stranı ve ağıtları kimden, hangi köyde ve hangi yıl derlediğini söylemez. Yalnız ağıtlar için köy adı verir. Ses kaydı ya da ezgi notası yoktur. Bu nedenle metin bir alan derlemesi değil, derleyicinin kendi bilgisine dayanan bir seçkidir. Sözlü rivayet
Yerler. "Xelikên jor (Qerecdax)", Kulu'daki Karacadağ'dır. Wikideki Karacadağ sayfası köyün başka bir Kürtçe adını (Xalko) verir. Cihanbeyli'deki Gölyazı'nın Kürtçe adı ise Xelîkandır.^[3] "Yukarı/aşağı Xelikan" ayrımı bu iki yerleşimi karşılıyor olabilir. Muhtemel "Gundê Omê" (Konya–Kulu), Kulu'nun Zincirlikuyu köyüdür.^[4] Muhtemel Omê, Ömeranlı'nın Kürtçe adı Omera ile karıştırılmamalıdır.
Stranın varyantları. Wikideki Min go barke barke şivan barke sayfası aynı stranın başka bir varyantını verir. Sayfanın künyesine göre derleyen Altun Başaran'dır. İki metinde birçok dize ortaktır: açılıştaki barke çağrısı, Bane kûçikê qerebeş ke / Bana kuçkî Qerebêş ke dizesi, De here lo lo lo şivano … dil nizano nakaratı ve Pezê şivên areng kirî … mexel kirî kıtası. Kıtaların ikinci yarıları ise farklıdır. Şoförlük–rençberlik kıtası yalnız Mem Xelikan'da, kolav (çoban kepeneği) kıtası yalnız wiki varyantında geçer. Bu durum, yazarın "her köyde farklı dörtlüklerle söylenir" gözlemini doğrular.
Dönem. Şoförlük–rençberlik–çobanlık kıtası, stranın 20. yüzyılda da yeni dörtlüklerle büyüdüğünü gösterir. Kamyonculuk ve şoförlük, 1980'lerde Kulu yaylalarında yaygın geçim yollarıydı. 1984'te Kırklar Yaylası üzerine yapılan saha araştırması meslekleri tam da bu sözcüklerle sınıflar: "şoför", "nakliyeci", "rençber", "çoban".^[5] Ağıtlardaki kanser ölümü de 20. yüzyıla aittir. Yazının dönemi bu nedenle VI olarak işaretlendi. Ağıtlarda ölüyü çoban olarak anma geleneğinin ne kadar eski olduğu bilinmiyor.
Çobanlığın tarihsel yeri. Yazarın "çoban bir kurumdur" savı, Orta Anadolu Kürtlerinin yerleşiklik sonrası ekonomisiyle uyumludur. 1859 tarihli kayıtlarda Haymanateyn'deki Rişvan hanelerinin bir bölümü çoban ve sığırtmaç olarak geçer. Örneğin Kargalı'da sekiz hanenin üçü çobandır.^[6] Yıldız'ın aktardığı 19. yüzyıl ortasına ait Timürözü ve Karabek köy defterinde de "yoz çobanı", "sağmal çobanı", "kuzu çobanı" gibi ayrıntılı çoban türleri sayılır.^[7] Kesin Yazarın İstanbul'a koyun götüren tüccar kardeş örneği de bu ekonomiyle örtüşür.
Bilûr ve serşivan. Yazar çobanın kavalını billûr diye anar ve ona yara saran bir güç yükler. Ağıt örneğinde ölü kardeş serşivan (başçoban) olarak övülür. Bilûr sayfası serşıvan kavramını yerel tanıklığa ve Yıldız'ın kitabına dayandırır. Mem Xelikan'ın 2017 tarihli metni, kavramın Karacadağ ağıtlarında da yaşadığını gösteren basılı ve bağımsız bir tanıklıktır. Bilûr sayfası Xelîkî bilûr adının anlamını açık bırakır. Bu adın Xelikan (Karacadağ ya da Gölyazı) yöresine işaret etmesi olasıdır. Hipotez
Stran ve Şîn sayfası ile karşılaştırma. Orta Anadolu Kürt Kültüründe Stran ve Şîn Geleneği sayfası, stranları "sesli arşiv", ağıtları ise kaybı "adlandıran" bir tür olarak tanımlar. Yazı her iki tanımla uyumludur. Ölü, ağıtta adıyla anılır (Xelo) ve çoban kimliğine yerleştirilir. Sayfada çoban figürü yalnız aşk stranı bağlamında geçer. Bu yazı aynı figürün ağıtta da kullanıldığını gösterir. Bunun için o sayfaya yalnız ekleme önerisi hazırlanmıştır.
Çeviri güçlükleri. Birçok halk sözcüğü (bizbend, areng, neqew, qirbî, gewrî kal, bi qir ketim) standart sözlüklerde bulunamadı. Bu sözcükler bağlamdan çevrildi ve [?] ile işaretlendi. Kıta 7'nin son iki dizesi çözülemedi.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 ^1,4 ^1,5 ^1,6 ^1,7 ^1,8 Mem Xelikan, "Kilamên me", Bîrnebûn 68 (2017), s. 63–67.
↑ "Nivîskarê kovara Bîrnebûnê Mem Xelikan wefat kir", birnebun.eu, erişim 5 Ekim 2026.
↑ "Who is Nagihan Akarsel?", Kurdish Women's Library, Archive and Research Center (pirtukxaneyajinenkurdistan.com), erişim 5 Ekim 2026 (Gölyazı'nın Kürtçe adı Xelîkan).
↑ "Swedish elections' campaign dominates Kurdish village in Turkey", Rudaw, 7 Eylül 2022 ("Zincirlikuyu (Ome)"); Kurmancî Vikipedi, "Qulek" (köy listesinde "Gundî Omê"), erişim 5 Ekim 2026.
↑ Ahmet Ağralı, Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçen Bir Toplum: Kırklar Yaylası, İstanbul Üniversitesi Antropoloji Bölümü alan araştırması ödevi, 1984, meslek tanımları (Tablo 16–17 çevresi).
↑ Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, 2011, Appendix A (wikide Kargalı sayfasında özetlenir).
↑ Fikret Yıldız, Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı, İstanbul: Seksek, 2023, s. 78–82 (Karye-i Timürözü ve Karabek belgesi).