Cumhuriyet Nüfus Sayımlarında Kürtçe Anadil: Konya, Ankara ve Kırşehir (1927–1965)

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem V: Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet ›Cumhuriyet Nüfus Sayımlarında Kürtçe Anadil: Konya, Ankara ve Kırşehir (1927–1965)

Cumhuriyet nüfus sayımlarında Kürtçe anadil (Konya, Ankara, Kırşehir, 1927–1965), Türkiye'nin 1927, 1935, 1945 ve 1965 genel nüfus sayımlarının Orta Anadolu Kürtlerinin yaşadığı üç ilde anadili Kürtçe olanları nasıl ve hangi düzeyde yayımladığını ele alan kaynak ve yöntem makalesidir. Makale "500 araştırma konusu" dizisinin 10. konusudur. Üç kaynak katmanına dayanır:

  1. Devlet İstatistik kurumunun (bugün TÜİK) basılı sayım yayınları. Rakamlar sayfa görüntülerinden okundu ve bütün satır/sütun toplamları yeniden hesaplandı.
  2. Bu wikinin çalışma dosyaları (39 kayıt). Hepsi tek bir ikincil tabloya dayanır: Rohat Alakom 1999.
  3. Bîrnebûn dergisinin 94 sayısının taraması.

Kısa sonuç. Kaza (ilçe) düzeyinde Kürtçe anadil rakamı yalnız 1927 sayımında yayımlanmıştır. 1935 il ciltleri dili yalnız il merkezi, büyük şehirler ve "10.000'den az nüfuslu yerler" toplamı için verir. 1945 ve 1965 yayınları ise yalnız il toplamını verir. 1927'de Konya vilayetindeki Kürtçe anadillilerin %77'si Cihanbeyli kazasında sayılmıştır; bu kazada nüfusun %80,5'inin anadili Kürtçedir. Ankara vilayetinde Kürtçe anadillilerin %92'si Haymana ve Bala'dadır; Haymana kazasında oran %50,6'dır. Kırşehir'de ağırlık Mecidiye (Çiçekdağı) kazasındadır (%31,7). Literatürde yaygın olan ikincil tablo (Alakom 1999) Ankara satırına yanlışlıkla Aksaray'ın rakamını koyar. "Orta Anadolu'da 120.681 Kürtçe konuşan" toplamı bu hatayla kurulmuştur. Kesin

Sayımlar ve dil sorusu

  • 1927. 28 Teşrinievvel 1927 Umumî Nüfus Tahriri'nde sayım kâğıdına "ana lisanı" yazıldı. Talimata göre "ana lisanından maksat, o kimsenin hanesinde çoluk çocuğu ile konuştuğu lisandır". İkinci dil sorulmadı. Sonuçlar 15 dil sütunuyla (Türkçe, Rumca, Ermenice … Çerkesçe, Kürtçe, Tatarca, Arnavutça, Bulgarca, "sair ve meçhul") kaza ve cinsiyet itibarıyla basıldı.[1][2]
  • 1935. Her il için ayrı bir "kat'î ve mufassal neticeler" cildi basıldı (Ankara; Kırşehir cilt 35; Konya cilt 37). Ciltlerin "tasnifte takip edilen tertip" açıklamasına göre Kısım III'te kaza merkezleri ve köyleri için yalnız tahsil ve sakatlık tabloları kaza kaza verilir. Ana lisan tabloları il merkezi şehir, 10.000'i aşan öteki şehirler, "10.000'den az nüfuslu yerler" toplamı ve il umumî yekûnu için vardır.[3][4][5]
  • 1945. Dil tabloları "muhtelif ana dili konuşan nüfusun iller itibariyle ayrılışı" biçiminde il düzeyinde verildi; il bölümlerinde yalnız "il genel toplamı" ve il merkezi şehri vardır.[6]
  • 1965. Ana dil ve "en iyi konuşulan ikinci dil" soruldu. Kürtçe, Zazaca, Kırmanca ve Kırdaşça ayrı sütunlardadır. Dil tabloları il ve "10.000'den büyük/küçük yerler" düzeyindedir. Yayının kendi listesine göre 1965 sonuçları beş kitap hâlinde basıldı (Yayın No. 484, 508, 537, 568 ve binalar sayımı); bunlar arasında il ya da ilçe bazında bir sosyal-ekonomik nitelikler serisi yoktur.[7] Dil sorusu 1985'e kadar formda kaldı, ama 1965'ten sonra dil tasnifi yayımlanmadı.[8]

