Orta Anadolu Kürtleri için Osmanlı Arşivi (BOA) Fon Rehberi

Orta Anadolu Kürtleri için Osmanlı Arşivi fon rehberi, Orta Anadolu Kürtlerinin, özellikle Rişvan (Reşwan) konfederasyonunun tarihini araştıranlar için Osmanlı Arşivi'nin (BOA; bugün Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul Kâğıthane) hangi fonlarında ne aranacağını gösteren bir yöntem makalesidir. Makale üç katmanlı bir incelemeye dayanır:

1. Devlet Arşivleri'nin resmî rehberi ve katalog açıklamaları;
2. bu wikinin kaynak kaydındaki akademik çalışmaların verdiği 240 belge atfı (341 tekil belge veya defter kaydı);
3. Bîrnebûn dergisinin 94 sayısının tamamında yapılan tam metin taraması.

Makale belge görmeden yazılmış bir rehberdir. Burada anılan belge numaraları yayımlanmış çalışmalardan alınmıştır ve "Arşivle doğrulanmalı" bölümünde listelenen numaralar katalogda henüz denetlenmemiştir. Arşivle doğrulanmalı

Osmanlı Arşivi: genel yapı

Osmanlı Arşivi'nde yaklaşık 95 milyon belge ve 400 bin civarında defter bulunur. Belgeler iki ana türde saklanır:

• Evrak fonları: tek tek belgelerdir. Atıf "fon kodu, dosya/gömlek" biçimindedir, örneğin BOA, HAT, 445/22276.
• Defter fonları: ciltli kayıt defterleridir. Atıf "fon kodu, defter numarası, sayfa/hüküm" biçimindedir, örneğin BOA, A.DVNS.MHM.d, nr. 7, s. 121/3.

Fonlar çoğunlukla belgeyi üreten kaleme göre (provenans ilkesi) düzenlenmiştir. Buna karşılık Cevdet ve Ali Emîrî tasnifleri konu esasına göre sonradan oluşturulmuştur. Aynı olayın belgeleri bu yüzden birkaç fona dağılabilir. Örneğin Tanzimat döneminde bir aşiret iskânı kararının görüşmesi MVL fonunda, padişah onayı İ.MVL fonunda, valiliğe tebliği ise A.MKT.MVL veya A.MKT.UM fonunda bulunur.

Hangi dönem için hangi fon?

Orta Anadolu Kürt tarihinin dönemleri ile bu dönemler için temel fonlar aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tarih aralıkları resmî rehberden alınmıştır.

Dönem	Konu	Öncelikli fonlar
16. yüzyıl	Rişvan cemaatlerinin Malatya, Behisni, Kâhta ve Hısn-ı Mansur'daki kaydı	TT.d (tahrir), KK.d, MAD.d
1553–1750	Rakka iskânı, aşiret şikâyetleri, Reşwan voyvodaları	A.DVNS.MHM.d (Mühimme), A.DVNS.ŞKT.d (Şikâyet), Ali Emîrî, Cevdet
1742–1830	Eyalet ahkâmı (Maraş, Sivas, Karaman, Anadolu), Rişvanzâde valileri	A.DVNS.AHK.*, HAT, C.DH, C.ML, C.ZB
1830–1839	Paşadağı kışlağı, Uzunyayla yaylağı, ilk iskân görüşmeleri	HAT, NFS.d (1830–31 sayımı)
1840–1868	Yedi Aşiret Kaymakamlığı, Esbkeşan, Haymanateyn ve Çiçekdağı iskânları	MVL, İ.MVL, A.MKT, A.MKT.NZD, A.MKT.MVL, A.MKT.UM, A.MKT.MHM, İ.DH, NFS.d, ML.VRD.TMT.d (1844–45), Ayniyat
1869–1910	Yerleşik köylerin idaresi, nahiye kuruluşu, muhacir iskânı	DH.MKT, BEO, Y.PRK.*
1877–1922	Asayiş telgrafları, savaş yılları	DH.ŞFR, BEO
1920 sonrası	Köy kuruluşu, ad değişikliği, iskân kayıtları	Cumhuriyet Arşivi (BCA)

