Cîran û Xwediyê Malê (Veger 7, 2004)
"Cîran û Xwediyê Malê" (Kurmancî: "Komşu ve ev sahibi"), İsveç'te yaşayan Orta Anadolulu şair Mustafa Kızılkaya'nın Veger dergisinin 7. sayısında (Mart 2004) yayımlanan Kurmancî şiiridir.[1] Şiir 11 dörtlük ve 3 sekizlikten oluşur; toplam 68 dizedir (H). Kürtlerin Türklerle ilişkisini bir alegoriyle anlatır: Kürtler "ev sahibi", Türkler ise önce misafir, sonra "komşu" olan ve zamanla evi ele geçiren topluluktur. Şiir Malazgirt sonrasından Birinci Dünya Savaşı'na, Lozan Antlaşması'na ve Cumhuriyet dönemi Kürt isyanlarına uzanan bir tarih anlatısı kurar.
Yazının içeriği
Kimden derlendi?
İçindekiler sayfası metni "kilamlar" diye anar. Ancak bu yazı bir halk kilamı derlemesi değildir. Derginin başyazısı şöyle der: "Bu sayımızda Orta Anadolulu bir şairin, Mustafa Kızılkaya'nın, bir şiirini yayınlıyoruz."[2] Şiirin sonundaki imza da "MUSTAFA KIZILKAYA / Swêd" (İsveç) biçimindedir.[1] Metinde bir dengbêj, yaşlı ya da kaynak kişi adı geçmez. İçindekilerdeki "Ciran / Xwediyê Malê" yazımı iki ayrı kilam izlenimi verir; oysa bu, tek başlıklı tek bir şiirdir. Kesin
Şiirin anlattığı tarih
Şiir kronolojik bir sıra izler. Aşağıdaki tablo bentleri ve onlarda geçen tarihî olayları gösterir. Tarihî olayın adı şiirde açıkça geçmiyorsa sütunda "yorum" yazılıdır.
| Bent | Kurmancî (seçme dize) | Türkçe (çeviri: bu sayfa) | Gönderme yapılan olay |
|---|---|---|---|
| 1 | Bi hespan hatin ji rojhilat / Xwe girtin li çiyayê Xelat | Atlarla doğudan geldiler, Xelat (Ahlat) dağına sığındılar | Türkmenlerin Anadolu'ya gelişi, 1071 sonrası (yorum) |
| 2 | Li derîyê me xistin bûn mîvan / Rica kirin ku bibin cîran | Kapımızı çaldılar, misafir oldular; komşu olmayı rica ettiler | Kürt–Türk ittifakının başlangıcı (yorum) |
| 3–5 | Îxanetê hat li derîyê me xist / Di dev û pozê me re anîn şîrê dê ye | İhanet gelip kapımızı çaldı; ana sütünü ağzımızdan burnumuzdan getirdiler | Misafirin ev sahibine ihaneti (genel) |
| 6 | Yekî por sorik û çav hêşîn / Girtin li serê girava | Kızıl saçlı, mavi gözlü biri; adanın başını tuttular [?] | Mustafa Kemal ve Gelibolu olabilir (hipotez; ad verilmez) |
| 7 | Li şerrê cîhanê yê yêkemîn / Ka em bira bûn yên demîn | Birinci Dünya Savaşı'nda, hani o zamanın kardeşleriydik | I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı'nda Kürt–Türk birliği |
| 7 | Ji xwe re çêkirin komar / Bû hêlîna mişk û mar | Kendinize bir cumhuriyet kurdunuz; fare ve yılan yuvası oldu | Cumhuriyetin ilanı, 1923 |
| 8 | Ey peymana Lozan / Nalîna dê û qîzan | Ey Lozan antlaşması, anaların ve kızların iniltisi | Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923 |
| 8 | Li serê çîyan destpêkir serhildan | Dağların başında isyan başladı | 1925 sonrası Kürt isyanları (genel) |
| 9 | Zaravayê ku te da min / Dujmin zeftkirîye nade | Bana verdiğin lehçeyi düşman zaptetmiş, vermiyor | Kürtçe üzerindeki yasaklar (genel) |
| 11 | Heştê sala we qîr û bar | Seksen yıldır zifiriniz ve yükünüz | 1923 + 80 = 2003 (H) |
| 12 | Bîst û neh serhildan / Me dan bi hezaran can | Yirmi dokuz isyan; binlerce can verdik | Cumhuriyet dönemi Kürt isyanları (aşağıya bakınız) |
| 13 | Pênceh û heşt saltanat û hukumet | Elli sekiz saltanat ve hükümet | 58. hükümet: Abdullah Gül hükümeti, Kasım 2002–Mart 2003 |
| 14 | Her çar hêlan bighînin hev / Çel mîlyonî şîyarkin | Dört parçayı birleştirin, kırk milyonu uyandırın | Kürt ulusal söylemi: "dört parça", "kırk milyon" |
Şiirin son iki bendi bir çağrıdır. Şair "Gelin yan yana oturalım" diyerek önce barış önerir. Sonra karşı tarafın "yeniden savaş için elin kapısında" dolaştığını söyler. En sonda Kürtlere seslenir: "Asla kabul etmeyin, yüksek sesle çağırın."[1]
Dil ve dil sorunu
Dokuzuncu bent anadil sorununa ayrılmıştır: Ziman zimanê xwedê / Bang dikim dibêm yadê / Zaravayê ku te da min / Dujmin zeftkirîye nade ("Dil, Tanrı'nın dili; seslenip 'anam' diyorum; bana verdiğin lehçeyi düşman zaptetmiş, vermiyor").[1] Bu bent, şiirin diaspora bağlamında yazıldığını ve dil kaybını merkeze aldığını gösterir.