Sayımlar etnik kimliği değil, beyan edilen dili ölçer. 1927 sayımı Şeyh Said ayaklanmasının hemen ardından yapıldı. Alakom, Kürtlerin bu ortamda soruya "tam ve doğru" yanıt vermemiş olabileceğini yazar.[9] Fasikül III, göçebe ve yarı göçebe nüfus için ayrı usul uygulandığını kaydeder.[1] Bu nedenle rakamlar alt sınır olarak okunmalıdır. Muhtemel

1927: kaza düzeyi

Aşağıdaki tablolar Kadro IV'ün sayfa görüntülerinden okundu.[2] "Oran", Kürtçe anadillilerin kaza nüfusuna oranıdır ve bizim hesabımızdır Kesin. "Pay", vilayetteki bütün Kürtçe anadillilerin o kazada sayılan yüzdesidir. Kürtçe anadillisi 100'ün altında olan kazalar son satırda toplanmıştır.

Konya vilayeti

Kaza (1927 adı) Bugünkü karşılık Erkek Kadın Toplam Kaza nüfusu Oran Pay
Cihanbeyli Cihanbeyli ve 1927'de ona bağlı köyler 8.058 8.500 16.558 20.575 %80,5 %77,4
Konya merkez Konya merkez ilçeleri 2.098 1.822 3.920 102.906 %3,8 %18,3
Saideli Kadınhanı 209 122 331 22.645 %1,5 %1,5
Karaman Karaman 91 64 155 37.265 %0,4 %0,7
Akşehir Akşehir 71 40 111 45.988 %0,2 %0,5
Çumra Çumra 69 40 109 37.066 %0,3 %0,5
Ereğli Ereğli 59 41 100 — — %0,5
Diğer (Beyşehir 15, Sultaniye 68, Ilgın 28, Seydişehir 1; Bozkır, Ermenak, Hadım 0) 67 45 112 %0,5
Vilayet toplamı 10.722 10.674 21.396 %4,24 %100

Kaza rakamlarının toplamı basılı vilayet toplamıyla tam tutar. Cihanbeyli satırı kendi içinde de tutar: Türkçe 1.740 + 1.778, Kürtçe 16.558 ve Tatarca 235 + 264 toplamı kaza nüfusunu verir. Kazada anadili Türkçe olanlar yalnız %17'dir.

Ankara vilayeti

Kaza Erkek Kadın Toplam Kaza nüfusu Oran Pay
Haymana 7.112 7.693 14.805 29.279 %50,6 %69,1
Bala 2.251 2.662 4.913 26.628 %18,5 %22,9
Kalecik 306 307 613 38.719 %1,6 %2,9
Polatlı 203 357 560 16.597 %3,4 %2,6
Ankara merkez (yalnız şehir) 409 77 486 107.581 %0,5 %2,3
Diğer (Keskin 48, Beypazarı 5; Ayaş, Çubuk, Nallıhan, Yabanabat 0) 21 32 53 %0,2
Vilayet toplamı 10.302 11.128 21.430 404.720 %5,30 %100

Haymana'da anadili Türkçe olanlar 13.471 kişidir (%46). Yani kaza 1927'de Kürtçe çoğunluklu olarak sayılmıştır.

Kırşehir vilayeti

Kaza Bugünkü karşılık Erkek Kadın Toplam Kaza nüfusu Oran
Mecidiye Çiçekdağı 2.827 3.544 6.371 20.117 %31,7
Kırşehir merkez Kırşehir merkezi (Kaman'ın 1927'deki bağlılığı doğrulanmalı) 835 191 [sic] 1.026 (düzeltilmiş 1.746) 67.557 %1,5 (düzeltilmiş %2,6)
Avanos Avanos 40 — 40 24.234 %0,2
Mucur Mucur 3 — 3 14.993 %0,0
Vilayet toplamı (basılı) 3.705 4.455 8.160 126.901 %6,43

Basım hatası. Kırşehir merkez kazasının kadın satırında Kürtçe hücresi 191'dir. Oysa kaza kadın sütunlarının toplamı vilayet toplamından tam 720 eksik kalır (3.735 / 4.455). Aynı satırın dil hücreleri de kaza kadın nüfusundan yine 720 eksiktir (35.964 / 36.684). Türkçe sütunu ise vilayet toplamıyla tutar. Dolayısıyla hücrenin asıl değeri büyük olasılıkla 911dir. Bu değerle Mecidiye vilayetteki Kürtçe anadillilerin %78'ini oluşturur. Muhtemel

