Kutluhan'da Maistro Haydo'dur (Bîrnebûn 1, 1997)

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem VI: Yayladan kasabaya, deveden kamyona ›Kutluhan'da Maistro Haydo'dur (Bîrnebûn 1, 1997)

  Portal  

"Kutluhan'da Maistro Haydo'dur", Bîrnebûn dergisinin ilk sayısında (Newroz 1997) M. Özgür imzasıyla yayımlanan iki sayfalık bir köy ve müzisyen portresidir.[1] Yazı, Haymana'ya bağlı Kutluhan köyünü, bölgedeki Kürt düğünlerine davul-zurna ustası yetiştiren bir "sanatçı köyü" olarak tanıtır. Köyün en ünlü zurnacısı Haydo'yu da "maistro" (usta, şef) olarak öne çıkarır. Derginin web sitesindeki yeniden yayında yazarın adı Muzaffer Özgür olarak verilir.[2] Mayıs 1997 tarihli bir tanıtım yazısı da yazıyı "M. Özgür'ün 'Kutluhan'da Maistro Haydo'dur' anlatısı" diye anar.[3]

Sayfanın alt yarısında, kilim üzerinde el ele govend tutan altı figürün çizimi vardır.

Yazının içeriği

Köy

  • Yazar Kutluhan'ı, tîlîlî denen zılgıtların ve düğünlerdeki Kürt geleneklerinin, müziğin, "meydan tiyatrosunun" ve halk oyunlarının yaşamasında büyük payı olan bir köy olarak tanıtır. Köyün Kürtçe adı Kutlıcamîdir.[1]
  • Köye defalarca gittiğini anlatır. Dağlar arasına sıkışmışlığı ve yoksulluğu ona "gördüğü Kürt coğrafyasını" hatırlatmıştır. Kendi köyünde ya da çevre köylerde bu duyguyu yaşamadığını söyler.[1]
  • Yazıya göre Kutluhan 40–50 haneliktir. Haymana'ya 35, Ankara'ya 75 km uzaklıktadır. Köye Ankara'dan Burunsuz (Bumsuz) köyüne kadar asfalt yoldan, oradan 3 km'lik bir şose yolla ulaşılır. Köy adını yanındaki cami ve türbe harabelerinden alır.[1]
  • Geçim kaynakları azdır: tarım, hayvancılık ve hepsinden önemlisi müzisyenlik. Erkekler mayıs–ekim arasında bölge Kürtlerinin düğünlerinde çalgı çalar. Çalışma alanları Cihanbeyli'den Bala'ya, Kulu'dan Yunak ve Haymana'ya kadar uzanır. Ustalar Ankara'daki düğün salonlarında ve müzik stüdyolarında da çalışır.[1]

Ustalık ve düğün ekonomisi

  • Erkek çocuklar mesleği küçük yaşta, evde ve uygulayarak öğrenir. Melodi, ritim ve yorum birlikte gelişir.[1]
  • Yazara göre Kulu, Haymana ve Cihanbeyli çevresinde Kutluhan'dan çalgıcı getirmek "bir kültür seviyesi belirtisidir". Eğitim düzeyi yüksek köylerin gençleri Kutluhan çalgıcıları olmayan düğüne katılmak istemez. Bazı köylerde Kutluhan bir sembol olmuştur.[1]
  • Düğün yapacak aile Kutluhan'a gider, pazarlık eder ve kapora vererek işi bağlar. Bahar ve yaz aylarında köy hareketlenir, sezon öncesi çalgılar ve parçaları yenilenir. Yabancı bir araç köye girince duvar dipleri, köşe başları, merdivenler ve çeşme başı "müşteri bekleme yerleri" olur. Gençler koşarak yolu keser ve iş isterler:[1]
Kurmancî (baskıdaki gibi) Türkçe
Hun bi xêr hatin. Em ji wera werin. Ez û hevalê min xaş lêdixin. Hoş geldiniz. (Düğününüze) size gelelim. Ben ve arkadaşım iyi çalarız.

Haydo ve öteki ustalar

  • Köyün ustası Haydo'dur. Yazar onu zurnada "Mozart, Beethoven, Arif Sağ, Orhan Gencebay" gibi ustalarla kıyaslar. "Yaşlı kurt" ünüyle İç Anadolu Kürtleri arasında iyi tanınır.[1]
  • Haydo yazara Kürt klasiklerini hatırlatır: Memê Alan, Meryem Xan, "Cizrevî kardeşler". Haydo'dan İç Anadolu Kürtlerinin klasikleri olan "Kamişê Qul" (Qamîşê Qûl) ve "Vay Wanê" çalınır. Yerini dolduracak oğulları ve yeğenleri yetişmiştir. Yazara göre bu işi "30 yıl" daha sürdürebilirler.[1]
  • Köyde çalgıcılar arasında büyük rekabet vardır. Türkiye'de çıkan kasetlerdeki ezgiler hemen öğrenilip repertuvara katılır. Son yıllarda yoğunlaşan Kürt müziği çalışmaları repertuvarı genişletmiştir.[1]
  • Haydo'dan sonra işin başını Omo, Uso, Aydın, Ali ve Haso çeker. Yazar, çoğunun alkol aldığını ve iş sırasında içince "hünerlerinin fazlalaştığını" yazar.[1]

Kültürel aktarım

  • Çalgıcılar gittikleri köylerde 3–5 gün kalır ve gençlerle iç içe olur. Eski sevda türkülerini, uzun havaları ve halayları gençliğe aktarırlar. Son yıllarda siyasal içerikli ezgiler artmıştır.[1]
  • Yazar iki örnek verir. Bala'nın Sofular köyünde yaşanmış bir sevdanın türküsü, bir sonraki düğünde Cihanbeyli'nin Gölyazı kasabasına taşınır. Kulu'da Karacadağ'da oynanan bir halk oyunu, müziği ve figürleriyle bir sonraki işte başka gençlere öğretilir. Böylece bölgedeki Kürt köyleri arasında ortak bir repertuvar dolaşır.[1]
  • Yazı bir çağrıyla biter. Cihanbeyli, Kulu, Bala, Koçhisar ve Haymana Kürtleri bu ustaların "kolay yetişmediğini" unutmamalı, yaşam standartlarını yükseltmeli ve onları "kendilerinden birileri olarak" görmelidir. Son cümlede yazar, Haydo'nun zurnasından "Wa çi gundî di korte da" türküsünü duyar gibi olur.[1]

Dipnot: cami, türbe ve efsane

Yazının dipnotuna göre Kutluhan Camii'nin kesin yapım tarihi bilinmez. Yapının cami olduğu mihrabından anlaşılır. Yanında yatırların bulunduğu söylenen bir mezar ve çevresinde çok eski bir mezarlık vardır. Efsaneye göre cami yatırların yanına yapılmış, üstü örtülmüş, ama iş bitince çatı kendiliğinden açılmıştır. Örtme üç kez denenmiş, sonuç değişmemiştir. Yatırların buna izin vermediği söylenir. Çevre halkı kötülüklerden korunmak, mutluluk, huzur, ölülerin anılması, sağlık, çocuk sahibi olmak, başarı ve Hıdrellez gibi nedenlerle burayı ziyaret eder ve kurban keser.[1] Sözlü rivayet

Kaynak eleştirisi / değerlendirme

  • Tür. Yazı bir saha araştırması değil, yazarın kendi düğün ve köy ziyaretlerine dayanan bir gözlem ve övgü yazısıdır. Rakam ve adlar (hane sayısı, uzaklıklar, müzisyen lakapları) kaynak gösterilmeden verilir. Çalgıcıların yalnız lakapları anılır. Sözlü rivayet
  • Konum ve nüfus. Vikipedi Kutluhan'ı Haymana'ya bağlı bir mahalle olarak gösterir ve koordinatlarını 39°12′K 32°41′D olarak verir. Aynı sayfaya göre köy Haymana'ya 50, Ankara'ya 124 km uzaktadır. Bu değerler yazının verdiği 35 ve 75 km'den farklıdır (!). Fark, ölçülen güzergâhların farklı olmasından kaynaklanıyor olabilir. Nüfus 2013'te 227, 2023'te 303 kişidir (ADNKS).[4] 1997'deki "40–50 hane" ifadesi aşağı yukarı 200–250 kişilik bir köye karşılık gelir (H) ve bu sonraki nüfusla tutarlıdır. Muhtemel İngilizce Vikipedi köyün Kürtlerle meskûn olduğunu yazar.[5]
  • Caminin tarihi. Dipnot "kesin imar tarihi bilinmiyor" der. Oysa Ankara vilayet salnameleri yapıyı hicri 608 (miladi 1211–1212) tarihli "Kutluhan Câmi-i şerîfi" olarak kaydeder. Fikret Yıldız, 1902 (H. 1320) tarihli Ankara Vilâyeti Salnamesi'nden "(608) tarih-i hicrisinde inşa edilen on altı metru tûlunda yirmi metru arzında Kutluhan Câmi-i şerîfi" pasajını aktarır.[6] Haymana Belediyesi de 1891 ve 1900 tarihli salnameleri kaynak gösterir. Belediyeye göre yapı Selçuklu döneminde bir hanın camisi olarak yapılmış, 16. yüzyılda Melamîlerce yeniden inşa edilmiş, cami, tekke, türbe ve mektepten oluşan küçük bir külliyeye dönüşmüştür. Bugün yalnız cami ve türbe ayaktadır. Yapı "uzun bir dönem üstü açık, metruk" kalmış, Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün restorasyonundan sonra 20 Temmuz 2021'de "Hüsameddin Ankaravî (Kutluhan) Camii" adıyla yeniden açılmıştır.[7] Arşivle doğrulanmalı
  • Efsane ve harabe. Çatının "kendiliğinden açıldığı" efsanesi, yapının uzun süre çatısız kalmasının halk arasındaki açıklaması olarak okunabilir. Belediye metnindeki "üstü açık, metruk" tasviri bu yorumu destekler. Hipotez
  • Ad. Yazının verdiği Kürtçe Kutlıcamî ("Kutlu cami") adı, köy adının camiden geldiği görüşünü yansıtır. Resmî anlatı ise yapıyı bir hanın camisi sayar, bu da "Kutlu Han" adını düşündürür. İki açıklama da belgeyle kanıtlanmış bir etimoloji değildir. Hipotez
  • Müzisyen köyü ünü. Kutluhan'ın davul-zurnacı ünü başka bir kaynakta da doğrulanır. Fikret Yıldız 2023'te "En iyi davul zurnacılar Haymana Kutluhan'da yetişirdi" diye yazar ve Orta Anadolu Kürtlerinin "Kutluhan'a bu anlamda şükran borçlu" olduğunu ekler. Yıldız bir Hiço'yu ve çocuklarını anar.[8] Hiço'nun Haydo ile aynı kişi olup olmadığı doğrulanamadı. Muhtemel
  • Repertuvar. Yazının saydığı "Kamişê Qul", aynı sayıda tam metniyle yayımlanan Destana Qamîşê Qûl ile aynı ezgi ve hikâyedir. O derlemeye göre ezgi bilûrla çalınır ve Yunak yöresine bağlanır. Bu, zurnacıların Orta Anadolu'ya özgü yerel destan ezgilerini düğün repertuvarında taşıdığını gösterir. Muhtemel Ayrıca bkz. Orta Anadolu Kürt Kültüründe Stran ve Şîn Geleneği.
  • Aşiret. Yazı köyün hangi aşirete mensup olduğunu söylemez. Derginin 3. sayısında (Payîz 1997) Şêxbizinî ağzı üzerine yayımlanan Kurmancî bir makale, Haymana'da Şêxbizinîlerin yaşadığı köyler arasında Kutluhan'ı da sayar.[9] Bu bilgi başka bir kaynakla doğrulanamadı. Muhtemel
  • Toplumsal konum. Yazarın okura "onları kendilerinden birileri olarak görmek zorundadırlar" diye seslenmesi, profesyonel çalgıcıların köy toplumunda tam olarak "kendinden" sayılmadığını dolaylı olarak ima eder. Yazı bu toplumsal mesafenin nedenini tartışmaz. Konu sözlü tarih görüşmeleriyle araştırılmalıdır. Hipotez