Kaynak eleştirisi / değerlendirme
- Tür. Metin bir halk kilamı değil, yazarı belli bir şiirdir. Bu nedenle sözlü tarih kaynağı olarak değil, 2000'lerin başında diasporadaki Orta Anadolulu Kürtlerin siyasi bilincini yansıtan bir edebî belge olarak değerlendirilmelidir. Kesin
- Tarihlendirme. "80 yıl" ve "58 hükümet" sayıları birbiriyle uyumludur. Türkiye'nin 58. hükümetini Abdullah Gül 18 Kasım 2002'de kurmuştur; 59. hükümet 14–15 Mart 2003'te Recep Tayyip Erdoğan başkanlığında kurulmuştur.[3] Buna göre şiir büyük olasılıkla Kasım 2002 ile Mart 2003 arasında yazılmıştır (H). Muhtemel Şiirde "saltanat" sözcüğü de geçtiği için 58 sayısı yalnız hükümetleri değil, şairin kafasındaki genel bir "yönetimler" sayısını da anlatıyor olabilir. Hipotez
- "29 isyan" sayısı. Kürt siyasi söyleminde Cumhuriyet dönemi isyanları için sık kullanılan bir sayıdır. Akademik sayımlar daha küçük ve dönem sınırlıdır. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı'nın Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924–1938) (1972) adlı yayınına dayanan bir hesaba göre, 1924–1938 arasındaki 18 ayaklanmanın 17'si Kürt bölgesinde çıkmış, Kürtler bunların 16'sına katılmıştır.[4] Şiirdeki 29 sayısının hangi listeye dayandığı belirtilmez ve doğrulanamadı. Hipotez
- "Kırk milyon". 2000'lerin başında Kürt siyasi söyleminde dünya Kürt nüfusu için kullanılan yuvarlak bir sayıdır. Bilimsel bir nüfus tahmini olarak alınmamalıdır.
- Alegorinin tarih anlayışı. Şiir Türklerin Anadolu'ya "perişan" ve "çoluk çocuk" gelip Kürtlere sığındığını anlatır. Bu, tarihî bir olaydan çok Kürt ulusal söylemindeki bir kuruluş anlatısıdır. Malazgirt (1071) sonrası Türkmen göçleri ile Kürt beyliklerinin ilişkisi çok daha karmaşıktır. Hipotez
- Orta Anadolu bağlantısı. Şiirde Orta Anadolu, Rişvan Aşireti, Haymana Kürtleri, Kulu Kürtleri ya da Cihanbeyli Kürtleri adı geçmez. Şairin Orta Anadolulu olduğu bilgisi yalnız başyazıdan gelir. Şairin köyü ve ailesi doğrulanamadı.
- Okuma. Gotin emê gerdin Roman (3. bent) dizesi "Rûm'u (Anadolu'yu) dolaşacağız" diye çevrilmiştir; anlamı kesin değildir [?]. Altıncı bentteki "ada" (girav) sözcüğünün neye gönderme yaptığı da belirsizdir.
Ayrıca bakınız
- Derginin bütün yazıları: Veger 7 (2004)
Kaynakça
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Mustafa Kızılkaya, "Cîran û Xwediyê Malê", Veger 7 (Adar/Mart 2004), s. 78–79 (PDF s. 76–77).
- ↑ "Veger'den" (başyazı), Veger 7 (Adar/Mart 2004), s. 2 (PDF s. 4).
- ↑ "Abdullah Gül kimdir?", Yeni Şafak 15 Temmuz Dijital Kütüphanesi (erişim 2026); "59. Hükümet", AK Parti resmî sitesi (erişim 2026).
- ↑ Kemal Kirişçi ve Gareth M. Winrow, The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-State Ethnic Conflict, London: Frank Cass, 1997, s. 100; aktaran: Welat Zeydanlıoğlu, "'Beyaz Türk'ün Yükü': Oryantalizm, Kemalizm ve Türkiye'de Kürtler", İtaatsiz (Türkçe çeviri, çevrimiçi).