Fonlar

HAT – Hatt-ı Hümâyûn

• Kapsam: 938–1310 / 1531–1892, ağırlıkla III. Selim ve II. Mahmud dönemleri. Fonda 1.666 dosya ve yaklaşık 95 bin hatt-ı hümâyûn bulunur. Bunlar padişahın telhis ya da arz üzerine yazdığı emirlerdir. 1839'dan sonraki padişah onayları İrade fonlarında aranır.
• Orta Anadolu Kürtleri için değeri: Rişvan'ın Orta Anadolu'daki varlığını gösteren en erken Tanzimat öncesi belgeler bu fondadır.
  • HAT 445/22276 (26 Ağustos 1830): Karaman valisinin kaimesidir. Paşadağı'nda kışlayan Rişvan ve Terikanlı'nın Aksaray, Bozok, Kırşehir ve Haymana köylerine verdiği zararı ve Uzunyayla yaylaklarını anlatır. Suat Dede aynı içeriği HAT 445/22278-İ numarasıyla verir. Bu iki numara büyük olasılıkla aynı belgeyi gösterir ve aralarındaki fark bir dizgi hatasıdır. Arşivle doğrulanmalı
  • HAT 446/22289: 1830 tarihli bu belge, Rişvan reislerinin Sivas'a iskân edilmeye karşı çıkmasını ve iskânın sayım bitene kadar ertelenmesini anlatır. Faruk Söylemez aynı dosyadan "HH, No. 22289-E" belgesini anar.
• Bîrnebûn'da:' Belgenin tam Latin harfli okuması ve faksimilesi Bîrnebûn 75'te (2019) yayımlanmıştır. Bu yayın, Bîrnebûnda bir BOA belgesinin metnini bütünüyle veren ilk örnektir. Aynı dosyadan HAT 446/22287-D (1824) belgesinin transkripsiyonu da Bîrnebûn 78'de (2020) yer alır.

Cevdet tasnifi: C.DH, C.ML, C.ZB ve C.BLD

• Kapsam: 1932–1937 arasında Muallim Cevdet başkanlığındaki heyet, farklı kalemlerden gelen yaklaşık 216 bin belgeyi konuya göre 17 bölüme ayırmıştır. Bölümlerden bazıları:
  • C.DH (Dahiliye, 1603–1881): asayiş, sürgün, iskân;
  • C.ML (Maliye, 1557–1883): aşiret vergileri, mukataa, mîrî ağnam;
  • C.ZB (Zabtiye, 1603–1882): eşkıyalık, aşiretler arası çatışmalar;
  • C.BLD (Belediye).
• Örnekler:
  • C.DH 200/9962 (12 Mayıs 1744): Malatya valisi Rişvanzâde Mehmed Paşa'ya, Cihanbeyli aşiretinin Rakka'ya sevki hakkındaki hükümdür. Hükmün Latin harfli okuması ve faksimilesi Bîrnebûn 74 ve 80'de yayımlanmıştır, ama fon kodu verilmemiştir. Fon kodu "C.DH" yalnız doğrulanmamış bir derlemede geçer. Arşivle doğrulanmalı
  • C.BLD 60/2959: Haymana aşiretlerinin İstanbul'a koyun göndermesiyle ilgilidir. Katalog belgeyi 1229 (1814) tarihli gösterir. Oysa Bîrnebûn 76'daki transkripsiyonun sonunda "sene 39" yazar, bu da belgenin 1239 (1823/24) tarihli olabileceğini gösterir. Belgedeki "Rizganlı" adının "Rişvanlı" diye okunması ise kanıtlanmış değildir. Hipotez
  • C.ZB 2946: Konya'daki Rişvan'ın devlete borç verdiği parayla ilgili bir belgedir.
• Uyarı: Bazı yayınlar Cevdet belgelerini eski tek numaralı biçimde verir, örneğin "Cevdet Maliye 22109". Bu numaraların güncel katalogdaki dosya/gömlek karşılığı aranmalıdır.

A.MKT ve alt serileri: Sadâret Mektubî Kalemi

Tanzimat dönemi iskân yazışmalarının büyük kısmı bu serilerdedir.

Kod	Ad	Tarih	İçerik	Rişvan ve Orta Anadolu için örnek
A.MKT	Sadâret Mektubî Kalemi	1840–1849	Taşra ve nezaretlerle yazışmalar	A.MKT 232/23 (28 Eylül 1849) ve A.MKT 103/94 (1847): Cihanbeyli-Haymana yönetimi
A.MKT.MHM	Mühimme Kalemi	1840–1913	"İsyan, deprem, sınır, savaş, kıtlık ve iskân"	A.MKT.MHM 327/42: Konya Rişvanı
A.MKT.UM	Umum Vilayet	1849–1892	Sadâret–vilayet yazışmaları	A.MKT.UM 206/12
A.MKT.NZD	Nezaret ve Devâir	1849–1892	Sadâret–İstanbul daireleri	A.MKT.NZD 2/79 (17 Ocak 1850): Alişan Bey ile Abdulhalim Bey'in Ankara'da iskân edilmiş Rişvan'dan rüşvet aldığı iddiası
A.MKT.MVL	Meclis-i Vâlâ yazışmaları	1840–1868	Meclis mazbataları üzerine Sadâret yazıları	A.MKT.MVL 142/31 (1861): Esbkeşan'daki Rişvan kollarının Ankara sancağına nakli