Bağlam: Aksaray vilayeti ve Koçhisar

Aksaray 1927'de ayrı bir vilayetti ve bugünkü Şereflikoçhisar (Koçhisar) kazası ona bağlıydı. Aksaray kazasında 6.211 (%8,7), Koçhisar'da 1.929 (%4,9), Arapsun'da (Gülşehir) 0 Kürtçe anadilli sayıldı; vilayet toplamı 3.808 erkek / 4.333 kadın = 8.141'dir (%6,41).[2] Kulu 1927'de ilçe değildi. Ömeranlı ve çevresindeki Kürt köylerinin 1928'de Cihanbeyli merkez nahiyesinde görünmesi, bu köylerin 1927'de Cihanbeyli rakamının içinde sayıldığını düşündürür. Ancak Kulu nahiyesinin 1926–1933 arasında Koçhisar'a mı Cihanbeyli'ye mi bağlı olduğu kaynaklarda çelişkilidir; Koçhisar'a bağlıysa Kulu Kürtlerinin bir kısmı Koçhisar'ın 1.929 kişisi içindedir.[10] Hipotez

1935: il, şehir ve kır

İl İl merkezi şehir Öteki büyük şehir 10.000'den az nüfuslu yerler İl toplamı (E / K / T) Oran
Konya 635 Akşehir şehri 100 21.862 10.962 / 11.635 / 22.597 %4,0
Ankara 697 — 24.728 12.461 / 12.964 / 25.425 %4,8
Kırşehir 71 — 9.572 4.451 / 5.192 / 9.643 %6,6

Her ilde şehir ve kır rakamlarının toplamı il toplamını verir. Üç ilde de Kürtçe anadillilerin %97–99'u kır kesimindedir.[3][4][5] Ciltlerin oran sütunları bazı tablolarda yüzde, bazılarında binde (‰) birimindedir. Buradaki oranlar ham sayılardan yeniden hesaplanmıştır. Aksaray vilayeti 1933'te kaldırıldığı için 1927 ile 1935 il toplamları aynı alanı kapsamaz.

1945 ve 1965: il toplamları

İl 1927 1935 1945 1965
Konya 21.396 (%4,2) 22.597 (%4,0) 23.176 (%3,5) 27.811 (%2,5)
Ankara 21.430 (%5,3) 25.425 (%4,8) 17.529 (%2,5) 36.798 (%2,2)
Kırşehir 8.160 (%6,4) 9.643 (%6,6) 3.545 (%2,2) 11.309 (%5,7)

1945 rakamları erkek ve kadın tablolarından toplanmıştır: Ankara 8.936 + 8.593, Konya 11.574 + 11.602, Kırşehir 1.631 + 1.914.[6] 1965 rakamları Tablo 19'dandır: Konya 14.166 erkek + 13.645 kadın, Kırşehir 5.267 + 6.042.[7]

  • Sınırlar değişti. 1965 Ankara iline Şereflikoçhisar da dahildir. Konya iline Aksaray kazası ve 1954'te ilçe olan Kulu dahildir. Bu yüzden il serisi aynı nüfusu izlemez. Kesin
  • Kırşehir'de açıklanamayan dalgalanma. Seri 9.643 (1935) → 3.545 (1945) → 11.309 (1965) biçimindedir; il nüfusu 1935–1945 arasında benzerdir (145.932 → 157.565). Düşüş bir sınır değişikliğinden, bir kayıt ya da beyan farkından veya bir tasnif hatasından kaynaklanabilir; kaynaklarda açıklaması bulunamadı. Hipotez
  • Ankara'da 1945 düşüşü (25.425 → 17.529) ilçe kırılımı olmadığı için yerelleştirilemiyor.
  • Oranlardaki genel düşüş, bölge dışından gelen göçle büyüyen il nüfusunu ve Türkçeye geçişi birlikte yansıtır; iki etki bu verilerle ayrılamaz.[8]

Kaynaklarımızdaki kayıtlar

Wikinin çalışma dosyalarında Cumhuriyet sayımlarına ait 39 kayıt bulundu. Bunların hepsi 1927 sayımına aittir ve tek bir ikincil tabloya, Alakom 1999'a dayanır. 1935, 1945, 1950, 1955, 1960 ve 1965 için hiçbir il ya da ilçe anadil rakamı yoktur.

  • Yasemin'in Ömeranlı kitabı Konya için 21.396 ve "İç Anadolu" için 120.681 rakamını Alakom'dan aktarır (K29). Kadri Yıldırım'ın Brüksel konferansı bildirgesi "120 bin" der (Bîrnebûn 68).
  • 1990 için verilen "Ankara 243.600, Konya 104.000, Kırşehir 17.000" rakamları bir sayım değil, Servet Mutlu'nun tahminidir. Çalışma dosyalarında bu rakamları sayım gibi kullanma riski var.[9]
  • Sayımların dışında en yakın yerel veri, 1983–84'te Kırklar Yaylasında yapılan saha anketidir: 28 hanede Türkçe bilmeyen 58 kişi (25 erkek, 33 kadın) sayılmıştır. Bu bir resmî sayım değildir.[11]

Bîrnebûn'da sayım verileri

Derginin 94 sayısında bölgeye ait Cumhuriyet dönemi anadil rakamı yalnız bir yazıda vardır: Rohat Alakom'un 1999 tarihli "Orta Anadolu Kürtleri Literatürüne Bir Katkı" makalesindeki 1927 tablosu.[9] Tablo 14 ilin toplamlarını ve Konya, Ankara, Kırşehir ve Çorum kazalarını erkek/kadın olarak verir. Kaynak olarak yalnız "Umumi Nüfus Tahriri, Ankara 1929" gösterilir, sayfa verilmez. Birincil yayınla karşılaştırıldığında kaza rakamlarının çoğu doğrudur, ama tabloda şu hatalar vardır:

  • Ankara il satırı (3.808 / 4.333 / 8.141), birebir Aksaray satırıdır. Ankara'nın gerçek toplamı 10.302 / 11.128 / 21.430'dur. Bu nedenle tablonun "Merkezi Anadolu'da 120.681 Kürtçe bilen" toplamı en az 13.289 eksiktir. Toplam ayrıca bir Çankırı toplama hatası içerir.
  • Beyşehir kadın 9 (doğrusu 6), Karaman kadın 6 (doğrusu 64), Seydişehir "1 / ?" (doğrusu 0 / 1). Beypazarı (5) eksiktir.
  • Avanos ve Mucur kadın hücreleri "?" olarak basılmıştır. Asıl yayında boştur; Kırşehir'deki 720 farkı ise yukarıda açıklanan basım hatasından gelir.
  • Tablo "anadili Kürtçe olan" başlığını taşır, ama metinde "Kürtçe bilen" denir. 1927'de ikinci dil sorulmadığı için doğru ifade "anadili Kürtçe"dir.

Muzaffer Özgür'ün "Kurdên Çorumê" yazısı (Bîrnebûn 73, 2019, s. 15–16) Çorum rakamlarını Alakom'dan alır, ama kaynak olarak "İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık Genel Müdürlüğü" gösterir. Bu bağımsız bir kaynak değildir. Martin van Bruinessen'in Kürtçe–Hollandaca sözlük önsözündeki "1965'e kadar ana dil soruldu" cümlesi doğrudur. Ancak Kurmancî çevirideki "hilbijartinên giştî" (genel seçimler), "genel sayımlar" olarak okunmalıdır (Bîrnebûn 18, 2002, s. 62–63). Kesin

Çelişkiler

Konu Aktarılan Birincil kaynakta
Ankara 1927 8.141 (Alakom 1999) 21.430 (8.141 Aksaray'ındır)
"Merkezi Anadolu" 1927 toplamı 120.681 / "120 bin" hatalı Ankara satırıyla kurulmuş; en az 13.289 eksik
Kırşehir merkez kadın 1927 191 basılı 191; toplamlara göre 911 olmalı
Türkiye 1927 toplamı 1.184.446 (Tablo 22) aynı sayfanın metninde 1.187.446
1927 kaynağı "Fasikül II" (Şahbaz 2024 veri seti) TÜİK 0018326 numaralı dosya Fasikül III'tür
1935–1965 ilçe rakamları internette ilçe haritaları dolaşıyor basılı yayınlarda ilçe kırılımı yok; kaynağı gösterilmeyen haritalar kullanılmamalı

