Kawas Ağa

Dağların dili ağırdır; her kelimesi taşın ağırlığını taşır. O dil, bir adı yıllar boyunca, rüzgârın sırtında taşıdı: Kawas Ağa.

Rişwan aşiretler birliğinin Sefkanî kolundan... Bir göç mevsimi daha biterken, 1795 ’in serin akşamında, kervanın önünde giden gölge toprağa düştü. Ölüm haberi, yayladan kışlağa, su yolundan otlağa ince bir çizgi gibi yayıldı. Göçerlerin takviminde ölüm, bahara yahut güze değil, yolun ritmine göre yaşanır; bir oba durur, sessizlikte herkes kendi payına düşen sabrı alır. Kawas Ağa’nın cenazesi, o günlerin Elazığ diye anılan eteklerine, bugün Malatya–Doğanşehir sınırındaki Gövdeli / Avcılar mezarlığına emanet edildi. Taş, susmayı iyi bilir; ama yoldan anlayanlar, o taşın yanından kaç yaz, kaç kış, kaç göç geçtiğini göz ucuyla hesaplar.

Kökün Adabı

Kök, önce isimle görünür olur. Kawas, yalnız bir kişi adı değil, usulün adıydı. O usul, Sefkanî çadırlarının dikiş yerlerinden sızan rüzgârda, sürü sayımındaki dikkatle, ihtiyarlar meclisinde kurulan cümlelerin ölçüsünde gizliydi.

Kawas Ağa zamanında aşiretin rızkı basitti ve derindi: koyun, deve; bulgur, un, sade yağ; süt, yoğurt, et. Giysiler, coğrafyanın öğretmenliğinde dikilirdi: erkeklerde uçkurlu şalvar, cepken; kadınlarda üç etek entari, kolları iş görsün diye meşlah. Silahın yeri belliydi: at üstünde mızrak ve kılıç; yaya için kalkan ve değnek. Kawas’ın terbiyesi, kılıcı kınında, sözü yerinde tutmayı emrederdi: "Önce söz keser, sonra kılıç", derdi derinden gelen bir sesle.

Gün doğarken sürü suya iner, öğle sıcağında gölgeye çekilir, akşamları çayırın üstünde kısa bir meclis kurulur; herkes gördüğünü, duyduğunu, sezdiğini dökerdi. Kawas, dinlemesini bilen bir beydi; kararı tek başına vermez, ihtiyarlar heyeti nin sözünü tartar, kendi hükmünü usul e yaslardı. Ondandır ki adı, adaletli diye anılır, komşu obalarla sınır taşı çizilirken onun sözünün gölgesi uzardı.

Konfederasyonun Gölgesi

Sefkanî kolu, Rişwan’ın içinde; Rişwan ise geniş gölgeli Berazî konfederasyonunun bir parçası... Bu büyük çember, sınır hattından çok dayanışma haritası ydı. Maraş, Adıyaman, Antep, Halep; daha ötede Lübnan taşına tutunan, Süleymaniye rüzgârında serinleyen kollar... İnanç tonları farklıydı; çoğu Sünnî, kimi Alevî; ama göğün altında aynı otlağı, aynı suyu, aynı pazar yolunu paylaşmanın kardeşliği, kanın çizdiği sınırı genişletirdi. Kawas, bu çeşitliliğin kıymetini bilirdi: "Aşireti ayakta tutan kan değil, ekmekle sudur", diye tembih eder, sürüye bakana da, yola bakana da aynı ölçüyü verirdi.

Yolun Hikmeti

Kawas’ın yıllarında yaylak–kışlak düzeni, ince bir saz gibi akardı. Yaz, Hısn-ı Mansur (Adıyaman) havalisinin serin yüksekliklerine çağırır, kış gelince Gövdeli civarında siyah keçi kıllı çadırlar, rampa gibi kazılan derin çukurların üstüne gerilirdi. Soğukla yapılan şu kadim anlaşma uygulanırdı: "Sen dışarıda kal, biz içeride nefes alalım."

Çukur evlerin duvarına ateşin çıtırtısı vurur, çocuklar kargıların gölgesinde büyür, kadınlar üç eteklerini rüzgâra karşı toplarken, erkekler ufka bakıp hava tutardı.