A.MKT.NZD 2/79 belgesi Bîrnebûn 80'de "Belgename 2.79" biçiminde, fon adı olmadan geçer. Aynı yazıdaki "103.94", "232.23" ve "25A-TSF-8-52" numaraları da Aygün'ün verdiği A.MKT 103/94, A.MKT 232/23 ve A.TŞF 8/52 kodlarıyla birebir örtüşür. Kesin

MVL ve İ.MVL: Meclis-i Vâlâ

• MVL (Meclis-i Vâlâ Riyâseti Belgeleri, 1842–1868, 1.083 dosya): Tanzimat'ın en yüksek danışma ve yargı organının evrakıdır. Aşiret davaları, iskân şikâyetleri ve toprak anlaşmazlıkları bu fondadır.
• İ.MVL (İrade – Meclis-i Vâlâ, 1840–1866): Meclis kararları üzerine çıkan padişah iradeleridir. Haymana–Cihanbeyli iskânının 1840–1860 arasındaki ana fonudur.
• Başlıca belgeler:
  • MVL 575/72 (1858): Haymana ve Tabanlı'ya yerleştirilmiş Rişvan oymaklarından 690 hanenin Esbkeşan'a geçip Konya'ya bağlanmasıyla ilgilidir. Belgede Seyfkânlı, Halkânlı, Umranlı (Ömeranlı), Tacirli, Belikanlı, Cüdkânlı ve Kütük Uşağı olmak üzere yedi cemaat ve 690 hane sayılır. (13 oymak ve 2.870 hane, 1849–50'de Bozok köylerine yapılan dağıtıma aittir; bu belgeye ait değildir.) Ömeranlı için en doğrudan 19. yüzyıl belgesidir. Kesin (kaynaktaki kayıt)
  • İ.MVL 3088 (1847–1848): Konya–Esbkeşan iskânıyla ilgilidir. 1847'de 285 hane, 1848 için kaynakta toplam 232 hane verilir; ancak aynı kaynağın oymak alt toplamları (100 + 33 + 30 + 25 + 10) 198 eder. Belge görülmeden kesin sayı verilemez. Arşivle doğrulanmalı Ömeranlı'dan 30 hane bu gruptadır.
  • İ.MVL 3616 (15 Temmuz 1849): Ankara valisi Vecihi Paşa'nın arizasıdır. Rişvan hanelerinin dağılımını verir: Budaközü 150, Çiçekdağı 500, Kağamhisar 150, Sorgun 150, Konya Ovası 1.000.
  • İ.MVL 3812 (1849): Paşadağı'ndaki 600 hanenin Haymanateyn ve Tabanlı'ya, 400 hanenin Konya köylerine yerleştirilmesiyle ilgilidir.
  • İ.MVL 110 (7 Ocak 1849): eşkıyanın Ömeranlı oymağına sığınmasını ve Kulu'daki çatışmayı anlatır.
  • İ.MVL 13/195 ve İ.MVL 246/8927: Cihanbeyli-Haymana yönetimine ilişkindir.
  • MVL 1/16 (1847): Cihanbeyli'den kaçanların Rişvan'a sığındığını ve Rişvan'ın Terkanlı'yı himaye ettiğini gösterir. Belge Bîrnebûn 78'de transkripsiyonuyla yayımlanmış, ancak yanlışlıkla "1827" tarihiyle verilmiştir.

