Pêkenî – Serhatî ve Kum û bin kum (Bîrnebûn 68, 2017)

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem VII: Avrupa’ya göç ve diaspora ›Pêkenî – Serhatî ve Kum û bin kum (Bîrnebûn 68, 2017)

  Portal  

Bu sayfa, Nuh Ateş'in Bîrnebûn dergisinin 2017 bahar tarihli 68. sayısında art arda yayımlanan iki mizah yazısını tanıtır. Birincisi "Pêkenî – Serhatî" (Türkçe "Gülünç başa gelenler") başlığı altında üç kısa köy ve göç fıkrasıdır.[1] İkincisi "Giri û ken" (Ağlamak ve gülmek) köşesinde basılan "Kum û bin kum" (Külah ve külahın altı) adlı siyasal hiciv yazısıdır.[2] Yazarın dipnotuna göre ikinci yazı ilk kez yirmi yıl önce, 1–7 Şubat 1997'de haftalık Hevî gazetesinde yayımlanmıştır.[2] Nuh Ateş, İç Anadolu Kürtleri: Konya, Ankara, Kırşehir (Köln 1992) kitabının yazarı ve Bîrnebûn'un kurucu yazarlarındandır (bkz. Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri).

1. "Pêkenî – Serhatî" (s. 37–38)

Üç fıkra da Orta Anadolu Kürt ağzıyla, -iye ekli anlatı geçmiş zamanıyla yazılmıştır (kiriye, gotiye). Kahramanlar yalnız lakaplarıyla anılır: Mesto, Çelo ve Hecmistefa. Köy adı verilmez.[1]

"Cezayê sêrî" (Başın cezası)

  • Yazara göre 1980'lerde Alman hükümeti, işsiz kalan yabancı işçilere Almanya'yı ebediyen terk edip ülkelerine dönmeleri şartıyla bir "rüşvet" (tazminat) veriyordu. Yazar bu paranın çoğunun zaten işçilerin kendi hakkı olduğunu söyler. Ona göre hükümet işçilerin işsizlik paralarını toplu ödeyip üstüne "birkaç kuruş" ekliyordu.[1]
  • "Anadolu Kürtlerinden" Mesto da bu imkândan yararlanıp Almanya'yı terk eder. Dokuz on yıl sonra para biter. Mesto pişman olur, dizlerini yumruklar ve başına vurarak ağlar:
Kurmancî Türkçe
serîyooo û serîyo, tu di herdê reş ketiyo, min ji avûrûyê te da pir çile kişandin û Almanya xwe ya wekî zêr ebedî terk kir! Ey başım, ey başım, kara toprağa düşesin! Senin yüzünden çok çile çektim ve altın gibi Almanya'mı ebediyen terk ettim!
  • Bir gün başını "cezalandırmak" için berberde ustura ile kazıtır ve öyle düğüne gider. Nedenini soranlara şöyle der: "Onu cezalandırdım! Onun yüzünden Almanya'yı terk ettim, kendimi ve ailemi perişan ettim. Bu ceza ona azdır bile!"[1]

"Qula ofisê" (Ofisin deliği)

  • "Ziraat ofisi" köylülere teşvik parası dağıtır. Köylüler başlarını gişeden içeri uzatıp parayı alırlar. Bunu gören Çelo, yanındaki tanıdığına döner: "Ben hayır görmemiş biriyim; bir kez olsun başımı ofisin deliğinden içeri uzatmadım!"[1] Nükte, gişeye baş uzatmanın para almakla özdeşleşmesindedir.

"Gurê bi xêr" (Hayırlı kurt)

  • Çelo ile ağabeyi Hecmistefa, babalarından kalan 25 koyunu bölüşmek zorundadır. Çelo eşit bölüşüm ister. Ancak yazara göre o zamanlar büyük kardeşler paylarının "biraz fazla" olmasını beklerdi. Çelo aralarına kötülük girmesinden korkar.[1]
  • Bir gece kurt sürüye girer ve bir koyunu kapar. Çelo buna sevinir: "O kurda kurban olayım; bizi kardeş kavgasından korudu!"[1] Fıkrada açıkça söylenmez ama kalan 24 koyun artık iki eşit paya (12+12) bölünebilmektedir (H).