Araştırma için açık sorular

  • Haydo'nun gerçek adı, doğum tarihi ve ses kayıtları (kaset, düğün videosu) var mı?
  • Kutluhan'daki çalgıcı ailelerin aşiret bağlantısı ve köye ne zaman yerleştikleri (yazıda bilgi yok).
  • "Wa çi gundî di korte da" ve "Vay Wanê" ezgilerinin metinleri ve kayıtları.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 M. Özgür, "Kutluhan'da Maistro Haydo'dur", Bîrnebûn 1, Newroz 1997 (Wetzlar), s. 64–65. İçindekiler sayfasında başlık "Kutluhanda Maistro Hoydo'dur" diye dizilmiştir.
  2. ↑ "Kutluhan'da Maistro, Haydo'dur", Bîrnebûn – kovara kurdên anatolîya navîn (birnebun.eu), yazar: Muzaffer Özgür, erişim 4 Ekim 2026. Metin dil bakımından hafifçe düzeltilmiştir ("Burunsuz" yerine "Bumsuz" gibi).
  3. ↑ Nesimi Aday, "Unutulmamak için 'Bîrnebûn'", Nûroj 35 (1997; sayıda Mayıs 1997 tarihli yazılar var), s. 10 (arsivakurd.org taraması, Nuroj-35.pdf).
  4. ↑ Vikipedi, "Kutluhan, Haymana", erişim 4 Ekim 2026 (nüfus tablosu ADNKS'ye dayanır).
  5. ↑ Wikipedia, "Kutluhan, Haymana", erişim 4 Ekim 2026.
  6. ↑ Fikret Yıldız, Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı, İstanbul: Seksek, 2023, s. 28–29 (Ankara Vilâyeti Salnamesi H. 1320 / 1902'den alıntı).
  7. ↑ Haymana Belediyesi, "Hüsameddin Ankaravî (Kutluhan) Camii", haymana.bel.tr, erişim 4 Ekim 2026.
  8. ↑ Yıldız 2023, s. 226.
  9. ↑ Mehmûd Lewendî [?], "Kurdên Şêxbizinî", Bîrnebûn 3, Payîz 1997, s. 77–80 (birnebun.eu'daki birnebunweb3.pdf; OCR metninden okundu, yazar adı OCR'de bozuk, dipnotlarda "M.L." kısaltması geçer; sayfa görüntüsüyle doğrulanmalı).
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Kutluhan%27da_Maistro_Haydo%27dur_(Bîrnebûn_1,_1997)&oldid=25645" sayfasından alınmıştır