İ.DH: İrade – Dahiliye

• Kapsam: 1839–1916 arası Dahiliye iradeleridir. Nüfus, iskân, köy kuruluşu ve aşiret reislerinin ödüllendirilmesi veya cezalandırılmasıyla ilgilidir.
• Örnekler:
  • İ.DH 99/5008.
  • İ.DH 116/5844 (1846): ağnam bedeliyle ilgili bir arzuhaldir. Tam transkripsiyonu Bîrnebûn 76'da yayımlanmıştır.
• Bîrnebûn'daki fonsuz numaralar: Bîrnebûn 80'deki "67.3347", "73.3643", "94.4731" ve "99.5008" numaraları aynı artış düzenini izler. Bu yüzden bunların İ.DH fonundan olması muhtemeldir. Muhtemel

DH.MKT, DH.ŞFR ve BEO

• DH.MKT (Dahiliye Mektubî Kalemi, 1869–1910): Fonda 2.915 dosya ve yarım milyonu aşkın belge vardır. Yerleşik Kürt köylerinin idaresi, nahiye kuruluşu ve muhacir iskânı için temel fondur. Örneğin DH.MKT 128/17 (17 Ağustos 1893) Terkanlı ile ilgilidir.
• DH.ŞFR (Şifre Kalemi, 1877–1922): vilayetlerle şifreli telgraflardır; 1914–1918 yılları için önemlidir.
• BEO (Bâbıâlî Evrak Odası, 1892–1922): Sadâret'in giden yazılarının müsveddeleridir. Birleştirme numarasıyla aynı konudaki belgelere ulaşılabilir.
• Bu fonlarda Orta Anadolu Kürtlerine ilişkin sistematik bir tarama henüz yapılmamıştır. Elimizdeki atıflar 1870 sonrası için çok azdır.

Y.PRK: Yıldız Perakende Evrakı

• Kapsam: II. Abdülhamid döneminde (1876–1909) saraya sunulan evraktır. Alt serilere ayrılır:
  • Y.PRK.UM: vilayet tahriratı;
  • Y.PRK.AZJ: arzuhal ve jurnaller;
  • Y.PRK.DH, Y.PRK.ZB ve Y.PRK.KOM. Bunlardan Y.PRK.KOM altında Ankara vilayeti muhacir iskânı komisyonunun yazışmaları bulunur.
• Atıf: alt seri kodu mutlaka yazılmalıdır. "BOA, Y.PRK, 11/22" yanlış, "BOA, Y.PRK.ASK, 11/22" doğru bir atıftır.
• Durum: Kaynaklarımızda bu fondan bilinen atıf Y.PRK.UM 1/107'dir: Şeyh Mehmed'in 30 Eylül 1880 tarihli lâyihası (Rişvan 3.500 hane / 15.000 kişi, tahminî rakamlar; Akın 2020, s. 114–115; Söylemez 2007, s. 45). Fon, 1880–1909 arası için taranmamış en önemli alanlardan biridir.

Defter fonları

Kod	Ad	Tarih	Rişvan ve Orta Anadolu için kullanım
TT.d	Tapu Tahrir Defterleri	1431–1882	16. yüzyılda Rişvan'ın 15 cemaati. TT.d 71 (1519), TT.d 123 (1524), TT.d 181 (1536). TT.d 181, s. 208'deki "Hacı Ömerli" kaydını Söylemez Ömeranlı'nın en erken adı sayar; 18. yüzyıl has listesinde (MAD.d 10168, s. 88) El-Hac Ömerli ile Ömeranlı ayrı yazıldığı için bu eşleme Hipotez düzeyindedir.
A.DVNS.MHM.d	Mühimme Defterleri	1553–1905	Divan-ı Hümayun kararları. Reşwan için yaklaşık 20 hüküm vardır, örneğin MD 7, hk. 1273 (1568; yayın c. II, s. 45: Samsad sancakbeyinin iltizamındaki Târikî, Çakallu ve Rişvan cemaatlerinin tahriri emri; Söylemez–Tunç bu kaydı "MD 7:442" künyesi ve "Beziki" adıyla verir) ve MD 110:176 (1697).
A.DVNS.ŞKT.d	Şikâyet Defterleri	1649–1837	ŞD 140:505 (1733): Omranlo ve yerleşik Reşwan oymaklarının Hısn-ı Mansur mahkemesindeki şikâyeti.
A.DVNS.AHK.*	Eyalet Ahkâm Defterleri	1742 sonrası	Maraş, Sivas, Karaman ve Anadolu ahkâmı. Maraş Ahkâm Defteri 1–2'de Rişvanzâdelerle ilgili kayıtlar vardır.
KK.d	Kâmil Kepeci	1468–1879	Rişvan ve Çakallı mukataası, voyvoda tayinleri.
MAD.d	Maliyeden Müdevver	1427–1927	MAD.d 9720 (muhallefât kaydı 1791): Rişvanzâde Ömer Paşa'nın muhallefâtı. Burada "Rişvan Aşireti'nin Ömeranlı Cemaati ihtiyarı Hüseyin Ağa"nın borç kaydı geçer; borç kaydının tarihi H. 1200 (1785–86) olarak verilir (Söylemez 2010, s. 182–183).
NFS.d	Nüfus Defterleri	1830–1882	Aşiret nüfusları ayrı defterlerde tutulmuştur. NFS.d 3525 (1851) Cihanbeyli aşireti ve bağlı aşiretlerin defteridir. NFS.d 1784 (1859–60) Haymanateyn'e yerleştirilen 463 Rişvan hanesini 43 köyde gösterir. Aile tarihi için birinci kaynaktır.
ML.VRD.TMT.d	Temettuat Defterleri	1840–1845	Köy köy hane, mülk, hayvan ve gelir kaydı. Haymana köyleri için 734–746 ve 1370–1396 numaralı defterler kullanılmıştır.
AYN.d	Ayniyat Defterleri	19. yüzyıl	Sadâret'in giden yazılarının kayıtları. Yonca Köksal, Rişvan iskânını büyük ölçüde bu defterlerden izlemiştir. AYN.d 805, no. 844 (1868) Çiçekdağı iskânına ilişkindir.

