Ülkeden 250 yıllık bir kopuş sürecine rağmen asimile edilemeyen bir toplum: İç Anadolu Kürtleri (Bîrnebûn 1, 1997)

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem III: Orta Anadolu’ya geliş ›Ülkeden 250 yıllık bir kopuş sürecine rağmen asimile edilemeyen bir toplum: İç Anadolu Kürtleri (Bîrnebûn 1, 1997)

  Portal  

"Ülkeden 250 yıllık bir kopuş sürecine rağmen asimile edilemeyen bir toplum: İç Anadolu Kürtleri", derginin sorumlusu Hacı Erdoğan'ın Bîrnebûn dergisinin ilk sayısında (Newroz 1997) "İnceleme/Araştırma/Tartışma" başlığı altında yayımladığı on bir sayfalık yazıdır. Yazı, Orta Anadolu Kürtlerinin yerleşim coğrafyası, aşiretleri, nüfusu, Orta Anadolu'ya geliş tarihi, ekonomisi, dili, dini, gelenekleri ve 1990'lardaki siyasal tercihleri üzerine geniş bir genel bakış sunar. Yazar, metnin bir tarihçi araştırması değil, kitap olarak hazırladığı bir çalışmanın "gazeteci gözüyle" derlenmiş özeti olduğunu kendisi belirtir. Yazının tarih bölümü büyük ölçüde Türkiye'deki Osmanlı iskân literatürüne (Orhonlu, Halaçoğlu, Sakaoğlu, Özkaya) ve aynı sayıda Gabar Çiyan'ın İsveççeden çevirdiği bir metne dayanır. Bkz. Kürtlerin İç Anadolu'ya yerleşmesi tarihinden kesitler (Bîrnebûn 1, 1997).

Başlıktaki "250 yıllık kopuş" ifadesi, Orta Anadolu Kürt hafızasında ve yerel yayınlarda sık tekrarlanan bir kalıptır. Aşağıdaki değerlendirme bölümü bu rakamı akademik kaynaklarla karşılaştırır.

Yazının içeriği

Giriş: yok olan halklar ve İç Anadolu Kürtleri (s. 27–29)

• Yazar, Hititler ve Babilliler gibi eski halkların yok oluşunu, sömürgecilik çağında Afrika, Latin Amerika ve Kuzey Amerika yerlilerinin uğradığı asimilasyon ve kırımla karşılaştırır. Ona göre benzer bir süreç Anadolu ve Mezopotamya'da da yaşanmış, Osmanlı döneminde Kürtlere yönelik asimilasyon "ümmet kisvesi" altında sürdürülmüş, 17. yüzyıldan sonra sürgün ve zorla dağıtma yasaları çıkarılmıştır. Bugünkü İç Anadolu Kürtleri bu sürgünlerin bir kısmının torunlarıdır.
• Erdoğan'a göre İç Anadolu Kürtleri "250 yıllık bir sürece rağmen" dillerini ve topluluklarını korumuş, "Kürdistan'dan sonra en büyük Kürt kolonisi" olmuştur. Okumuş kişilerin aile içinde Türkçe konuşması ayıplanır.
• 1968–1980 arasında bölge gençleri Türkiye solu yerine önce DDKO'da, sonra Kürt örgütlerinde yer almıştır. Yazara göre bu, bilinçli bir siyasal tercihten çok "içgüdüsel" bir Kürt kimliğinden kaynaklanıyordu. 1984'ten sonraki silahlı mücadele, bölgede kimlik bilincini güçlendirmiş ama "ülke" ve "kimlik" kavramları arasında bir karışıklık da yaratmıştır. Yazar burada 1974'te ölen Mehmet Bayram'ı, faili meçhul bir cinayete kurban giden HEP Ankara İl Başkanı avukat Faik Candan'ı ve 1996'da tutuklanan HADEP Genel Başkanı Murat Bozlak'ı anar.
• Yazının amacı, bölge insanının geldiği yerler ve geliş nedenleri hakkındaki "büyük boşluğu" doldurmaya katkıdır.

Yerleşim coğrafyası (s. 29)

Yazara göre Kürt köyleri birbirine bitişik bir kuşak oluşturur:

Bölge	Yazının verdiği bilgi
Konya: Cihanbeyli, Yeniceoba, Yunak, Kulu	Köylerin %90'ı Kürt köyü
Ankara: Haymana, Polatlı, Şereflikoçhisar, Bala	Konya'daki köylere bitişik Kürt köyleri
Kırşehir: Kaman	Hirfanlı Barajı'ndan itibaren Pisyan aşiretine bağlı köyler
Kırşehir merkez / Çiçekdağı / Boztepe	Köylerin yarısı / %60'ı / %80'i Kürt
Yozgat–Çorum–Tokat–Amasya sınır bölgesi (Çekerek, Zile, Alaca, Ortaköy)	41 Kürt köyü
Kayseri: Sarız	Yoğun Kürt nüfusu; Elbistan'a yakın, ama İç Anadolu kültür birliği içinde
Çorum ve Niğde	Kürt köyleri var (Çorum için Özgür Gündem, 14–16 Kasım 1992'ye atıf)

Yazı esas olarak Kırşehir, Ankara ve Konya Kürtleri üzerinde durur.