Açık sorular ve doğrulama listesi

  1. Kırşehir merkez kadın Kürtçe hücresinin (191/911) başka bir nüsha ya da 1927 Fasikül III özet tablolarıyla teyidi.
  2. 1927 Cihanbeyli kazasının nahiye ve köy kapsamı; Kulu nahiyesinin 1926–1933 arasındaki bağlılığı (Koçhisar mı, Cihanbeyli mi?).
  3. 1935 ve 1945 il ciltlerinin taranmamış kısımlarında kaza merkezi bazında dil tablosu olup olmadığı (Konya 1945 bölümü görülmedi).
  4. Kırşehir 1945 düşüşünün nedeni; Çiçekdağı ve Kaman'ın 1935–1950 arasındaki idari durumu.
  5. 1950, 1955 ve 1960 sayımlarının il düzeyi anadil tabloları; diziye eklenmeleri.[12]
  6. Aslan ve diğerlerinin Türkiye'nin Etnik Coğrafyası: 1927–1965 Ana Dil Haritaları (MSGSÜ, 2015) kitabında 1927 haritalarının kaza düzeyinde olup olmadığı.
  7. Servet Mutlu 1996'nın 1990 tahminlerinin yöntemi.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ 1,0 1,1 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü, 28 Teşrinievvel 1927 Umumî Nüfus Tahriri, Fasikül III: Usuller, kanun ve talimatnameler, neticelerin tahlili, Ankara 1929, Tablo 22 ("Ana lisanlarında kürtçe nisbeti yüksek olan vilâyetler") ve talimat metni; TÜİK kütüphanesi PDF (erişim 17.10.2026).
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü, 28 Teşrinievvel 1927 Umumî Nüfus Tahriri: Mufassal neticeler, icmal tabloları, Ankara 1929, Kadro IV "Nüfusun ana lisanı itibarile inkısamı", basılı s. 48–49 (Ankara), 51–52 (Konya), 53 (Aksaray), 54 (Kırşehir); kaza nüfusları "Kaza ve vilâyet itibarile nüfus miktarı" tablosu; tarama: kentstratejileri.com PDF, PDF s. 4–5, 13–14, 454–460 (erişim 17.10.2026).
  3. ↑ 3,0 3,1 Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü, Genel Nüfus Sayımı 20 İlkteşrin 1935: Kat'î ve mufassal neticeler — Ankara vilâyeti (Neşriyat 75), TÜİK PDF, PDF s. 37, 83, 175 (erişim 17.10.2026).
  4. ↑ 4,0 4,1 Aynı seri, cilt 37: Konya vilâyeti, TÜİK PDF, fihrist ve basılı s. 32, 61, 87, 119 (erişim 17.10.2026).
  5. ↑ 5,0 5,1 Aynı seri, cilt 35: Kırşehir vilâyeti, TÜİK PDF, PDF s. 4, 6, 19, 43, 69 (erişim 17.10.2026).
  6. ↑ 6,0 6,1 Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1950, Tablo 3, basılı s. 139, 141 (erkek), 143, 145 (kadın); TÜİK PDF (erişim 17.10.2026).
  7. ↑ 7,0 7,1 Devlet İstatistik Enstitüsü, Genel Nüfus Sayımı 24.10.1965: Nüfusun sosyal ve ekonomik nitelikleri (Yayın No. 568), Ankara 1969, açıklama ve Tablo 19, basılı s. 184; TÜİK PDF (erişim 17.10.2026).
  8. ↑ 8,0 8,1 Sinan Zeyneloğlu – İbrahim Sirkeci – Yaprak Civelek, "Language shift among Kurds in Turkey: A spatial and demographic analysis", Kurdish Studies 4/1 (2016), s. 25–50, s. 30 ve dn. 6; dergi sayfası (erişim 17.10.2026).
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Rohat Alakom, "Orta Anadolu Kürtleri Literatürüne Bir Katkı", Bîrnebûn 8 (Havîn 1999), s. 41–71, s. 44 (dn. 5), 68–70 (dn. 98–100).
  10. ↑ Yasemin, Ömeranlı (künye eksik; K29), Kulu'nun idari tarihçesi bölümü: Semiz 2013'e göre Kulu 1926'da Cihanbeyli'ye bağlandı, Kulu Kaymakamlığına göre önce Şereflikoçhisar'a bağlıydı ve 1933'te Cihanbeyli'ye geçti; aynı yerde Köylerimizin Adları (1928) aktarımı ve Kulu'nun 1954'te ilçe oluşu (Kanun 6325, Resmî Gazete 10.3.1954/8654).
  11. ↑ Kulu Kırklar Yaylası üzerine 1984 tarihli tez (K08), saha anketi tabloları; bkz. Kırklar Yaylası.
  12. ↑ Oğuz Şahbaz, "Distribution of Turkey's population by mother tongue according to census data 1927–1965", Mendeley Data, v1, 18.10.2024, doi:10.17632/rrtrfhcxkn.1; TÜİK dosya numaralarının listesi için.
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Cumhuriyet_Nüfus_Sayımlarında_Kürtçe_Anadil:_Konya,_Ankara_ve_Kırşehir_(1927–1965)&oldid=35378" sayfasından alınmıştır