Kaynaklarımızdaki BOA atıflarının dağılımı

Bu wikinin kaynak kaydındaki 12 çalışma, 240 atıf satırında 341 tekil belge veya defter kaydı verir. Bunlardan 122'si Rişvan, Reşwan ya da Ömeranlı ile doğrudan ilgilidir. Atıfların tarih aralığı 1519–1907'dir. Yoğunluk iki dönemde toplanır: 1690–1750 (Kuzey Suriye ve Rakka) ve 1842–1861 (Orta Anadolu iskânı). (H)

Fon	Tekil belge	Not
Mühimme (MD)	131	Çoğu Winter 2009'un Rakka eyaleti genel taramasından gelir. Reşwan'a doğrudan değinen yaklaşık 20 hükümdür.
Ayniyat (AYN.d)	27	Köksal 2006
Şikâyet (ŞD)	26	Winter 2009 ve 2017
Ahkâm (A.DVNS.AHK)	28	20'si eyaleti belirtilmemiş, 8'i Maraş ahkâmı
İ.MVL	16	Tanzimat iskânı
C.DH	11
MAD.d	9
HAT	8	1791–1840
A.MKT, C.ML, TT.d, A.MKT.NZD	6'şar
Diğer	61	A.MKT.UM, MVL, NFS.d, DH.MKT, C.ZB, KK.d ve başkaları; 17 kayıtta fon kodu yok

Sayım, kaynak metinlerden çıkarılan atıf tablosu üzerinde kodla yapılmıştır. Defterlerde her defter:sayfa ayrı kayıt sayılmıştır.

Bîrnebûn'da Osmanlı arşivi

Bîrnebûn dergisinin 94 sayısında Osmanlı belgelerine dayanan 23 yazı vardır. Bunlardan 6'sı belgeleri doğrudan sunar, 17'si yayımlanmış neşirlerden ya da katalog özetlerinden ikinci elden yararlanır. Ayrıca 8 yazı arşivlerin kendisi üzerinedir ya da arşiv araştırması çağrısı yapar. Dergide toplam 111 farklı BOA belgesi anılır, ancak bunların yalnız 20'sinde fon adı ve numarası tamdır. (H)

Dr. Mikaîlî'nin BOA dizisi (2019–2021)

• Kapsam: Fikret Yıldız "Dr. Mikaîlî" adıyla Bîrnebûn 74, 75, 76, 78 ve 80. sayılarda beş bölümlük bir dizi yayımlamıştır. Dizi, Orta Anadolu Kürtlerinin iskânını Osmanlı belgeleriyle anlatır:
  • 1. bölüm (sayı 74): genel olarak Orta Anadolu'da Kürt iskânı;
  • 2. bölüm (sayı 75): Reşî/Rişwan;
  • 3. bölüm (sayı 76): Şêxbizinî;
  • 4. bölüm (sayı 78): Terikî/Mirdêsî;
  • 5. bölüm (sayı 80): Alişanzadeler.
• Yöntem: Yazar belgeleri BOA'nın çevrimiçi sisteminden yaklaşık 200 sayfa olarak satın aldığını belirtir. Belgelerdeki hatalı adları değiştirmeden bıraktığını da yazar.
• Değeri: Dizi, Bîrnebûn'da BOA'ya doğrudan dayanan tek sistematik çalışmadır. 1820–1865 arası Rişvan, Cihanbeyli ve Terkanlı dosyaları için önemli bir belge envanteridir.
• Sorunları:
  • Eksik kodlar: Sayı 74'teki 35 belgenin hiçbirinde kod yoktur. Sayı 80'deki kodların çoğu fon adı olmadan verilmiştir.
  • Özet ile belge karışıyor: Belge özetlerinin çoğu, belgenin kendisi değil, BOA kataloğunun Türkçe özet cümleleridir.
  • Sistematik tarih hatası: Miladi yıllar hicrî yıla sabit 584 eklenerek hesaplanmıştır. Bu yöntem 1840–1860 için doğru sonuç verir, ama 18. yüzyıl belgelerini 4–5 yıl erken gösterir. Örneğin H. 1198, 1782 olarak verilmiştir; doğrusu 1784'tür. Dizideki 42 belgenin miladi yılı hesaplanan yılla uyuşmaz. (H)
  • Başlık ile içerik çelişkisi: HAT 446/22289-İ, "Alişan Bey'in tezkiresi" başlığıyla verilmiştir. Oysa transkripsiyonda Alişan Bey'in adı geçmez.
  • Kullanım önerisi: Dizi kod bulmak için değil, belge zincirini izlemek için kullanılmalıdır. Her belge katalogda yeniden doğrulanmalıdır.

Diğer yazılar

• H. D. Tutak (Bîrnebûn 75, 2019): Aksaray'daki Ekecik aşiretinin NFS.d 3489, 3490, 3505, 3506 ve 3509 numaralı nüfus defterlerini kodlarıyla birlikte verir. NFS.d 3506 defterinden, 1840–1844'te Kandil'e göçen haneleri listeler. Kodları tam veren nadir yazılardandır. Kesin
• Stefan Winter çevirisi (Bîrnebûn 24, 2004): Reşwan'ın BOA dışındaki birincil kaynaklarını tanıtır: Dresden'deki bir Mühimme defteri (SLUB, Hs. Eb 387), Şam'daki Halep evâmiri, Trablus şer'iyye sicilleri ve Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün 321 ve 344 numaralı defterleri. Ayrıntı için bkz. Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017).
• Türkay listesinin eleştirisi (Bîrnebûn 37, 2008 ve 51, 2011): Dr. Mikaîlî bu yazılarda Cevdet Türkay'ın Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Oymak, Aşiret ve Cemaatler (1979) kitabının kaynaklarını sorgular. Bu kaynaklar arasında Maliye defterleri ve D.BŞM 1144 vardır. Türkay'ın listesi ayrıca Nuh Ateş'in 259 satırlık tablosunun da kaynağıdır.
• Kopyalanmış bir atıf (Bîrnebûn 41, 2009): Vahid Duran'ın "BOA, HH, nr. 22265" atfı, başka bir eserin dipnotundan kopyalanmıştır. Numara, HAT 446 dosyasındaki 22287 ve 22289 gömlekleriyle aynı aralıktadır. Hipotez
• İkinci el tahrir kayıtları:
  • Bîrnebûn 31 (2006): 1563 tarihli Maraş tahrir defterindeki "Taife-i Ekrad'dan Rişvan cemaatı" kayıtları. Kaynak, Yinanç ve Elibüyük'ün yayımladığı neşirdir.
  • Bîrnebûn 19 (2003): 1463 tarihli Ankara tahrir defterindeki "Kürtler" köyü.
• Yöntem uyarısı (Bîrnebûn 92, 2025): NFS.d 3525 üzerine yazılmış bir tez tanıtılırken, defterin "ancak Osmanlıca bilen biri tarafından orijinalinden okunarak" değerlendirilebileceği hatırlatılır.
• Karşılaştırma için: Bîrnebûn 17'de (2002) Binbaşı Noel'in 1919 tarihli İngiliz raporu yayımlanmıştır. Rapor, Reşwan kollarını, reislerini ve hane sayılarını verir. Osmanlı belgeleriyle karşılaştırmak için değerlidir.

Atıf, kod biçimleri ve numara çelişkileri

Kaynaklarda aynı fon çok farklı biçimlerde yazılır. Örneğin İ.MVL için "İMV, No. 3088", "İ. MVL, 13/195-1", "I_MVL_00427_018739" ve "Irade Meclis-i Vala 18396" biçimleri geçer. Bu wikide şu kurallar uygulanır:

1. Fon kodu resmî kısaltmayla yazılır.
2. Dosya ve gömlek arasına eğik çizgi konur.
3. Baştaki sıfırlar atılır.
4. Katalog dosya adı biçimindeki kodlar (örneğin A_MKT_UM_00411_00081_002_001) "fon dosya/gömlek" biçimine indirilir.

Kaynaklar arasında şu çelişkiler tespit edilmiştir:

Belge	Çelişki	Durum
HAT 445/22276 – 445/22278-İ	Aygün ile Dede aynı içerik için farklı numara verir	Büyük olasılıkla tek belge; katalogda doğrulanmalı
452/22389	Dede bu numarayı bazen İ.MVL, bazen HAT diye verir	Numara dizisi HAT olduğunu düşündürür Hipotez
A.TŞF 8/52	Aygün 18 Nisan 1849, Yıldız yaklaşık Ekim 1850 tarihini verir	Belge üzerinden çözülmeli
A.MKT 103/94	Aygün'e göre 1847 tarihli Geygel başvurusu, Yıldız'a göre 1884 tarihli başka bir konu	Fonun tarih aralığı (1840–1849) Aygün'ü destekler
NFS.d 3525	21 ve 27 Şaban 1267 olarak iki farklı gün	Küçük fark
C.BLD 60/2959	Katalog 1814, metin sonu "sene 39"	1823/24 olabilir

BOA'da araştırma usulü

• Dayanak: Arşivlerden Yararlanma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 2 Ekim 2021, sayı 31616).
• Üyelik: Araştırma için üyelik gerekir. Başvuru e-Devlet ile katalog.devletarsivleri.gov.tr adresinden yapılır. T.C. vatandaşları için başvuru 2 iş gününde sonuçlanır.
• Arama ve görüntü: Araştırma esas olarak elektronik ortamda yapılır. Katalogda özet alanı aranır, belgenin ön izlemesine bakılır ve görüntü satın alınır. Ekim 2026 itibarıyla görüntü başına ücret 0,50 TL'dir. Okuma salonları İstanbul Kâğıthane'de ve Ankara'da, hafta içi 09.00–18.00 arasında açıktır.
• Arama terimleri: Katalogda şu adlar denenmelidir: "Rişvan", "Rişvanlı", "Reşvan", "Rışvan", "Rişvanzâde", "Haymanateyn", "Cihanbeyli", "Aşâyir-i Seb'a", "Esbkeşan", "Umranlı" ve "Ömeranlı". Bulunan bir belgeden yola çıkılarak MVL → İ.MVL → A.MKT.MVL zinciri izlenmelidir.
• Aile araştırması: Kataloğa aktarılmamış "İskân Kaydı" ve "Muhacir Kaydı" taramaları, kişinin kendisi, varisi ya da vekili başvurursa yapılır. Bulunan belgelerin onaylı sureti ücretsiz verilir.

Belgelerdeki terimler

• Hiyerarşi: Halaçoğlu'na göre Osmanlı belgelerinde topluluk birimleri büyükten küçüğe şöyle sıralanır: boy, aşiret, cemaat, oymak, mahalle, oba. Ancak belgeler bu hiyerarşiyi tutarlı uygulamaz; aynı grup bir belgede "cemaat", başka bir belgede "aşiret" diye geçebilir. Rişvan belgelerinde de "Ömeranlı cemaati", "Umranlı oymağı" ve "Ömeranlı aşireti" ifadeleri yan yana bulunur.
• "Ekrâd" teriminin anlamı tartışmalıdır:
  • Elif Geçgin (2021), belgelerdeki "Etrâk ve Ekrâd" ifadelerinin etnik kimlik bildirmediğini öne sürer.
  • Stefan Winter (2017) ise Reşwan'ın belgelerde sürekli "Kürt" olarak tanımlandığını gösterir ve bu kelimenin yalnız "göçebe" anlamına geldiği görüşünü eleştirir.
  • Her belgede terim bağlamına göre değerlendirilmelidir.

BOA dışındaki arşivler

• Cumhuriyet Arşivi (BCA, Ankara): 1920 sonrası köy kuruluşu, ad değişiklikleri, nahiye kuruluşu ve iskân kayıtları buradadır. Atıf "BCA, fon kodu/kutu-dosya-sıra" biçimindedir. Bîrnebûn 73'te (2019) Çorum Kürtleri ile ilgili 1932 tarihli bir BCA belgesine atıf vardır.
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (Ankara): 39 fonda 8.317 defter bulunur. Winter, Reşwan'ın vergi statüsü için 341 ve 344 numaralı defterleri kullanmıştır. (Aynı sayfada başka bir yerde "321 ve 344" geçer; doğru numara Winter 2017 dipnotlarından doğrulanmalıdır.)
• Tapu Kadastro Kuyûd-ı Kadîme Arşivi (Ankara): 1087–1153 numaralı tahrir defterlerinin asılları buradadır.
• Şer'iyye sicilleri: Konya ve Ankara sicilleri; Suriye'de Halep, Hama ve Trablus sicilleri.
• Yabancı arşivler: İngiliz Foreign Office raporları ve Rus konsolosluk raporları. Örneğin Zimmerman'ın 1913 tarihli Halep raporu Bîrnebûn 77'de (2020) yayımlanmıştır.

Açık sorular ve doğrulama listesi

1. HAT 445/22276 ile 445/22278: hangisi doğru? HAT 446/22289'un -İ ve -E ekleri aynı dosyanın farklı gömlekleri mi?
2. C.DH 200/9962: fon kodu ve belgede "Ömeranlı cemaati" ibaresi geçip geçmediği doğrulanmalı.
3. MVL 575/72 ve İ.MVL 3088 tam olarak yeniden okunmalı. Ömeranlı hanelerinin sayısı (30 ve 690 içindeki payı) belgelerden kesinleştirilmeli.
4. A.TŞF 8/52 ve A.MKT 103/94 tarihlerindeki çelişkiler belge üzerinden çözülmeli.
5. Doğrulanmamış bir derlemede geçen KLB.d 2, s. 7 (1728) ve MD 182:32–33 kayıtları gerçekten var mı?
6. Bîrnebûn 80'de fonu yazılmamış 29 numara vardır; bunlardan henüz çözülemeyenlerin hangi fonlara ait olduğu kataloğa bakılarak belirlenmeli.
7. 1870–1909 dönemi için DH.MKT, BEO ve Y.PRK fonlarında sistematik bir "Rişvan" ve "Haymana" taraması yapılmalı. Bu dönem için elimizdeki atıflar çok azdır.
8. 1840–1845 temettuat defterlerinde Kulu ve Cihanbeyli köyleri aranmalı. Kaynaklarımızda şimdilik yalnız Haymana defterleri geçer.

Ayrıca bakınız

• Rişvan Aşireti · Ömeranlı · Cihanbeyli Kürtleri · Haymana Kürtleri · Kulu Kürtleri
• Mühimme ve Ahkâm Defterlerinde Reşwan Kayıtlarının Dökümü (1560–1800)
• Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)
• Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850)
• Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017) · Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024)
• Bîrnebûn 1 (1997) · Bîrnebûn 68 (2017) · Veger 7 (2004)
• Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi

Düzeltme (18.10.2026): "Hacı Ömerli" eşlemesi hipotez olarak işaretlendi; MD 7 kaydının künyesi ve içeriği yayımlanmış transkripsiyona göre düzeltildi; MVL 575/72'nin cemaat ve hane sayısı (7 cemaat, 690 hane) düzeltildi; Y.PRK.UM 1/107 atfı eklendi; MAD.d 9720'deki iki tarih (1791 ve 1785–86) birlikte verildi; VGM defter numarası çelişkisi not edildi.

Kaynakça

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi

Başlangıç

Portal — buradan başlayın · Orta Anadolu Kürtleri · Tarih ve aşiretler dizini

Dönemler

I. Kökler · II. Osmanlı iskân politikaları ve Rakka · III. Orta Anadolu’ya geliş · IV. İskân ve köyleşme · V. Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet · VI. Yayladan kasabaya, deveden kamyona · VII. Avrupa’ya göç ve diaspora

Aşiretler

Rişvan Aşireti (Reşwan) · Rişvan cemaatleri · Ömeranlı oymağı · Halikanlı · Sefkanlı · Nasırlı · Atmanlu · Mikailî · Canbegan · Şêxbizinî · Terikan

Yöreler

Haymana · Polatlı · Cihanbeyli · Kulu · Bala · Haymanateyn · Esbkeşan · Köyler ve coğrafya dizini

Yerleşimler

Ömeranlı · Kırklar Yaylası · Bütün köyler

Kronolojiler

Kürt göçü kronolojisi · Reşwan kronolojisi 1830–1932 · Ömeranlı kronolojisi

Kaynaklar ve yöntem

Arşiv ve belgeler · Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar · Perrot (1865) · Sözlü tarih yöntemi · Güvenilirlik etiketleri · Araştırma kitabı (Bölüm I–VII)

Dil ve kültür

Gotinên mezinan (atasözleri) · Anadil ve kimlik · Yer adları ve iskân hafızası · Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri