Gotinên Mezinan (Bîrnebûn 1, 1997)
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem VI: Yayladan kasabaya, deveden kamyona ›Gotinên Mezinan (Bîrnebûn 1, 1997)
"Gotinên Mezinan" (Kurmancî: "Büyüklerin sözleri"), Bîrnebûn dergisinin ilk sayısında (Newroz 1997) Maçoyê Darê imzasıyla yayımlanan bir sayfalık Kurmancî atasözü ve deyim derlemesidir.[1] Derleme, Ankara'nın Bala ilçesi çevresindeki köylerden derlenmiştir. Orta Anadolu Kürtlerinin sözlü kültürünü yöre ağzına yakın bir imlayla kayda geçiren erken basılı örneklerdendir.
Yazının içeriği
Derleme tek cümlelik bir girişle başlar:[1]
- Van gotinên yên li jêr, jı devê gundiyên dor û bera qeza Bala yê (Anqarê) hatıne girtın.
- "Aşağıdaki sözler Bala kazası (Ankara) çevresindeki köylülerin ağzından derlenmiştir."
Ardından iki sütun hâlinde, her biri ► işaretiyle başlayan 69 madde gelir (H). Maddelerin çoğu iki parçalı, kafiyeli kısa atasözleridir. Birkaçı küçük diyaloglar biçimindedir. Örneğin kurda boynunun neden kalın olduğu sorulur, kurt da "işimi kendi elimle görür, kendi ağzımla yerim" diye yanıt verir. Açıklama, sınıflandırma ya da kaynak kişi bilgisi verilmez.[1]
Seçme örnekler
Kurmancî metin baskıdaki imlayla verilmiştir. Baskıda ı/i ayrımı ve şapkalı harfler tutarsızdır. Türkçe çeviriler bu sayfaya aittir. [?] işareti anlamın kesin olmadığını gösterir. Derlemenin tam dökümü ve bütün maddelerin çevirisi çalışma dosyasındadır.
| # | Kurmancî (baskıdaki imlayla) | Türkçe (çeviri: bu sayfa) |
|---|---|---|
| 1 | Ruvıki berdayi, ji şêreki girêdayi rındtıre. | Serbest (dolaşan) bir tilki, bağlı bir aslandan iyidir. |
| 2 | Kumê Eli li serê Weli. | Ali'nin külahı Veli'nin başında. |
| 5 | Jı pıra pır, jı hındıka hındık. | Çoktan çok, azdan az. |
| 6 | Xençer bıraye, tıfınk pısmame. | Hançer kardeştir, tüfek amca oğlu. |
| 7 | Xezal bo xwe dırewe, taji bo xelkê. | Ceylan kendisi için koşar, tazı elalem için. |
| 8 | Ro tê meri jı yarê dîya xwe ra dıbê, "Bavo". | Gün gelir insan annesinin kocasına "Baba" der. |
| 12 | Mina ewrê Nisan ê dıke gure gur, nabare. | Nisan bulutu gibi gürler, yağmaz. |
| 13 | Akıl taca zêrine, lı seri herkesi nine. | Akıl altın taçtır, herkesin başında yoktur. |
| 24 | Xudê çiya dıbine, berfê lê dıbarine. | Tanrı dağı görür, karını ona göre yağdırır. |
| 25 | Mala zavê def û zırne, mala bukê tıştek tune. | Damadın evinde def ve zurna, gelinin evinde hiçbir şey yok. |
| 33 | Dıjmın goma merya dıkole, dost merya vedışêrine. | Düşman insanın mezarını kazar, dost insanı saklar. |
| 35 | Jı gur ra gotın: "Çıma stûyê te qalınge?" Got: "Ez bı destê xwe dıkım, bı devê xwe dıxwım." | Kurda dediler: "Boynun neden kalın?" Dedi: "İşimi kendi elimle görür, kendi ağzımla yerim." |