2. "Kum û bin kum" (s. 39–40)

  • Çıkış noktası. İran Cumhurbaşkanı Rafsancani'nin kızı Faize, babasıyla Türkiye'yi ziyaretinde "Türkiye'nin durumu Şahlığın son dönemine benziyor" demiştir. Yazara göre söz önemsizdir, ama medya ve Kemalistler öfkelendiği için değer kazanmıştır.[2]
  • İran. Faize'nin ima ettiği "kurtuluş" (İslami rejim), yazara göre İran'ı bir zorbadan alıp başka bir zorbaya teslim etmiştir. Şah "giyimiyle modern, yaptıklarıyla diktatör"dü. Kürtleri "Kürt ve Fars kardeştir, Ari'dir" sözleriyle aldatmış, yurtseverleri öldürtmüştü. 1979'da Kürtlerin seçtiği vekilleri mollalar kabul etmemiş, cihat ilan edip ordu ve Pasdaran'ı Kürdistan'a göndermiştir. Yazar, "akıllı molla" diye tanınan Talegani'nin "savaş gemilerini Kürdistan'a sürün" dediğini aktarır: "Ona göre Kürdistan bir denizdi." Sonuç: "Şah imansız bir zorbaydı, mollalar imanlı zorbalardır; ne fark var? Kürtler ikisinden de hayır görmedi."[2]
  • Küçük Prens.' Yazar, Saint-Exupéry'nin Küçük Prensindeki asteroit B 612 pasajını aktarır: 1909'da asteroidi bulan Türk astronoma giysileri yüzünden kimse inanmamış, 1920'de Avrupai giysilerle aynı bildiriyi sunduğunda herkes ona hak vermiştir. Bu pasajda bir "Türk diktatör" halkına Avrupai giysi giymeyi ölüm cezası tehdidiyle dayatır.[2]
  • Türkiye, 1997 başı. Yazar, dönemin tartışmalarını sayar: Faize'nin sözü, "Müslüm ile Fadime'nin ilişkisi", Aczmendilerin giysileri ve Erbakan'ın tarikat liderlerine verdiği davet. Bir hâkim Aczmendileri "kılık kıyafet ve şapka" kanununa aykırı giyindikleri için mahkeme salonundan çıkarmıştır. Yazar giysi seçme özgürlüğünü savunur.[2]
  • Sonuç. Kemalistlerin de İslamcıların da kılık kıyafet yasaları vardır. İkisi de totaliterdir ve "tek tip insan, tek tip ideoloji, tek tip giysi" ister.
Kurmancî Türkçe
Bi kum an bê kum, keçel keçel e! Axa axa ye, ha bi şal-şapik, ha bi qirewat û fotir! Külahlı da olsa külahsız da, kel keldir! Ağa ağadır; ister şal-şapikle, ister kravat ve fötrle!
Kumê Kemalîst û Îslamîstan ji hev cûda ye, lê bin kumê wan yek e! Kemalistlerin ve İslamcıların külahı ayrıdır, ama külahlarının altı birdir!

Yer ve dönem tespiti

Yazı Yer Dönem Değerlendirme
Cezayê sêrî Almanya ve adı verilmeyen bir Orta Anadolu köyü ("kurdên Anatoliyayê") Dönüş 1983–84; pişmanlık "dokuz on yıl sonra", yani 1993 dolayı (H) Yasa Kesin; fıkra Sözlü rivayet
Qula ofisê Adı verilmeyen bir ilçe ziraat ofisi Tarih yok Sözlü rivayet; dönem eksik
Gurê bi xêr Adı verilmeyen bir köy Tarih yok ("o zamanlar") Sözlü rivayet
Kum û bin kum Türkiye ve İran İran 1979; Türkiye Aralık 1996 – Ocak 1997; ilk yayın 1–7 Şubat 1997 Aşağıya bakınız

Üç fıkrada da köy adı geçmez. Bu nedenle fıkralar belirli bir köye bağlanamaz.

Kaynak eleştirisi / değerlendirme

"Cezayê sêrî" ve 1983 Rückkehrhilfe yasası

  • Yazarın andığı uygulama, Federal Almanya'nın 28 Kasım 1983 tarihli "Yabancıların Geri Dönüşe Hazırlığını Teşvik Yasası"dır (Rückkehrhilfegesetz). Yasaya göre geri dönüş yardımı 10.500 DM'dir. Birlikte dönen her çocuk için 1.500 DM eklenir. Yardım yalnız 30 Ekim 1983 ile 30 Eylül 1984 arasında ailesiyle birlikte ülkeyi kalıcı olarak terk edenlere ödenmiştir.[3] Kesin
  • Yazar, paranın çoğunun "işçilerin kendi hakkı" olduğunu söyler. Bu doğrudur, ama paranın kaynağını yanlış gösterir (!). Aynı yasa, dönenlere emeklilik sigortası primlerinin bekleme süresi aranmadan geri ödenmesini sağlamıştır. İşçilerin topluca aldığı "kendi parası" işsizlik parası değil, büyük ölçüde bu prim iadesidir.[4] Kesin
  • Yasa yalnız işyeri kapanması, iflas ya da uzun süreli kısa çalışma nedeniyle işsiz kalanları kapsıyordu.[3] Yazarın "işsiz kalan yabancı işçiler" ifadesi bununla uyumludur.
  • Fıkra, 1980'lerde Avrupa'dan dönen Orta Anadolu Kürtlerinin pişmanlığını mizahla anlatır. Aynı dönemde Kırklar Yaylası'nda Avrupa'ya gitmek "halkın vazgeçemeyeceği tutkular arasında" sayılmaktaydı.[5] Ayrıca bkz. Orta Anadolu Kürtlerinin Avrupa’ya Göçü. Muhtemel

"Qula ofisê"

  • "Ziraat ofisi"nin hangi kurum olduğu (Toprak Mahsulleri Ofisi, Ziraat Bankası ya da ilçe tarım müdürlüğü) ve teşvikin türü belirtilmez. Çiftçilere gişeden nakdî ödeme birçok dönemde yapılmıştır. Fıkra bu nedenle tarihlenemez. Hipotez

"Gurê bi xêr"

  • Fıkra, mirasın bölüşümünde büyük kardeşin fazla pay beklentisini "o zamanlar"a ait bir gelenek olarak sunar. K08'e göre 1984'te Kırklar Yaylası'nda kadınların babadan kalan mirastaki paylarını almaları "ayıp sayılır, yadırganır"dı. Ancak K08 kardeşler arasındaki bölüşüm hakkında bilgi vermez.[6] Sözlü rivayet

"Kum û bin kum"

  • Tarihlendirilebilen olaylar. Erbakan'ın tarikat ve cemaat liderlerine Başbakanlık Konutu'nda verdiği iftar 11 Ocak 1997'dedir.[7] Kesin "Müslüm ile Fadime" göndermesi, Aczmendi lideri Müslüm Gündüz ile Fadime Şahin'in 28 Aralık 1996'da İstanbul'da bir evde basılması olayıdır.[8] Muhtemel Bu olaylar yazarın verdiği ilk yayın tarihiyle (1–7 Şubat 1997) uyumludur.
  • Doğrulanamayanlar. Faize Rafsancani'nin sözünün tarihi ve tam ifadesi, Aczmendilerin mahkemeden çıkarıldığı dava ve Talegani'ye atfedilen "savaş gemileri" sözü bu çalışmada doğrulanamadı. Talegani Eylül 1979'da ölmüştür. Sözün ona ait olup olmadığı belirsizdir. Hipotez
  • Küçük Prens alıntısı.' Aktarılan pasaj, Küçük Prensin (1943) 4. bölümündeki asteroit B 612 anlatısıyla içerik olarak uyumludur. Yazar adı metinde "Antoîne de S´aînt-Exupery" diye bozuk dizilmiştir. Muhtemel
  • Hevî. 1997'de yayımlanan haftalık Hevî gazetesinin künyesi bu çalışmada tespit edilemedi. Yazının ilk baskısı görülmedi.
  • Yazı Orta Anadolu Kürtleriyle doğrudan ilgili değildir. Değeri, 1990'larda Avrupa'daki Orta Anadolu kökenli bir Kürt yazarın Kemalizm–İslamcılık tartışmasına bakışını belgelemesindedir.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Nuh Ateş, "Pêkenî – Serhatî", Bîrnebûn 68 (2017), s. 37–38 (imza: "Almanya, 11.04.2017").
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Nuh Ateş, "Kum û bin kum", Bîrnebûn 68 (2017), s. 39–40.
  3. ↑ 3,0 3,1 Rückkehrhilfegesetz (RückHG) vom 28. November 1983, BGBl. I S. 1377, §§ 1–2 (gesetze-im-internet.de, erişim 5 Ekim 2026).
  4. ↑ Gesetz zur Förderung der Rückkehrbereitschaft von Ausländern vom 28. November 1983, Bundesgesetzblatt I Nr. 48 (30.11.1983), S. 1377–1380, Art. 2–4 (Beitragserstattung ohne Wartezeit).
  5. ↑ Ahmet Ağralı, Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçen Bir Toplum: Kırklar Yaylası, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Antropoloji Bölümü, ders ödevi, Mayıs 1984 (İÜ Merkez Kütüphanesi, demirbaş 58717), basılı s. 8.
  6. ↑ Ağralı 1984, basılı s. 11 (Tablo 70 açıklaması).
  7. ↑ "Süleyman Demirel ve 28 Şubat", BBC News Türkçe, 17 Haziran 2015 ("Erbakan Ramazan nedeniyle 11 Ocak 1997'de, 51 tarikat ve cemaat liderini Başbakanlık Konutu'na iftara çağırdı").
  8. ↑ Muhammed Zâhid, "Müslüm Gündüz ve Fadime Şahin Olayı", kişisel blog (mohammedzahid.wordpress.com), 10 Şubat 2012 (olay tarihi: 28 Aralık 1996). İkincil, kişisel kaynak.
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Pêkenî_–_Serhatî_ve_Kum_û_bin_kum_(Bîrnebûn_68,_2017)&oldid=25667" sayfasından alınmıştır