Göç, yalnız yerin değil, yemeğin, giysinin, duanın da ahengini değiştirir. Kawas’ın kurduğu düzen, aşiretin itibarını sürünün önünden yürütürdü. Yabancı göz, su başında sıranın sessizce işleyişine, çocukların gece vakti bağrışmayışına, kadınların çadır önünde örgü örerken gözünü yoldan ayırmayışına bakar ve şöyle derdi: "Bu oba uyanık".

Sözün Terazisi

Hangi oba suya ne kadar yaklaşacak, koyun ne vakit suya indirilecek, sınır taşı nereye konacak... Bu soruların cevabı ekmekle onurun terazisinde tartılırdı. Kavga, kılıçla değil, sözle bitirilirdi. Yemin gerekiyorsa, gökyüzü şahit tutulur; özür gerekiyorsa, bir kazan çorbanın buharında serinletilirdi. Kawas, "Adalet gösteri değil, sükûnet ister" demeyi öğretmişti. Aşiretin namı uzak oba kapılarında "Kawas usulü" diye anılır oldu.

Taşın Hatırladığı

Bugün Gövdeli / Avcılar mezarlığında, rüzgârla konuşmayı bilen biri, taşların gölgesinde onun hatırasını işitir. Taş suskundur, ama harita dır da; çünkü göçer için mezar taşı, yalnız bir son değil, geriden gelene yol işareti dir.

Kawas’tan sonra dizginleri Nuri Ağa aldı; yazın Hısn-ı Mansur yaylaları, kışın Gövdeli obaları.. Onun ardından Ahmed Ağa, sonra Sarı İsmail; Molla İbrahim’le taş ve su dile geldi. Fakat bütün bu adların önünde, ilk gölge yine Kawas Ağa’dır.

Ailenin elinde bir zaman dolaşan bakır sini nin kenarına kazınmış “Süryani–Mustafa / 1837” yazısı, doğrudan onun eli değilse bile onun kurduğu usulün nişanesidir: farklı diller, farklı eller aynı sofraya eğilir; zanaatla hatıra, ekmekle harf yan yana durur. Kawas’ın mirası budur: Birlik fikrini, çeşitliliğin içine emekle yerleştirmek.

İnsan Hali

Kawas Ağa’nın hikâyesi, büyüklüğü yüksek sesle bağıranlardan değil; göçün ağırlığını sırtında sessizce taşıyanlar dandır. Ne çok söz bırakmış, ne de ardına saraylar. Bıraktığı, usul dür:

• Ekmek kıtken, pay büyütmek.
• Su azalmışken, sırayı adil tutmak.
• Yol uzakken, sözü kısa, gönlü geniş etmek.
• Kılıç varken, önce kelimeyi keskin tutmak.

Yıllar sonra bir çocuk, mektepte adını ilk kez duyduğunda, okuma levhasındaki harflerin arasından sızan bir rüzgârı hisseder; o rüzgâr, bir keçi kılı çadırın dikiş yerinden esmiş, Kawas adını taşımıştır.

Bir kadın, çeşme başında tasını doldururken, sıra kendisinden sonra gelene uzattığı tasın ağırlığında bir usul hatırlar; o usul, bir zaman önce Kawas tarafından düzenlenmiştir.

Bir genç, sınır taşını yerine çakarken, "Taş, unutmanın eşiğine konulan nöbettir" sözünü duyar; o söz, Kawas ’ın gölgesinden kalmadır.

Her büyük hikâye, bir mezar taşının yanından başlar. Bizimkisi, Kawas Ağa’nın taşının gölgesinde başladı. O taş, kök e işaret etti; kökten yol çıktı; yol, usul e dönüştü.

Sonra adlar çoğaldı, yıllar yürüdü, göç iskan oldu; ama rüzgâr hâlâ aynı sesi fısıldar:

“Düzen unutulmasın.”

Kawas’ın adı, o düzenin ilk hecesidir. Ve biz, her yeni sayfada, önce o heceyi okur gibi başlarız: Ka–was.

Çünkü bir ailenin, bir aşiretin, bir yurdun hafızasında ilk gölge onun gölgesidir.