| 39 | Deri xwe kılitke, cîranê xwe dız demexine. | Kapını kilitle, komşunu hırsız çıkarma. |
| 44 | Mar bı mariya xwe xulyê bı qınyat dıxwe. | Yılan yılanlığıyla toprağı kanaatle yer. |
| 45 | Nasya Tırk a arê qırşa. | Türk'ün tanışıklığı çalı çırpı ateşidir (çabuk söner). |
| 48 | Dınê bı dore, çerxek lı jêr e lı jor e. | Dünya dönüşlüdür; çark bazen aşağıda bazen yukarıdadır. |
| 50 | Ku mêr bêkes bûn jar dıbın, jın bêkes bûn har dıbın. | Erkekler kimsesiz kalınca zayıflar, kadınlar kimsesiz kalınca azar. |
| 52 | Rindyê bıke, bı roda berde. | İyilik yap, ırmağa bırak. |
| 54 | Xalan xelkın, apan mılkun. | Dayılar eldir, amcalar mülktür. |
| 55 | Mıhin dıbeze, siyar xwe dıpesine. | Kısrak koşar, atlı kendini över. |
| 57 | Ker û hespa dı axûraki da gırênede; ê ji hev tır û fısa hê bıkın. | Eşekle atı bir ahıra bağlama; birbirinden kötü huy kaparlar. |
| 60 | Bêna dê jı xaltiyê tê. | Ananın kokusu teyzeden gelir. |
| 66 | Jına dılkır, diwar qulkır. | Kadın gönül verirse duvarı deler. |
| 67 | Nivê mêrani yê jı reve. | Yiğitliğin yarısı kaçmaktır. |
Konular
- Aile ve akrabalık: dayı–amca karşıtlığı ("Dayılar eldir, amcalar mülktür"), teyzenin anneye benzemesi, gelin ile kaynana ilişkisi ve dul kalan kadının ve erkeğin durumu (madde 50, 53, 54, 60, 64).[1]
- Hayvan imgeleri: tilki, aslan, ceylan, tazı, kurt, yılan, eşek ve at. Bunlar göçebe-hayvancı bir yaşamın sözlü dağarcığını yansıtır (madde 1, 7, 35, 44, 46, 57).[1]
- Toplumsal ahlak: komşuluk, dostluk, yiğitlik ve sabır (madde 14, 33, 39, 67, 68). Bir madde yiğitliğin yarısının kaçmak olduğunu ironiyle söyler.[1]
- Dünya görüşü: "Dünya dönüşlüdür; çark bazen aşağıda bazen yukarıdadır", "Tanrı dağı görür, karını ona göre yağdırır" (madde 24, 48).[1]
- Komşu halklarla ilişki: Madde 45 (Nasya Tırk a arê qırşa, "Türk'ün tanışıklığı çalı çırpı ateşidir", yani çabuk parlar, çabuk söner) Türk komşularla ilişkiye dair kalıplaşmış bir yargıdır. Aynı imge başka bir Orta Anadolu derlemesinde de geçer (aşağıya bakınız).[1]
Kaynak eleştirisi / değerlendirme
- Derleyen. "Maçoyê Darê" bir mahlastır (Maço bir ad ya da lakap, Darê bir aile, köy ya da lakap adı olabilir). Gerçek kimliği doğrulanamadı. Derleyicinin hangi köylerde, ne zaman ve kimlerden derleme yaptığı belirtilmez. Bu yüzden maddelerin hangi köye ya da aşirete ait olduğu bilinemez. Sözlü rivayet
- İmla. Metin standart Kurmancî imlasıyla değil, yöre söyleyişine yakın bir yazımla basılmıştır (dıke, xude, merya, bıra). Bu, Orta Anadolu Kürtçesinin ses özelliklerini izlemek için değerlidir. Ancak dizgi hataları ile ağız özelliklerini ayırmak her zaman mümkün değildir. Birkaç maddenin anlamı çözülemedi (madde 17, 41, 63).
- Başka bir derlemeyle karşılaştırma. Fikret Yıldız'ın İnler (Mikaila) köyü üzerine 2023'te yayımladığı kitabın "Atasözleri / Gotinê Mezina" bölümü, kısmen Bîrnebûnun 4. sayısında yayımlanan Osman Alabay (Curukî) derlemesine dayanır.[2] Bu bölümle Bala derlemesi arasında en az 13 ortak ya da çok yakın varyantlı atasözü vardır (H):
| # (Bîrnebûn 1) | Bîrnebûn 1 (1997), Bala yöresi | Yıldız 2023, İnler (Mikaila) | Not |
|---|---|---|---|
| 1 | Ruvıki berdayi, ji şêreki girêdayi rındtıre. | Rûviyi geri, ji şêri rûnîşti rındtır e | Bîrnebûn "bağlı" aslan, Yıldız "oturan" aslan |
| 9 | Dılı tırsok; singê gewr naxine. | Dıli tırsonek, sînga gewr nawine | |
| 19 | Kewçiyê hesıni bı xwe xwe pesıni. | Kevçıye hesıni, xwe têr pesinî | |
| 23 | Bı şiri heta piri. | Ji şîri, heta pîri | Yıldız: "İnsan değişmez, neyse o" |
| 27 | Benıştê xwe cûye bı enya xweda hûye. | Benişte xwe cû, eniyê xwe va nûsikand | Yıldız: "umursamaz, sorumsuz" |
| 36 | Ma hındık bı, ma rındık bı. | Hındıke rındıke | |
| 37 | Berxê çê lı ber kozê bêliye. | Berxi çê li ber kozê | |
| 45 | Nasya Tırk a arê qırşa. | Hevaltiya Tırka, are qirşa | İki derlemede de Türklerle ilişkiye dair aynı imge (saman/çalı ateşi) |
| 54 | Xalan xelkın, apan mılkun. | Xal xelke, ap milk e | Yaygın Kurmancî atasözü |
| 60 | Bêna dê jı xaltiyê tê. | Bihna diya li xaltiya tê | |
| 64 | Bûke zar zıman tune, xusya din iman tune. | Bukê ziman tune, xasiyê iman tune | |
| 65 | Dê û dosta şer kınn; kêm aqıla inakınn. | Dê û dota şer kir, kêm kesa ina kir | Bîrnebûn "dosta", Yıldız "dota" (kız) |
| 69 | Aqılı sıvık, bari gıran. | Heşi sıvık, bari gıran | Bîrnebûn "aqıl", Yıldız "heş" (akıl) |
- Ortak maddelerin varlığı, bu atasözlerinin Bala ile Polatlı–Haymana arasındaki Kürt köylerinde ortak bir sözlü dağarcığa ait olduğunu düşündürür. Yıldız da bunları "bölgedeki tüm Kürt aşiretlerin ortak kültürü" olarak niteler.[2] Muhtemel "Xal xelk e, ap milk e" gibi bazı maddeler Kurmancî konuşulan geniş bir alanda bilinir. Orta Anadolu'ya özgü sayılmamalıdır. Muhtemel
- Çeviri notu. Yıldız'ın Türkçe açıklamaları, Bîrnebûn metnindeki bazı kapalı maddelerin anlamını açar. Örneğin madde 27 (sakızını çiğneyip alnına yapıştıran) umursamaz, sorumsuz kişi için söylenir. Madde 23 ("sütten ihtiyarlığa") insanın huyunun değişmeyeceğini anlatır.[2]
- Veger 7 (2004) derlemeleriyle karşılaştırma. Veger dergisinin 7. sayısında (Mart 2004) iki atasözü listesi yayımlanmıştır. Hozan Temelî'nin "Metelok" listesi 281 maddedir ve Sarız, Pınarbaşı, Göksun, Afşin ve Pazarcık köyleri çevresinden derlenmiştir. Ahmet Gezer'in "Gotinên Pêşiyan" listesi ise 18 maddedir.[3] Bala derlemesinin altı maddesi bu listelerde aynen ya da çok yakın varyantla geçer: madde 23, 37, 39, 59, 64 ve 69 (59 hem Temelî'de hem Gezer'de vardır) (H). Ayrıca madde 35 (kurdun cevabı) ve 46 (yılan ile yarpuz; Gezer'de yılan ile sarımsak) benzer kalıplar taşır. Madde 23, 37, 64 ve 69 üç derlemede de (Bala 1997, Maraş–Kayseri 2004, İnler 2023) geçer. Ayrıntılı tablo için bkz. Metelok ve Gotinên Pêşiyan (Veger 7, 2004). Kesin
Ayrıca bakınız
- Orta Anadolu Kürtçesi
- Orta Anadolu Kürtçesi Sözlüğü
- Orta Anadolu Kürt Kültüründe Stran ve Şîn Geleneği
- Mikaila (İnler Katrancı)
- Derginin bütün yazıları: Bîrnebûn 1 (1997)
Kaynakça
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Maçoyê Darê (derl.), "Gotinên Mezinan", Bîrnebûn 1, Newroz 1997 (Wetzlar), s. 23.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Fikret Yıldız, Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı, İstanbul: Seksek, 2023, s. 249–254 ("Atasözleri / Gotinê Mezina").
- ↑ Hozan Temelî, "Metelok", Veger 7 (Adar/Mart 2004), s. 10–15; Ahmet Gezer, "Gotinên Pêşiyan", Veger 7, s. 19.