Aşiretler (s. 29–30)

• En büyük aşiretler Reşvan (Rişvan Aşireti), Canbeg (Cihanbeyli) ve Şexbizînî'dir. Koçgiri (Sarız), Badilî, Mahasî, Pisîyan ve Beskî de vardır. Yazara göre küçük gruplar halinde sürülen birçok aşiret, Reşvan ve Canbeg içinde erimiştir.
• Reşvan hakkındaki "en eski yazılı belgeler" Şerefname ile Osmanlı iskân belgeleridir. Şerefname'de Reşvan, Hasankeyf'in "en büyük 8 aşireti" arasında sayılır.
• Necdet Sakaoğlu'nun Köse Paşa kitabından aktarıldığına göre Reşvanzâdeler hem konfederasyonun mukataa voyvodası hem Maraş, Malatya ve Besni malikânelerinin sahibi olarak 200 yılı aşkın bir süre nüfuz sahibi olmuş, 1650–1850 arasında Halil, Ömer, Mehmed, Süleyman ve Abdurrahman paşalar gibi "derebeyleri" çıkarmıştır. 1750'de Süleyman Paşa'nın 2000 askerle Darende'ye girip haraç toplaması ve bir dervişin "Sen Reşvanoğlusun…" diye başlayan dörtlüğü örnek verilir.
• Yusuf Halaçoğlu'ndan aktarılan bir pasaja göre Reşvan gibi bazı aşiretlerde boybeyini kethüdalar ve ihtiyarlar seçer, aşiret kethüdalarını ise boybeyi atardı; kethüdalığın babadan oğula geçtiği de ileri sürülür.
• Canbeg (Cihanbeyli) aşireti "Ulus" diye de anılır.
• Yazar Reşvan'ın alt kollarını, Millî aşiretinin kollarını ve hiçbir konfederasyona girmeyen aşiretleri şöyle sıralar. Canbeg ve Şexbizînî'nin bilinen alt grubu olmadığını yazar:

Grup	Yazıda sayılan kollar (yazıdaki yazımla)
Reşvan konfederasyonu	Belîkan, Cêlikan, Oxciyan, Cutkan, Xelkan, Sêfkan, Nasîrê, Şêxbılan, Mîfkan, Omeran, Berkatî (Barkalı), Sevidî, Molîkî (13 ad)
Millî (tek tük köy)	Hatunoğlu, Hacıbanlı
Konfederasyon dışı	Taburoğlu, Pisîyan, Mahasî, Beskî, Badilî, Atmanî

• Köy adları çoğunlukla Kürtçedir, ama devlet tarafından değiştirilmiştir: Zakêrê → Yalnızağaç, Qişla → Mahmutlu, Omeran → Tavşançalı (Ömeranlı).

Nüfus (s. 30)

Yazar 1990 genel nüfus sayımını "baz aldığını" söyler, ama sayımda anadil sorusu sonuçları yayımlanmadığı için rakamlar yazarın kendi tahminleridir:

Alan	Yazının tahmini
Kırşehir (merkez ve kırsal)	~50.000
Ankara ili	~100.000
Konya	~170.000
Üç ilin toplamı (200'ü aşkın yerleşim birimi, sonradan gelenler hariç)	300.000'i aşkın
Ankara nüfusunun dörtte biri Kürt kökenli kabul edilirse, üç ilde	~1 milyon
Çorum, Tokat, Yozgat, Amasya, Aksaray, Niğde, Kırıkkale eklenirse	~2 milyon

Üç ilin verilen tahminlerinin toplamı 320.000'dir; bu, "300.000'i aşkın" ifadesiyle uyumludur.(H)

Kürdistan'dan kopuş tarihleri ve nedenleri (s. 30–33)

• Yazara göre göçlerin büyük kısmı 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyılın ilk yarısına aittir. Nedenleri siyasal ve ekonomiktir. Yazar, Osmanlı yönetiminin amacının Kürtleri dağıtıp eritmek ve onları "zararsız bir asker ve vergi deposu" hâline getirmek olduğunu düşünür. Ancak sürgünlerin doğrudan "Kürt oldukları için" yapıldığı görüşünü inandırıcı bulmaz.
• 1683'ten sonraki savaşlar hazineyi tüketmişti (Uzunçarşılı'dan alıntı). Vergi mükellefi ve asker bulmak için konar-göçer aşiretlere yönelinmiştir. Yaylak ile kışlak arasındaki uzun göçler (Erzurum yaylalarından Suriye çölüne) vergi ve asker toplamayı zorlaştırıyor, tarlalara zarar veriyordu (Cevdet Paşa ve Yücel Özkaya'dan alıntılar).
• İskân siyaseti "ilk olarak 1692'de" başlamış, zor kullanılarak, sürgün ve ceza biçiminde uygulanmıştır. Amaç göçebeleri tarıma yöneltmek, vergi ve asker toplamayı kolaylaştırmaktı. Aşiretleri bölmek ve birbirine kırdırmak da yöntemler arasındaydı.
• Sakaoğlu'ndan aktarıldığına göre devlet 1750'lerden itibaren derebeyi ailelerine karşı "iti ite kırdırma" politikası izlemiş, Malatya valisi Reşvanzâde Ömer Paşa da Millî aşiretinin üzerine gönderilmiştir.
• Cengiz Orhonlu'dan (yazıda "Orhunoğlu") aktarılan pasaja göre:
  • Reşvan eskiden kışlak için Arap topraklarına inerken artık Bozok ve Uzunyayla taraflarına gidiyordu.
  • 1830'da Sivas eyaletinin kasaba ve köylerine "kabile kabile" yerleştirilmiş, ama aşiret düzeninden çıkmamıştı.
  • Kışlaktaki aşiretlerin başına birer "nazır" atanmıştı. 1831 nüfus sayımından sonra Reşvan'ın iskânına devam edildi.
  • Tanzimat'la birlikte aşiret reislerine valiler tarafından mühür verildi ve izinsiz yer değiştirme yasaklandı. Aşiretler müşirlerin denetiminde ayrı muhassıllıklar hâline getirildi. 1842 kararıyla aşiretlerin kendi kaza ve sancaklarının dışına yaylak ve kışlağa gitmesi yasaklandı. Direnene kuvvet kullanılması, köy kurup ziraat yapacaklara toprak verilmesi öngörüldü. Cihanbeyli, Reşvan ve Reyhanlı aşiretleri Amasya, Sivas, Konya ve Kayseri'ye yerleştirildi. Reşvan gibi kalabalık aşiretler bilerek dağınık yerleştirildi.
• Halaçoğlu'ndan aktarıldığına göre Cihanbeyli, Şeyh Hasanlı ve Dede Sülü cemaatleri Gerger'i bırakıp Çemişgezek, Pertek ve Sağman köylerine yerleşince 1705'te Rakka'ya sürülmeleri emredilmiştir. Yazara göre Cihanbeyli'nin Orta Anadolu'da iskânı da Reşvan'la aynı döneme denk gelir.
• İskân 1692'den sonra tam başarıya ulaşamamış, devlet 1866'da Fırka-i Islahiye'yi kurmuştur.
• Haymana'daki Şexbizînî için yazar, "Avrupalı gezgin Hüterroth"un (Hütteroth) verdiği 1800–1810 tarihini doğru bulur.
• Yücel Özkaya'nın Osmanlı İmparatorluğu'nda Âyânlık kitabından iki örnek aktarılır: İran savaşı sırasında levent eşkıyası ve aşiret saldırıları yüzünden Haymanateyn (Büyük ve Küçük Haymana) reayasının bir kısmı Ankara çiftliklerine kaçmıştı. 1769'da Haymanateyn kadısına göçebe aşiretlerin zararlarının önlenmesi için ferman yazılmıştı.
• Gabar Çiyan'ın çevirisinden aktarıldığına göre Kürt aşiretleri "17. yüzyıl sonlarına doğru" Haymana dağlarında görünmeye başlamış, Reşvan ve Şexbizînî mensupları hem zorla hem otlak aramak için gelmiş, 18. yüzyıl boyunca gelişler sürmüştür. "1850'li yıllarda" Perrot, Haymana Kürtlerinin en az birkaç kuşak önce geldiğini yazmıştır. Kulu'daki köylerin kuruluş yılları da Çiyan çevirisinden aynen aktarılır (bkz. aşağıdaki tablo).
• Cumhuriyet döneminde Ağrı İsyanı'ndan sonra sürülen ve "muhacir" diye anılan Kürtler de İç Anadolu Kürt köylerine yerleşmiş, yerlilerle evlilikle kaynaşmıştır. Yazar bunu kendi köyünden tanıklık olarak aktarır. Sözlü rivayet
• Son olarak M. Emin Zeki'den, Birinci Dünya Savaşı'nda Diyarbakır yöresi Kürtlerinin Musul, Adana ve Halep'e sürgün edildiği ve yollarda açlıktan öldüğü pasajı aktarılır. Yazar bunu 1990'larda yakılan köylerle karşılaştırır.

İktisadi yaşam (s. 33–34)

• 1950'lere kadar "kapalı" bir toplum olan İç Anadolu Kürtleri büyük ölçüde koyunculukla geçinmiş, ağalık ve beylik kurumlarını sürdürmüştür. Büyük sürü sahipleri arasında Kırşehir'de Mala Baxdê, Cihanbeyli'de Mala Celep Axa ve Ankara'da Mala Ercan Axa sayılır. Ağalar köylüleri "azap" (ırgat) ya da şivan (çoban) olarak çalıştırmıştır.
• Şivanlık övünülen bir meslektir. Kırşehir'den Haymana ve Cihanbeyli'ye yalnız Kürt ağalara çobanlık yapmaya gidilirdi. Ağalar yalnız ağa aileleriyle, 1950'lere kadar Sivas'taki Kürt ağa ve bey aileleriyle bile evlenmiş, Türklerle evlilik görülmemiştir. Bunlar yazarın kendi ailesinden ve yaşlı çobanlardan dinlediği bilgilerdir. Sözlü rivayet
• Yazara göre 1950'deki "Toprak Komisyonu Kanunu" ve tarımda makineleşme (traktör, biçerdöver) toplumu dışa açmış, Türklerle ilk evlilikler bu dönemde görülmüştür. 1945'lerde kapitalizmle tanışma, 1960'larda kapitalizmin hâkimiyeti, yurtdışı göçü ve kamyon–biçerdöverle Kürdistan'a iş için gidip gelme, kimliği "bilmeden" canlı tutmuştur. Tahıl üretimi bölge Kürtlerini görece zengin kılmıştır.

Dil, din ve kültür (s. 34–35)

• Dil: Şeyhbizeyni (Şexbizînî) dışındaki bütün aşiretler Kurmancî konuşur. Ağız farkları vardır: Kırşehir'de Şêxbılan erd (toprak, yer), komşu Mîfkî ise herd der. Çeşmeye Şêxbılan holiq, Mîfkî kanî der. Şarkıya stran yerine kilam denmesi ve "Çir dikî, rindî?" biçiminde hatır sorulması, yazara göre Zazaca ve Soranîye benzeyen özelliklerdir. 1970'lerden itibaren Türkçe sözcüklerden arınma, Kürtçe ad koyma ve MED TV yayınlarıyla dilin sadeleşmesi hızlanmıştır.
• Din: Kırşehir, Ankara, Konya ve Çorum Kürtlerinin çoğu Hanefî, Şexbizînî Şafiî, Sarız ve Yozgat Kürtleri Alevîdir. Yazar, Yozgat'taki Alevî Kürtlerin Konya'daki Hanefî Canbeg aşiretinin parçası olduğunu ileri sürer. Bazı grupların eskiden Alevî olup sonradan zorla Sünnîleştirildiği yönündeki söylemi, Kürecik ve Koçgiri aşiretleriyle 19. yüzyıla kadar süren akrabalık ilişkilerini anarak "gerçeklik payı" taşıyan bir görüş olarak değerlendirir, ama dönemini bilmediğini kabul eder. Abdullah Varlı'nın 1995'te Özgür Politikaya söylediği "isteyerek Müslüman olan ilk Kürtler bunlardır" sözünü dayanaksız bulduğunu belirtir.
• İnançlar: Masallar "Welatê Jêr"e (aşağı ülke, yani Kürdistan) gidiş ya da dönüş yolunda yaşanmış olaylar diye anlatılır. Ateşe su dökmek, işemek ve tükürmek günahtır. Güneş battıktan sonra evden ateş çıkarılmaz. Şimşek çakınca tandırdaki demir dışarı atılır. Gebe kadın ve doğuracak hayvanlarla ilgili kurallara uyulmazsa Haw tê ser denen ruhsal bir hastalığa yakalanılabileceğine inanılır. Yağmur için Bûkê Baranê, koçların sürüye katıldığı dönemde ise maskeli gençlerin çoban için yağ, bulgur ve un topladığı Iza Pêz (?) oyunları yapılır. Sözlü rivayet
• Toplumsal yaşam: 1950'lerin ortasına kadar ağaların cemaat odalarında kış geceleri bilûr (kaval) eşliğinde sohbetler edilir, Memê Alan hikâyesi anlatılır, kilamlar söylenirdi. Bu kişiler Kürdistan'dan gelmiş olabilirdi. Çocuklar aşık kemiğiyle (ka) oynardı.
• Evlilik: Önce xazgînî (kız isteme), sonra başlık (qelen) ve dayıya ödenen xelat gelir. Düğün cuma başlar, pazartesi gelin çıkar. Eskiden iki, şimdi bir davul-zurna çalınır. Sîn sîn (?) denen ateş başı meydan okuma ve güreş oyunu, gece kına, damadın saklanması ve çeyiz parçasıyla damadı bulan çocuğa bahşiş verilmesi anlatılır. Oyunlar Adıyaman yöresi halaylarına benzeyen govenddir. Konuklar koyun ya da şeker gibi oquntî (?) hediyeleri getirir.
• Şîn: Ağıtlar (şîn) usta kadın ve erkekler tarafından söylenir. 1974'te ölen Mehmet Bayram ve gerillada ölenler için şînler yakılmıştır. Bkz. Orta Anadolu Kürt Kültüründe Stran ve Şîn Geleneği.
• Türklerle toplumsal ilişki 1960'ların ortasında üretim ilişkileriyle başlamıştır. Ancak 1990'larda, yazarın gözlemine göre Kürtler yine kendi esnaflarından alışveriş etmekte ve içe kapanmaktadır.

Kadının yeri (s. 36)

Göçebe geçmişten gelen bir işbölümü vardır: koyunu kadın sağar, erkek güder. Evin içinde, ileri yaşta ise evin dışında da kadın söz sahibi olabilir. Yeni gelin kayınpeder ve kaynananın yanında yüksek sesle konuşamaz ve çocuklarını çağıramaz. Aynı yasak genç baba için de geçerlidir. Yaşlı kadın büyük saygı görür. Yazara göre Kürtçeyi ve Kürt kimliğini evde yaşatan, kadındır. Dergi bu konuyu ikinci sayıda işlemeyi vaat eder.

Kimlik ve siyasal tercih (s. 36)

Yazara göre bölge Kürtleri çok partili dönemde DP'ye, 1960–1970'lerde CHP'ye, 1980'lerde kısmen Özal'a, sonra HEP–SHP ittifakıyla SHP'ye oy vermiştir. 24 Aralık 1995 seçimlerinde ise HADEP'e yönelmişlerdir. HADEP'e oy vermeyenler Refah Partisi'ni seçmiştir; yazara göre bu oylar da "İslam'ın Kürtlere özgürlük vereceği" umuduyla verilmiştir. Yazının verdiği seçim rakamları:

Yer	Yazıdaki veri	Not
Kırşehir	Toplam seçmen 30.000; "göç nedeniyle" Kürt seçmen 10.000; HADEP 4905 oy ("%50")	4905 / 10.000 = %49,1 (H). Yalnızağaç'ta (Zekarê) oy pusulalarının jandarmaca açıldığı iddiası (Özgür Politika, 26–27.12.1995)
Konya ili	HADEP %2,5
Cihanbeyli	23 bucak ve köyün 18'i Kürt; HADEP %25 ile birinci parti	18/23 = %78 (H)
Kulu	35 bucak ve köyün 23'ü Kürt; HADEP %20 ile ikinci parti	23/35 = %66 (H)

Sonuç (s. 36–37)

Yazara göre Kürdistan'la coğrafi uzaklık ve "250 yıllık tarihsel ayrılık" farklı bir kültür ve yaşam biçimi yaratmıştır. Bu yüzden bölge Kürtlerinin kendine özgü talepleri ve "Biz ne olacağız?" kaygısı vardır. Yazara göre örgütlü Türk milliyetçileriyle komşu yaşamak, olası bir iç savaş korkusunu doğurmaktadır. Yine de bölge Kürtleri Kürt özgürlük hareketinin yanında yer almaktadır.

Haritalar

Yazıda kaynak gösterilmeden dört harita kullanılmıştır. Hepsi Mehrdad R. Izady'nin The Kurds: A Concise Handbook (1992) kitabındaki haritaların numarası ve başlığıyla birebir aynıdır. Izady yazının kaynakçasında 7. sırada ("The Kurds (Meherdad Izady)") yer alır. Kesin

Sayfa	Baskıdaki başlık	Izady 1992	Dergide eklenen Türkçe
28	Map 5. Administrative Units of Contemporary Kurdistan	Harita 5	"Eyalet", "Eyalet Başkenti", "Kürtlerin çoğunlukta olduğu alanlar"
29	Map 29. Kurdish Migrations, 5th Century BC to 4th Century AD: The Ethnic Homogenization of Late Classical Period	Harita 29	—
32	Map 27. Tribes and Tribal Confederacies	Harita 27	"Aşiret ve aşiret federasyonları", "Temel aşiret birliği", "Temel aşiret", "Kürt nüfusun en yoğun olduğu alanlar"
34	(başlıksız)	Harita 27'nin Orta Anadolu–Malatya–Maraş kesiminin büyütülmüş ayrıntısı	—

Kaynak eleştirisi / değerlendirme

Yazının niteliği

Yazı, kaynaklarını sayfa vermeden ve çoğu zaman uzun alıntılarla kullanan siyasal-popüler bir derlemedir. Sonundaki "Yararlanılan kaynaklardan bazıları" listesinde 13 eser vardır. Ancak metinde uzun alıntı yapılan Sakaoğlu, Halaçoğlu ve Uzunçarşılı bu listede yer almaz. Yazar adlarında da hatalar vardır: Cengiz Orhonlu "Orhunoğlu", Yücel Özkaya listede "Yakup Özkaya", Ahmed Cevdet Paşa "Ahmet Cevat Paşa", Hütteroth "Hüterroth" ve Lundberg "Lunedberg" diye yazılmıştır. Suat Dede, Bîrnebûn yazıları ile Nuh Ateş ve Rohat Alakom'un kitaplarını, kaynakları bilimsel biçimde değerlendirmemek ve "Rişvanların Orta Anadolu'ya yerleşme tarihleri ve nedenleri konusunda birbiriyle çelişen birçok iddia" içermekle eleştirir. Ancak bu yayınların yerel tarih bilincini gösterdiğini de kabul eder. Bu değerlendirme, aşağıdaki karşılaştırmalarla büyük ölçüde doğrulanır.

"250 yıllık kopuş" iddiası

Yazı 1997'de yayımlandığına göre "250 yıl" yaklaşık 1747'yi gösterir.(H) Ancak yazarın kendi verdiği göç tarihleri, yani 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyılın ilk yarısı, 1997'den geriye yaklaşık 150–200 yıla karşılık gelir. Başlıktaki rakam ile metindeki tarihleme birbiriyle uyuşmaz.(!)

Akademik kaynaklar şu tabloyu verir:

Olgu	Tarih	Kaynak	Etiket
Reşwan'ın Sivas'taki Bin Dağ ve Köse Dağ yaylalarına gitmesi engelleniyor	1683	Winter 2017 (ŞD 8:484)	Kesin
Rakka iskân projesi; Reşwan'ın ağırlık merkezi Kuzey Suriye, Halep, Maraş ve Malatya	1690–1746	Winter 2017; Winter 2009	Kesin
Rakka'da Reşwan, Millî, Kiki gibi "çadırlı Kürt aşiretleri" çoğalıyor	1784	Winter 2017 (MD)	Kesin
Rişvan Paşadağı'nda (Koçhisar) kışlıyor, Uzunyayla–Habeş'te yaylıyor	1829	Aygün 2019 (BOA HAT 445/22276)	Kesin
Rişvan'ın Konya–Ankara'da kışlaması	"19. yüzyıl başından itibaren"	Dede 2011; Hütteroth aktarımı	Muhtemel
Ömeranlı oymağının Konya çevresine gelişi	19. yüzyılın ilk çeyreği	Söylemez 2019	Muhtemel
İskân girişimleri ve köyleşme (Esbkeşan, Haymanateyn)	1830–1860'lar	Dede 2011; Köksal 2006; Söylemez 2019	Kesin

Bu verilere göre:

• Bugünkü Orta Anadolu Reşwan köylerinin kuruluşu, 1997'den geriye yaklaşık 140–165 yıla (1830–1860'lar) iner. Konya–Ankara'da düzenli kışlama 19. yüzyılın başına, yani yaklaşık 190–200 yıl öncesine gider.(H) Muhtemel
• 250 yıllık süre ancak Reşwan'ın 17.–18. yüzyılda Sivas yaylalarına kadar uzanan mevsimlik hareketi, ya da Reşwan dışındaki daha erken Kürt grupları göz önüne alınırsa savunulabilir. Daha erken gruplara örnek olarak Fikret Yıldız'ın Hütteroth'tan aktardığı 1767 tarihli "Karaca Kürtleri" belgesi ve Orhonlu'nun 1691'de Ankara–Çankırı'da kışlayan Kürt aşiretlerine ilişkin kaydı sayılabilir. Bu grupların bugünkü köylerle soy bağı gösterilmiş değildir. Hipotez
• "Kopuş" kavramı da tartışmalıdır. 18. yüzyılda Reşwan'ın yaşam alanı Malatya, Maraş, Rakka ve Sivas arasında uzanıyordu. Uzunyayla yaylası 1840'lara kadar kullanıldı. 19. yüzyıl ortasında oymaklar Bozok, Kırşehir, Kayseri, Tokat ve Sivas'a dağılmıştı. Yani Orta Anadolu'ya geçiş tek bir kopuş anından çok, yüz yılı aşkın bir sürede genişleyen bir göç ağıdır. Muhtemel
• Sonuç olarak "250 yıl", Orta Anadolu Kürtlerinin yerleşik varlığı için abartılı, bölgedeki en erken Kürt izleri için ise kabaca bir üst sınırdır. Wikide bu ifade ölçülü bir tarih olarak değil, yerel söylemin bir kalıbı olarak aktarılmalıdır. Hipotez

Osmanlı iskân tarihine ilişkin aktarımlar

Yazıdaki iddia	Akademik kaynaklarla karşılaştırma	Değerlendirme
"Reşvan hakkında en eski yazılı belge Şerefname ve iskân belgeleridir."	Rişvan, 1519'dan itibaren Osmanlı tahrir defterlerinde (Malatya–Kâhta) kayıtlıdır. Bu kayıtlar 1597 tarihli Şerefname'den eskidir.	Yanlış (!)
Şerefname'de Reşvan, Hasankeyf'in "en büyük 8 aşireti" arasındadır.	Şerefname'nin Hasankeyf aşiretleri listesinde "Reşan" adı geçtiği ikincil bir aktarımda bildirilir. Ancak liste sekiz değil yaklaşık on altı addan oluşur. "Reşan" adının Reşwan ile aynı olduğu da gösterilmiş değildir. Asıl metin görülmedi.	Doğrulanamadı Hipotez
İskân siyaseti "1692'de" başladı.	Orhonlu'da 1691 fermanı ve 1691–1696 teşebbüsü, Winter'de 1690 olarak geçer. Wikide de Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850) olarak yer alır.	Yaklaşık doğru; 1–2 yıl fark
1830'da Reşvan Sivas'a "kabile kabile" yerleştirildi (Orhonlu).	Dede'ye göre 1830'da Rişvan reisleri Sivas'ta iskânı reddetmiş, Konya–Ankara arasında yer istemiştir (BOA HAT 446/22289). Aygün'e göre Uzunyayla kışlak değil yaylaktı, kışlak ise Paşadağı'ydı.	Kısmen çelişkili; Orhonlu'nun asıl metniyle karşılaştırılmalı Arşivle doğrulanmalı
Kışlaktaki aşiretlere "nazır" atandı.	Dede: Rişvan ve Afşar'ın kışlaklarını denetlemek için aşiret ileri gelenleri arasından nazır seçildi. 1845'te ayrıca Rişvan'a bir kaymakam ve bir reis atandı (Köksal).	Uyumlu Muhtemel
"1831 nüfus tahriri"nden (baskıda "nüfus tarihi") sonra iskâna devam edildi.	1830–31 Osmanlı nüfus sayımı bilinen bir olgudur. Rişvan'a ilişkin ayrıntı yalnız Orhonlu aktarımına dayanır.	Muhtemel
1842 kararı: aşiretler kendi kaza ve sancaklarının dışına çıkamaz; toprak tahsisi; kalabalık Reşvan dağınık yerleştirilir.	Dede (Orhonlu 1987, s. 113–115'e dayanarak) 1842 kanunnamesini doğrular. Köksal'a göre 1842'de Konya'ya yerleştirilen Rişvanlar bir yıl içinde kaçmış, sonunda Ankara–Konya'da geniş bir alana dağınık yerleşmişlerdir.	Uyumlu Kesin
Reşvan'da boybeyini kethüda ve ihtiyarlar seçer (Halaçoğlu).	Köksal'a göre Rişvan'ın hiyerarşik bir önderliği yoktu. 1847'de vergi kefaletini reis değil, kethüda ve ihtiyarlar imzalamıştı.	Uyumlu Muhtemel
Cihanbeyli 1705'te Gerger–Çemişgezek'ten Rakka'ya sürüldü (Halaçoğlu).	Wikideki iskân sayfası da 1705 ve 1717 Rakka emirlerini verir. Cihanbeyli'nin Orta Anadolu'da Tanzimat dönemindeki iskânı (Alişan Bey 1842–1852; Yedi Aşiret Kaymakamlığı) Köksal ve Aygün'de belgelidir. Bkz. Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861).	Muhtemel; 1705 belgesi görülmedi
Cihanbeyli "Ulus (yeni il adıyla da)" diye anılır (Halaçoğlu).	Köksal, Yeniil'i (Alevî Türk) ve Cihanbeyli'yi ayrı aşiretler olarak inceler. Halaçoğlu'nun asıl ifadesi görülmedi.	Doğrulanamadı; "Ulus" ve "Yeni İl" kavramları karışmış olabilir Hipotez
Fırka-i Islahiye 1866'da kuruldu.	Fırka 1865'te kurulmuş, harekâtı 1865–1866'da sürmüştür. Kozan Dağı'ndaki Rişvan grupları 1865–1868'de iskân edilmiştir.	Küçük tarih hatası (!)
Şexbizînî'nin Haymana'ya gelişi 1800–1810 ("Avrupalı gezgin Hüterroth").	Wolf-Dieter Hütteroth gezgin değil, Alman coğrafyacıdır. Dede'ye göre Hütteroth, Rişvan, Cihanbeyli, Canbegi ve Şıhbızın'ın 19. yüzyıl başında Ankara'ya geldiğini yazar.	Uyumlu; yazarın unvanı yanlış Muhtemel
Perrot "1850'li yıllarda" Haymana Kürtleriyle konuştu.	Perrot, Eylül 1861'de Haymana'yı (29 Eylül'de Katrancı'yı) gezmiş, yazısını 1865'te Revue des Deux Mondesta yayımlamıştır. Coğrafyacı değil, arkeologdur. Yaşlılar ona yerleşmenin "yüz ya da iki yüz yıl" önce olduğunu ve babalarıyla dedelerinin orada doğduğunu söylemiştir. Aynı yazıda yalnız 12–15 yıl önce Kürdistan'dan gelmiş bir topluluk da anılır.	Tarih ve meslek yanlış (!). "Birkaç kuşak" ifadesi özünde doğru

Reşwanzâdeler ve Sakaoğlu

Sakaoğlu'nun Anadolu Derebeyi Ocaklarından Köse Paşa Hanedanı kitabı (1984; 2. bs. Tarih Vakfı 1998) Winter tarafından da Reşvanzâdeler için kaynak gösterilir (s. 37–39, 369). Reşvanzâde Ömer Paşa'nın Malatya mutasarrıflığı Söylemez'in muhallefât çalışmasıyla belgelidir. Darende baskını, derviş dörtlüğü ve "iti ite kırdırma" alıntıları Sakaoğlu'nun asıl metniyle karşılaştırılmadı. Muhtemel Yazı, 18. yüzyılın valiler hanedanı ile 19. yüzyılda Orta Anadolu'ya yerleşen konar-göçer oymaklar arasında doğrudan bir bağ kurar. Oysa bu bağ kaynaklarda gösterilmiş değildir. Hipotez

Reşvan alt kolları

Yazının saydığı 13 koldan çoğu, Söylemez'in arşiv ve saha çalışmasında ve Dede'nin Haymana görüşmelerinde geçen oymak adlarıyla örtüşür:

Erdoğan 1997	Akademik karşılık (Söylemez 2019 / Dede 2011)	Wiki
Belîkan	Belikanlı (Kulu: Büyükkışla)	Büyükkışla
Cêlikan	Celikanlı (1848 Esbkeşan, 100 hane)
Oxciyan	Okçuyanlı (Kırşehir Çiçekdağı, Yozgat Yerköy)
Cutkan	Cudikanlı (Kulu: Tuzyaka)	Tuzyaka
Xelkan	Halikanlı (Kulu: Karacadağ; Cihanbeyli köyleri)	Halikanlı Cemaati
Sêfkan	Şefikanlı / Sefkanlı (Kulu: Zincirlikuyu, Celep)	Sefkanlı Cemaati
Nasîrê	Nasırlı (Kulu: Şerefli; Yeniceoba, Kuşça)	Nasırlı Cemaati
Omeran	Ömeranlı (Kulu: Ömeranlı/Tavşançalı)	Ömeranlı
Molîkî	Mülûkanlı (Yozgat Yerköy); Dede'nin görüşmelerinde "Molikan"	muhtemel eşleşme
Mîfkan	Dede'nin Haymana görüşmelerinde "Müfkan"	sözlü
Berkatî (Barkalı)	Dede'nin görüşmelerinde "Berkati"	sözlü
Şêxbılan	Akademik karşılığı bulunamadı (Kırşehir'de bir grup)
Sevidî	Karşılığı bulunamadı [?]

Bkz. Rişvanlarda Cemaat Yapısı. Yazı Hacıbanlı'yı Millî aşiretinin kolu sayar. Mark Sykes de 1908'de Hacıbanlı ve Ömeranlı'yı Millî'nin kolu olarak göstermişti. Oysa Osmanlı 1880 sayımında Bala'daki Hacıbanlı, Rişvan içinde sayılır. Bu sınıflandırma farkı belirtilmelidir. Muhtemel

Izady'nin s. 34'te büyütülerek basılan kabile haritasında, okunabildiği kadarıyla, Tuz Gölü çevresine "JANBEKI" yazılmış ve yakınına Khalikân, Judikân, Sayfakân, Barakân, Mutikân, Bazayni gibi adlar konmuştur. "Rashkân" ve "Rashvand" adları ise çok daha güneyde, Maraş–Adana yönünde yer alır. Yani haritada Reşwan oymakları Orta Anadolu'da "Reşwan" çatısı altında gösterilmez. Bu okuma küçük puntolu bir taramadan yapılmıştır ve doğrulanmalıdır. Hipotez

Kulu köylerinin kuruluş yılları

Yazının s. 33'teki listesi Gabar Çiyan çevirisinin (s. 38) aynen tekrarıdır. Bu nedenle bağımsız bir doğrulama sayılmaz. Aynı İsveç kaynağından (Lundberg ve Svanberg 1992) Nuh Ateş üzerinden aktarılan başka bir liste bazı köyler için farklı yıllar verir. Ayrıntılı karşılaştırma için bkz. Kürtlerin İç Anadolu'ya yerleşmesi tarihinden kesitler (Bîrnebûn 1, 1997). En önemli fark Tavşançalı'dır: Bîrnebûn'da 1886, Ateş ve Yıldız aktarımında 1845 yazılıdır. Arşiv belgelerine göre ise Ömeranlı oymağı 1848'de Esbkeşan'a yerleştirilmiştir. 1886 tarihi bu belgelerle çelişir.(!)

Demografik ve seçim verileri

• Nüfus rakamlarının kaynağı yoktur. 1990 sayımı anadil verisi yayımlamamıştır. "Ankara'nın dörtte biri Kürt kökenlidir" varsayımı da herhangi bir kaynağa dayanmaz. 1 ve 2 milyon tahminleri bu yüzden kanıtsızdır. Hipotez
• Yazar Cihanbeyli ve Kulu köylerinin "%90'ının" Kürt olduğunu söyler. Aynı yazının seçim bölümündeki sayılar ise %78 (18/23) ve %66 (23/35) eder.(H)(!)
• Yeniceoba 1997'de ayrı bir "kaza" değil, Cihanbeyli'ye bağlı bir belediyeydi. Muhtemel
• Seçim sonuçları resmî sonuçlarla karşılaştırılmadı. Kırşehir için verilen "toplam 30.000 seçmen" sayısı il geneli için düşüktür. Muhtemelen belirli bir ilçe ya da belde kastedilmiştir. Arşivle doğrulanmalı

Diğer tarih hataları

• "1950'de Toprak Komisyonu Kanunu": Toprak komisyonlarını kuran Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu 1945 tarihlidir. 1950'den sonra ise Demokrat Parti dönemindeki uygulama ve makineleşme belirleyici olmuştur. Yazarın kastettiği büyük olasılıkla bu süreçtir. Muhtemel
• M. Emin Zeki alıntısındaki "1919 yılından" ifadesi, Osmanlı 2. Ordusunun erzak sıkıntısı ve Diyarbakır Kürtlerinin sürgünü bağlamında Birinci Dünya Savaşı yıllarına (1916–1917) daha uygundur. Rumi–miladi tarih karışıklığı olabilir. Hipotez
• s. 33'teki "Tazminat'la başlayan iskân hareketleri" ifadesi, "Tanzimat'la" olmalıdır (baskı hatası).

Değerlendirme

Yazı, 1990'larda diasporadaki Orta Anadolu Kürtlerinin kendi tarihine bakışını ve kimlik söylemini gösteren önemli bir belgedir. Bölgenin aşiret ve oymak adları, ağız farkları, gelenekleri (cemaat odası, düğün, şîn, Bûkê Baranê) ve 1995 seçim gözlemleri için değerli bir birinci el tanıklık sunar. Sözlü rivayet Tarih bölümü ise ikincil kaynakların sayfa göstermeden yapılmış aktarımlarına dayanır ve iç çelişkiler taşır (250 yıl, "17. yüzyıl sonu", Perrot'nun tarihi). Bu bölümdeki iddialar, wikide Rişvan Aşireti, Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850) ve Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017) sayfalarındaki arşive dayalı bilgilerle birlikte okunmalıdır.

Ayrıca bakınız

• Kürtlerin İç Anadolu'ya yerleşmesi tarihinden kesitler (Bîrnebûn 1, 1997)
• Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri · Polatlı Kürtleri (aynı sayı)
• Rişvan Aşireti · Ömeranlı · Haymana Kürtleri · Kulu Kürtleri · Cihanbeyli Kürtleri
• Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850)
• Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)
• Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017)

• Derginin bütün yazıları: Bîrnebûn 1 (1997)

Kaynakça

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi

Başlangıç

Portal — buradan başlayın · Orta Anadolu Kürtleri · Tarih ve aşiretler dizini

Dönemler

I. Kökler · II. Osmanlı iskân politikaları ve Rakka · III. Orta Anadolu’ya geliş · IV. İskân ve köyleşme · V. Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet · VI. Yayladan kasabaya, deveden kamyona · VII. Avrupa’ya göç ve diaspora

Aşiretler

Rişvan Aşireti (Reşwan) · Rişvan cemaatleri · Ömeranlı oymağı · Halikanlı · Sefkanlı · Nasırlı · Atmanlu · Mikailî · Canbegan · Şêxbizinî · Terikan

Yöreler

Haymana · Polatlı · Cihanbeyli · Kulu · Bala · Haymanateyn · Esbkeşan · Köyler ve coğrafya dizini

Yerleşimler

Ömeranlı · Kırklar Yaylası · Bütün köyler

Kronolojiler

Kürt göçü kronolojisi · Reşwan kronolojisi 1830–1932 · Ömeranlı kronolojisi

Kaynaklar ve yöntem

Arşiv ve belgeler · Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar · Perrot (1865) · Sözlü tarih yöntemi · Güvenilirlik etiketleri · Araştırma kitabı (Bölüm I–VII)

Dil ve kültür

Gotinên mezinan (atasözleri) · Anadil ve kimlik · Yer adları ve iskân hafızası · Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri