Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem V: Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet ›Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)

Konya ve Ankara vilayet salnamelerinde aşiret, köy ve nahiye kayıtları, Rişvan (Reşwan) ve komşu Kürt aşiretlerinin iskân edildiği Esbkeşan–İnevi–Koçhisar–Cihanbeyli ve Haymana bölgelerinin Osmanlı vilayet yıllıklarında (salname) nasıl kaydedildiğini ele alan kaynak ve yöntem makalesidir. Makale "500 araştırma konusu" dizisinin 8. konusudur. Üç kaynak katmanına dayanır:

  1. salnamelerin kendisi: İSAM'ın açık erişimdeki taramalarından Konya salnamesinin 1285, 1300, 1312 ve 1314 sayıları ile Ankara salnamesinin 1311 sayısı sayfa görüntülerinden okundu. 1312 ve 1314 köy cetvelleri (her biri 100'ü aşkın sayfa, yaklaşık 2.000 satır) baştan sona çıkarıldı;
  2. bu wikinin kaynak kaydı ve çalışma dosyaları (17 salname aktarımı) ile Bîrnebûn dergisinin 94 sayısının taraması (17 kayıt);
  3. salnameleri kullanan akademik literatür (Akandere 2003, Sarıköse 2024, Tuncer–Bulut 2019 ve diğerleri).

Kısa sonuç. Konya'nın ilk salnamesinde (1285/1868) Rişvan adı resmî bir idari birimin başlığında geçer: "Ma'a Aşiret-i Rişvan Esbkeşan Kazası Kaimmakamlığı". Sonraki salnamelerde aşiret adı kalkar; bölge önce Esbkeşan (merkezi İnevi), 1892'den sonra Koçhisar kazası ile İnevi ve Cihanbeyli nahiyeleri adıyla görünür. 1312 (1894–95) köy cetveli bu üç birimde 172 yerleşimi hâne ve nüfusuyla verir; Ömeranlı, Halikanlı, Cütkanlı, Celep, Yeniceoba, Kulu ve Kürdoğlu bunlar arasındadır. 1314 (1896) salnamesinin köy cetveli 1312'nin rakamlarını aynen tekrarlar; yeni bir sayım değildir. Ankara salnamesinin 1311 (1893–94) sayısı Haymana kazasında "Mîkâilli, Modanlı ve Tokadlı (?)" aşiretlerini sayar; Rişvan adı geçmez. Kesin

Salname nedir, hangi sayılar var

Vilayet salnameleri, 1864 Vilayet Nizamnamesi'nden sonra her vilayet matbaasının yayımladığı resmî yıllıklardır. İdari taksimatı, memur kadrolarını, kaza tasvirlerini ve kimi yıllarda köy ve nüfus cetvellerini verirler.[1] Rakamları sayım defteri değildir; kaza idarelerinden derlenmiş özetlerdir ve bir sayıdan ötekine kopyalanabilir (aşağıda 1312–1314 örneği).

Vilayet İlk ve son sayı Sayı adedi Erişim
Konya 1285/1868 (1. def'a) – 1332 hicrî-şemsî / 1330 malî (1914, 30. def'a) 30 (13. def'a, 1297, hiçbir dijital sette yok) İSAM (29 sayı, PDF), archive.org (29), HathiTrust (12 cilt)[2]
Ankara 1288/1871 (1. def'a) – 1325/1907 (15. def'a) 13 (def'a 6, 8 ve 9 kullanılmamış, 11 iki kez verilmiş) İSAM (11 sayı), HathiTrust (1890, 1900, 1902); 1325 sayısının tıpkıbasımı ve 1288 sayısının çeviriyazısı basılı[3][4]
  • Ankara için "1904" ve "1914 salnamesi" diye verilen rakamlar (Tuncer–Bulut 2019) bir vilayet salnamesinden gelemez; son Ankara salnamesi 1325/1907'dir.[5]
  • Konya salnamelerinin Konya Büyükşehir Belediyesi / Konya Kültür A.Ş. tarafından yeniden basıldığı bilinmektedir; hazırlayanları ve baskı biçimi doğrulanmamıştır.

Konya salnamelerinde Esbkeşan ve Rişvan

1285 (1868): "Ma'a Aşiret-i Rişvan Esbkeşan Kazası"

Konya'nın ilk salnamesinin sancak nüfus cetvelinde Ereğli kazasından sonra şu başlık gelir:[6]

مع عشیرت رشوان اسبکشان قضاسی قائممقاملغی — Ma'a Aşiret-i Rişvan Esbkeşan Kazası Kaimmakamlığı
Birim Mahallât ve kurâ Nüfus-ı İslâm
Esbkeşan kazası 52 14.256
Koçhisar nahiyesi 4 1.050
Toplam 56 15.306

"Ma'a" (ile birlikte) kelimesi önemlidir: kurum, Rişvan aşireti ile Esbkeşan kazasını tek kaymakamlıkta birleştirir. Akandere'nin "Aşiret-i Rişvan Esbkeşen kazası" kısaltması bu kelimeyi düşürür ve Rişvan'ı bir kaza adı gibi gösterir.[7] Esbkeşan (Atçeken) ise bir Türkmen mukataasının adıdır; Rişvan oymakları 1840'larda bu kazaya iskân edilmişti (bkz. 1844–1845 Aşiret Tahrirleri ve Rişvan Hane Listeleri). Cetvel Rişvan'ın nüfusunu ayrıca vermez. Nüfus sütununun yalnız erkekleri mi saydığı başlıktan anlaşılmaz. Kesin

Aynı yıllarda "Rişvan Aşireti Müdürü Mustafa" (BOA, H. 20.11.1281 = 17.04.1865) ve aşiretin "Konya, Ankara ve Sivas vilayetlerinde meskûn" reisi Mustafa Bey (H. 14.01.1297 = 29.12.1879) belgelerde geçer. Bîrnebûn bu belgeleri 1864 ve 1880 tarihleriyle verir; tarihler burada yeniden hesaplanmıştır.[8] Kaza kaymakamının adı 1285 salnamesinin memurin cetvelinde aranmalıdır.

1300 (1882–83): merkez İnevi

1300 salnamesinin Esbkeşan kazası tasviri (s. 70–71) şöyledir (çeviriyazı bizim): "Esbkeşan kazası Konya'nın cihet-i şimâliyesinde vâki' olub nefs-i Konya'ya yiğirmi saat mesafesi vardır. … Kazâ-i mezkûre mülhak Koçhisar nahiyesi … kırk bir pâre kurâyı hâvî olub … derûn-ı kazâda sekiz bin yüz kırk üç nüfûs-ı kadîme ve aşâir … yiğirmi iki cevâmi' … Koçhisar memlahası bu kazâ dâhilindedir. Ve merkez-i kazâ olan İnevi'nde dört dükkân ve bir etmekçi fırını ve bir kahvehâne …"[9] Aşiret adı verilmez; nüfus "kadîme ve aşâir" (yerli ahali ve aşiretler) diye birlikte sayılır. Hâne sayısı silik olduğu için alınmadı. Kesin

İdari zincir

Salname (hicrî / miladî) Durum Kaynak
1285 / 1868 "Ma'a Aşiret-i Rişvan Esbkeşan" kazası; Koçhisar nahiyesi; 56 köy. Cihanbeyli, Akşehir kazasının nahiyesi KVS 1285; Akandere s. 125–126
1289 / 1872–73 İnevi, İnsuyu, Zıvarık, Ağabeyli, Bulduk ve Yeniceoba Esbkeşan kazasında KVS 1289 s. 137–138 (Yasemin'den; görülmedi)
1300 / 1882–83 Esbkeşan kazasının merkezi İnevi; 41 köy; 8.143 "nüfus-ı kadîme ve aşâir" KVS 1300 s. 70–71
1305 / 1887–88 İnevi nahiye KVS 1305 s. 106 (Sarıköse'den)
1310 / 1892–93 Esbkeşan'ın yerini Koçhisar kazası alır; İnevi nahiyesi (21 köy) Konya merkez kazasına bağlanır KVS 1310 s. 145, 258 (Sarıköse'den); Akandere s. 125
1312 / 1894–95 ve 1314 / 1896 Köy cetvelleri (aşağıda) KVS 1312 s. 276–380; KVS 1314
1322 / 1904 Konya sancağının 11 kazası arasında Koçhisar var, Esbkeşan yok Akandere s. 126

Kaynaklar: [10][11]

1894–1896 köy cetvelleri

Cetvelin yapısı ve 1314'ün tekrarı

KVS 1312'nin köy cetveli (matbu s. 276–380) vilayetin bütün köylerini Osmanlıca alfabe sırasıyla verir. Her satırda köy, nahiye, kaza ve sancak adı, nahiye–kaza–sancak–vilayet merkezine uzaklık (saat), hâne ve nüfus vardır. Cetvelin sonundaki toplam 63 kasaba ve 1.986 köydür.[12] KVS 1314'ün cetveli (matbu s. 258–367) aynı düzende ve aynı toplamla basılmıştır.[13]

İki cetvel ayrı ayrı okundu ve İnevi, Cihanbeyli ve Koçhisar satırları karşılaştırıldı. Eşleşen 155 satırın 131'inde hâne ve nüfus birebir aynıdır. Farkların incelenen hepsi okuma ya da baskı hatasıdır, gerçek bir değişim değildir. Yani 1314 cetveli 1312'nin tekrarıdır; Akandere'nin "1894 ve 1896 salnameleri" diye iki ayrı veri gibi andığı tablolar tek bir derlemeye dayanır.[7] Rakamlar 1894 civarındaki idari kayıtları yansıtır. Kesin

Aşağıdaki tablolarda iki okumanın uyuştuğu değerler doğrudan verilmiştir. Uyuşmayanlar ya salnamenin görüntüsünden karara bağlanmış ya da "doğrulanmalı" notuyla iki değer birlikte gösterilmiştir. Köy adları bugünkü yaygın yazımla verilmiş, okunuşu belirsiz olanlara "?" konmuştur. Bütün satırlar `dosya/makaleler/hazirlik/salname-koy-hedef.csv` dosyasındadır.

Toplamlar

Birim Yerleşim Hâne Nüfus Nüfus/hâne
İnevi nahiyesi (Konya merkez kazası) 22 1.827 9.711 5.3
Cihanbeyli nahiyesi (Akşehir kazası) 44 2.979 15.102 5.1
Koçhisar kazası (kasaba dahil) 106 3.872 24.595 6.4
Toplam 172 8.678 49.408

Toplamlar bizim hesabımızdır. Okumaların farklı olduğu satırlarda 1312 değeri alınmıştır; bu yüzden toplamlar birkaç yüz kişilik bir hata payı taşır. Cihanbeyli satırına bağlılığı şüpheli dört köy dahildir.

Nüfus/hâne oranı 5–6 arasındadır; bu, sütunun yalnız erkekleri değil kadın ve erkekleri birlikte saydığını düşündürür. Muhtemel Kimi satırlarda oran 2'nin altına düşer ya da 10'u aşar (örneğin Patlı 44/644, Bağoba 12/180); bunlar salnamenin kendi hatasıdır ve düzeltilmemiştir.

İnevi nahiyesi

İnevi nahiyesi bugünkü Cihanbeyli ilçesinin çekirdeğidir ve Rişvan oymaklarının (Ömeranlı, Halikanlı, Cütkanlı) köylerini içerir. Liste 21 köy ve İnevi'nin kendisinden oluşur; bu, Sarıköse'nin "İnevi nahiyesi 21 köy" bilgisiyle örtüşür.[10]

İnevi nahiyesi (Konya merkez kazası)
# Köy Osmanlıca yazım Hâne Nüfus Nüfus/hâne KVS 1312 s. Not
1 Akviran اقویران 143 788 5,5 276 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
2 İnevi این اوی 147 774 5,3 276
3 İnsuyu این صویی 104 578 5,6 276
4 Ağabeyli اغا بكلی 36 191 5,3 276 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
5 Büyük Beşkavak بیوك بشقوناق 66 354 5,4 297 1312'de nahiye adı bozuk basılmış; rakamlar KVS 1314'ten
6 Bulduk بولدق 63 556 8,8 297 1312'de nahiye adı bozuk basılmış; rakamlar KVS 1314'ten
7 Pusat بوساد 76 217 2,9 297 1312'de nahiye adı bozuk basılmış; rakamlar KVS 1314'ten
8 Cütkanlı جدكالی 78 382 4,9 309
9 Celep جلب 62 297 4,8 309
10 Çimiş چمش 19 121 6,4 311
11 Halikanlı خلكانلی 209 1128 5,4 321
12 Ömeranlı عمرانلی 133 675 5,1 340
13 Kırıkışla قیری قشله 57 299 5,2 344
14 Kozanlı قوزانلی 105 643 6,1 344
15 Kandil قندیل 44 (1314: 44) 229 (1314: 329) 5,2 344 iki okuma farklı, doğrulanmalı
16 Kuşça قوشجه 50 308 6,2 344
17 Karabağı قره باغی 150 859 5,7 344
18 Küçük Beşkavak كوچك بشقواق 19 83 4,4 358
19 Köstengil كوستنكل 90 279 3,1 358
20 Kütükuşağı كتوك اوشاغی 43 186 4,3 358
21 Yapalı یپالی 35 223 6,4 374
22 Yeniceoba یكیجه اوبه 98 541 5,5 374

Cihanbeyli nahiyesi

Cihanbeyli bu yıllarda bir kasaba değil, Akşehir kazasına bağlı, merkezi olmayan bir nahiyedir; köyleri bugünkü Cihanbeyli, Yunak ve Kulu ilçelerine dağılır (Turgut, Reis, Kelhasan, Böğrüdelik, Yunak).[7]

Cihanbeyli nahiyesi (Akşehir kazası)
# Köy Osmanlıca yazım Hâne Nüfus Nüfus/hâne KVS 1312 s. Not
1 Aşağı Ağzıaçık اشاغی اغزی آجیق 57 382 6,7 283
2 Aşağı Piribeyli اشاغی پیری بكلی 86 163 1,9 283
3 Uzunbel اوزون بل 75 271 3,6 283 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
4 Ortakışla اورته قشله 57 257 4,5 283
5 Alahacılı الاجالی 78 331 4,2 283
6 İmamoğlu امام اوغلی 41 218 5,3 283
7 Odabaşı اوطه باشی 154 845 5,5 283 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
8 İshakuşağı اسحق اوشاغی 80 349 4,4 283 yalnız bir salnamede okundu
9 Beşışıklı بش اشكلی 22 144 6,5 300 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
10 Bozlağan بوزلغان 23 207 9,0 — yalnız bir salnamede okundu; 1312'de nahiye sütunu boş, Cihanbeyli'ye bağlılığı şüpheli
11 Bese? بسه 68 349 5,1 — yalnız bir salnamede okundu; 1312'de nahiye sütunu boş, Cihanbeyli'ye bağlılığı şüpheli
12 Büğrüdelik بوكری دالیك 30 102 3,4 — yalnız bir salnamede okundu; 1312'de nahiye sütunu boş, Cihanbeyli'ye bağlılığı şüpheli
13 Çeltik چلتك 116 629 5,4 313 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
14 Hacıosmanoğlu حاجی عثمان اوغلی 40 166 4,2 319
15 Hacımusa حاجی موسی 63 268 4,3 319
16 Hacıömeroğlu حاجی عمر اوغلی 50 268 5,4 319
17 Hacıfakılı حاجی فقیلی 23 116 5,0 319
18 Hursunlu حورسونلی 70 364 5,2 319
19 Renkoğlu رنك اوغلی 60 236 3,9 327
20 Reis رئیس 151 836 5,5 — yalnız bir salnamede okundu; 1312'de nahiye sütunu boş, Cihanbeyli'ye bağlılığı şüpheli
21 Saray سرای 86 452 5,3 329
22 Sinanlı سنذلی? 33 145 4,4 329
23 Sülüklü سلوكای? 23 122 5,3 329
24 Sarıkaya صاری قیا 65 341 5,2 334
25 Turgut طورغود 243 1335 5,5 338 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
26 Tağlık طوغلق 54 294 5,4 338
27 Torunlar طورونلر 26 108 4,2 338
28 Ali Çomak علی چوماق 13 66 5,1 341
29 Kundullu قیندیلی 48 (1314: 48) 330 (1314: 230) 6,9 349 iki okuma farklı, doğrulanmalı
30 Kaldırım قالدرم 27 98 3,6 349
31 Katırlı قاطرلی 123 616 5,0 349
32 Kasımoğlu قاسم اوغلی 42 (1314: 43) 194 (1314: 194) 4,6 349 iki okuma farklı, doğrulanmalı
33 Kurtuşağı قورت اوشاغی 47 276 5,9 349
34 Kırkarı? قیركاری 87 460 5,3 349
35 Kuzviran قوزه ویران 90 426 4,7 349
36 Köseler کوسه لر 25 (1314: 35) 109 (1314: 209) 4,4 361 iki okuma farklı, doğrulanmalı
37 Kelhasan کل حسن 90 (1314: 96) 490 (1314: 490) 5,4 361 iki okuma farklı, doğrulanmalı
38 Küçükhasan کوجك حسن 111 480 4,3 361
39 Kâfur Uşağı کافور اوشاغی 22 128 5,8 361
40 Viran ویران 64 496 7,8 373
41 Yukarı Ağzıaçık یوقاری اغزی اچق 41 229 5,6 376
42 Yukarı Piribeyli یوقاری پیربكلی 84 546 6,5 376
43 Yunak یوناق 76 460 6,1 376
44 Yüzükbaşı یوزواك باش 115 400 3,5 376

Koçhisar kazası

1892'den sonra Esbkeşan kazasının yerini alan Koçhisar kazası bugünkü Şereflikoçhisar'ı ve Kulu ilçesinin büyük kısmını kapsar. Kulu bu cetvelde 250 hâne ve 1.196 nüfusla kazanın en büyük köyüdür. Adında "Kürt" geçen tek köy bu kazadaki Kürdoğlu (كورد اوغلی, 90 hâne, 411 nüfus) ve Hütteroth'un 1870'lerin aşiret merkezleri arasında saydığı yerlerden biridir.[14]

Koçhisar kazası (kasaba dahil)
# Köy Osmanlıca yazım Hâne Nüfus Nüfus/hâne KVS 1312 s. Not
1 İlyaslı الیاسلی 112 646 5,8 277 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
2 Akarca اقارجه 27 122 4,5 277 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
3 Oyağaç? اویمه اغاج 35 237 6,8 278 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
4 Odunboğazı اودون بوغازی 19 103 5,4 278
5 Eğribasan اكری بصان 18 73 4,1 278
6 Akayın? اقاین 33 90 2,7 278
7 Aktaş اق طاش 48 163 3,4 278
8 İnebeyli? اینه بكلی 36 203 5,6 278
9 İbrahimbeyli ابراهیم بكلی 16 156 9,8 278 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
10 Uzunkilik? اوزونكیلك 27 206 7,6 278
11 Alay? الای 12 135 11,2 278
12 Aflaz? اقلاز 16 74 4,6 278
13 Anşar? آنشار 11 51 4,6 278 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
14 Ahurlu اخورلی 17 71 4,2 278
15 Belkanlı? بیلكانلی 20 123 (1314: 123) 6,2 297 yalnız bir salnamede okundu
16 Boğaz بوغاز 92 330 3,6 297 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
17 Büyükkışla بیوك قشله 53 390 7,4 297 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
18 Bilezik? بیله زك ؟؟ 32 98 3,1 297 yalnız bir salnamede okundu
19 Palazoba پلاز اوبه 20 189 9,4 298 iki okuma farklıydı, görüntüden karara bağlandı
20 Barlasan? بارلسان 31 330 10,6 298
21 Bağoba باغ اوبه 12 180 15,0 298
22 Baltarlı? بالطرلی 11 130 11,8 298
23 Patlı? پاتلی 44 644 14,6 298
24 Tepeköy تپه كوی 27 223 8,3 307
25 Temürcioba تیمورجی اوبه 32 149 4,7 307
26 Tepeköy تپه كوی 26 (1314: 36) 189 (1314: 189) 7,3 307 iki okuma farklı, doğrulanmalı
27 Timurcili? تیمورجیلی 14 74 5,3 307
28 Cütkanlı (2.) جدكالی 77 336 4,4 309
29 Cebirli? جبرلی 41 216 5,3 309
30 Cenil? جنیل 18 166 9,2 309
31 Cavlak جاولاق 11 151 13,7 309
32 Çakınağıl? چقین اغیل 180 732 4,1 312
33 Çöpler چوپلر 50 170 3,4 312
34 Çerkesuşağı چركس اوشاغی 48 504 10,5 312
35 Çatçat چات چات 14 90 6,4 312
36 Çardak چارداق 88 517 5,9 312
37 Çiftlik چفتلك 21 146 7,0 312
38 Çatalçeşme چتال چشمه 15 115 7,7 312
39 Hatallıhöyük? حاطللی هیو[ك?] 11 33 3,0 318
40 Hacıbektaşlı حاجی بكتاشلی 44 376 8,5 318
41 Hamzalı حمزه لی 49 339 6,9 318
42 Haydarlı حیدرلی 16 137 8,6 318
43 Hacımahmutuşağı حاجی محمود اوشاغی 15 127 8,5 318
44 Hocabeyli حواجه بكلی 12 96 8,0 318
45 Hacıismailli حاجی اسماعیللی 17 165 9,7 318
46 Hüsrev حسرف 36 272 7,6 318
47 Deverenk دره دنك 18 127 7,1 322
48 Deliler دلیلر 17 118 6,9 322
49 Dehan دهان 15 98 6,5 322
50 Davutlu داوودلی 27 179 6,6 322
51 Derekavak دره قواق 49 466 9,5 322
52 Davutlu داوودلی 12 71 5,9 322
53 Dadılar? دادیلر 14 103 7,4 322
54 Seymenli سكمانلی 14 81 5,8 328
55 Sipahiler سپاهیلر 26 179 6,9 328
56 Seyidhüyüğü شدید هیوكی 35 133 3,8 332
57 Şeker شكر 68 239 3,5 332
58 Şeyhkuyulu? شیخ نپه لی 17 151 8,9 332
59 Şeyhli شیخلی 17 103 6,1 332
60 Şabanlı Cini? شعبانلی جنی 24 137 5,7 332
61 Şabanlı Beki? شعبانلی بكی 13 125 9,6 332
62 Sarıyahşi صاری بخشی 154 644 4,2 333
63 Sadıklı صادقلی 36 (1314: 36) 329 (1314: 229) 9,1 333 iki okuma farklı, doğrulanmalı
64 Solak صرلاق? 97 574 5,9 333
65 Sarıhasanlı صاری حسنلی 20 144 7,2 333
66 Sarıağıl صاری اغیل 12 58 4,8 333
67 Sungurlu صونقورلی 22 (1314: 22) 123 (1314: 133) 5,6 333 iki okuma farklı, doğrulanmalı
68 Sofular صووبلر? 27 152 5,6 333
69 Tamlacık طاملەجق 38 184 4,8 337
70 Totuş طوطش 30 199 6,6 337
71 Torunoba طورون اوبه 16 121 7,6 337
72 Abdil Gediği عبدیل کدیکی 21 96 4,6 340
73 Ali Uşağı علی اوشاغی 45 304 6,8 340
74 Abdi Uşağı عبدی اوشاغی 12 66 5,5 340
75 Abalı عبالو 16 70 4,4 340
76 Fadıllı فاضلی 31 209 6,7 343
77 Koçhisar (kasaba) (boş) — قوچحصار 272 (1314: 272) 1934 (1314: 1924) 7,1 345 iki okuma farklı, doğrulanmalı
78 Karagüdere? قره كودزه 50 (1314: 50) 359 (1314: 356) 7,2 345 iki okuma farklı, doğrulanmalı
79 Kulu قاولی 250 1196 4,8 345
80 Kadıncık قادنجق 22 (1314: 32) 245 (1314: 245) 11,1 345 iki okuma farklı, doğrulanmalı
81 Karahöyük قره هیوك 12 123 10,2 345
82 Koçarlı قچارلی 66 665 10,1 345
83 Karamolla Uşağı قره ملا اوشاغی 20 154 7,7 345
84 Kadıoba قاضی اوبه 28 (1314: 28) 167 (1314: 117) 6,0 345 iki okuma farklı, doğrulanmalı
85 Kanlıkışla قانلی قشله 15 113 7,5 345
86 Kılınçlı قلنجلی 9 58 6,4 345
87 Kaşıçalık قاشی چالق 6 51 8,5 346
88 Kırımini قریم اینی 37 178 4,8 346
89 Kürdoğlu كورد اوغلی 90 411 4,6 359
90 Gözütü? كوزتو 33 207 6,3 359
91 Kederli كدرلی 41 297 7,2 359
92 Göllü كوللو 17 85 5,0 359
93 Göynük كوینك 9 44 4,9 359
94 Gökler? كوكار 24 126 5,2 359
95 Mustafa Çakılı? مصطفی چقللی 22 (1314: 32) 147 (1314: 147) 6,7 368 iki okuma farklı, doğrulanmalı
96 Mandıra ماندره 85 330 3,9 368
97 Musular موسیلر 11 74 6,7 368
98 Mihlisobası مخلص اوبه سی 18 (1314: 88) 625 (1314: 625) 34,7 368 iki okuma farklı, doğrulanmalı
99 Mezgit مزكیت 41 254 6,2 368
100 Mamalı? مالو 14 101 7,2 368
101 Vayvay وای وای 15 174 11,6 373
102 Yanıçayır? یازی چایر 18 53 2,9 374
103 Yusuf Uşağı یوسف اوشاغی 50 368 7,4 374
104 Yaylak یاپالاق 10 96 9,6 374
105 Yağmurhüyüğü یاغمور هیوكی 28 216 7,7 374
106 Yenice یكیجه 12 (1314: 13) 94 (1314: 94) 7,8 374 iki okuma farklı, doğrulanmalı

Cetvelde bulunmayanlar

  • Beşkardeş. Yasemin'in kitabı Beşkardeş için "KVS 1312: 50 hâne, 170 nüfus" verir (sayfasız).[15] İki cetvelde de Beşkardeş satırı bulunamadı. 50 hâne / 170 nüfus ise aynı cetvelde Koçhisar kazasındaki Çöpler köyünün rakamıdır (KVS 1312 s. 312). Rakam büyük olasılıkla yanlış satırdan alınmıştır. Muhtemel

Ankara salnamesinde Haymana (1311/1893–94)

Kaza memurları

Ankara salnamesinin 12. def'ası (1311), Haymana kazası memurlarını s. 170–171'de verir: kaymakam İsmail Hakkı Efendi, nâib Mustafa Şerif Efendi, müftü Hacı Abdülkadir Efendi; Meclis-i İdare'nin seçilmiş üyeleri Alişir Bey (rütbe-i hâmise), Hacı Ömer Ağa, Hacı Mehmed Ağa ve Ömer Ağa. Kazaya bağlı nahiyenin adı Şeyhbizinlidir (müdür vekili Bekir Efendi).[16] Kesin

  • Bîrnebûn 37 (2008), s. 55, Mikailli Alişir Bey'in 1892–95'te Haymana'da "İdare Heyeti azalığı ve naiblik" yaptığını yazar.[17] 1311 salnamesine göre Alişir Bey meclis üyesidir, nâib değildir. Aynı aylarda (R. 5 Ağustos 1309 = 17.08.1893) bir BOA belgesi onu "Mikailli Kürtleri reisi" olarak anar.[18]
  • Nahiyenin adı Tuncer–Bulut 2019'da "Şeyhberenli" diye yazılmıştır; salnamedeki ad Şeyhbizinli'dir.[5] Bkz. Şêxbizinî.

Kaza tasviri

Salnamenin s. 273–274'teki Haymana tasviri, Bîrnebûn 2'de (1997, s. 48–49) Hacı Erdoğan'ın "Osmanlı Salnamelerinde Haymana" başlığıyla yayımladığı çevirinin kaynağıdır; dergi salnamenin künyesini vermiyordu.[19] Asılla karşılaştırma:

Konu Bîrnebûn 2 (çeviri) Salname 1311, s. 273–274
Yabanhamamı'nın yeri "Ankara'nın kuzeyinde, iki saat" "cihet-i cenûbiyyesinde ve on iki saat"
Cami sayısı 11 71
Aşiretler "Mikayili, Hodali, Toçadlı" ميكائللی ومودانلی وتوقادلی: Mîkâilli, Modanlı ve Tokadlı (?)
Kasaba nüfusu 146 E / 171 K Müslüman; 16 E / 13 K Rum aynı
Köyler 12.998 E, 13.684 K Müslüman; 147 köy; 4.854 hâne aynı

"Hodali" bir okuma hatasıdır; ilk harf م'dir, yani Cihanbeyli'ye tâbi aşiretlerden Modanlı. 1320 salnamesinin Haymana metni de "Mikailli ve Modanlı" diye başlar.[20] Üçüncü ad baskıda silik olduğundan (Tokadlı, Tofallı ya da Tabanlı) doğrulanmalıdır. Rişvan ve Şeyhbizinli aşiretleri metinde sayılmaz — Şeyhbizinli aşiret olarak değil, nahiye adı olarak geçer. Kesin

Tuncer–Bulut 2019'un salname rakamları

Haymana nüfusu üzerine en çok anılan çalışmada salname rakamları birbirine karışmıştır:[5]

  • Metindeki "1894: 13.144 E + 13.855 K = 26.653 Müslim" toplamı tutmaz (13.144 + 13.855 = 26.999); tablo bu rakamı 1893'e yazar. 1311 salnamesindeki gerçek rakam 12.998 + 13.684 = 26.682'dir.
  • 1893 satırındaki "27.108" toplamı 26.999 + 19 = 27.018 olmalıdır.
  • 1902 ve 1904 için aynı köy rakamları (14.423 / 12.291) tekrar edilmiştir.
  • 1893 köy listesi 139 ad içerir; salname 147 köy der.

Kaynaklarımızdaki salname kayıtları

Wikinin çalışma dosyalarında 17 salname aktarımı bulundu; bunlardan yalnız biri (Yasemin'deki KVS 1312 s. 340 tablo görüntüsü, Ömeranlı satırı) salnamenin kendisidir, gerisi ikinci ve üçüncü el aktarımdır.[11] Hütteroth'un "1870 Konya salnamesine göre Espikeşan 37 köy, Turgut ve Cihanbeyli 34 köy" bilgisi Köksal 2006 üzerinden gelir (üçüncü el) ve salnamenin hangi sayısı olduğu belirsizdir.[21] "1880'de Esbkeşan'da 1.200 hâne / 4.700 nüfus Rişvan" rakamı salname değil, bir lâyiha verisidir ve salname tablolarıyla karıştırılmamalıdır.

Selçuk Günay'ın devlet salnamelerine dayanan çalışması, Konya livasında "Aşiret-i Rişvan" ve Bozok livasında "Aşiret-i Rişvan (nâm-ı diğer Mecidiye)" adlı mülkî birimler sayar; bu, 1285 Konya salnamesindeki kaymakamlıkla örtüşür. Devlet salnamesinin yılı ve sayfası doğrulanmamıştır. Muhtemel

Bîrnebûn'da salnameler

Derginin 94 sayısında bir vilayet salnamesinden doğrudan aktarılmış tek metin Erdoğan'ın Haymana çevirisidir (2/48–49; yukarıda). Konya salnamelerine hiç atıf yoktur; "Aşiret-i Rişvan Esbkeşan" kazası dergide geçmez. Şeyhbizinli nahiyesinin salnamede geçtiğini söyleyen üç yazı (41/24, 49/25, 53/42) künye vermez; 1311 salnamesi bu iddiayı doğrular. "Osmanlı salnamelerinde Şêxbizinîlerin ekrad-i lek diye anıldığı" iddiası (68/20) kaynaksızdır. Sözlü rivayet Dr. Mikaîlî'nin BOA dizisinde (74–80) 1861–1907 arasındaki 12 tarihin 11'i hicrî yıla sabit 584 eklendiği için 1–2 yıl kaymıştır.

Çelişkiler

Konu İddia Salnamede Sonuç
Esbkeşan kazasının adı "Aşiret-i Rişvan Esbkeşen kazası" (Akandere) "Ma'a Aşiret-i Rişvan Esbkeşan Kazası Kaimmakamlığı" "ma'a" düşürülmüş
Haymana aşiretleri "Mikayili, Hodali, Toçadlı" (Bîrnebûn 2) Mîkâilli, Modanlı, Tokadlı (?) Hodali = Modanlı
Alişir Bey "naib" (Bîrnebûn 37) Meclis-i İdare üyesi; nâib Mustafa Şerif Efendi naiblik doğrulanmadı
Haymana nahiyesi "Şeyhberenli" (Tuncer–Bulut) Şeyhbizinli yanlış okuma
Beşkardeş KVS 1312: 50 hâne / 170 nüfus (Yasemin) Beşkardeş satırı yok; 50/170 = Çöpler (Koçhisar) büyük olasılıkla yanlış satır
1894 ve 1896 köy verisi iki ayrı salname verisi (Akandere) 1314, 1312'yi tekrarlar tek veri

Açık sorular ve doğrulama listesi

  1. KVS 1286–1299 sayılarında "Aşiret-i Rişvan" başlığının ne zaman kalktığı; 1285 salnamesinde kaza kaymakamının ve memurlarının adları.
  2. 1285 nüfus sütununun yalnız erkek mi, toplam mı olduğu.
  3. KVS 1312/1314 cetvellerinde iki okumanın farklı kaldığı 15 satır (Kandil, Sadıklı, Sungurlu, Kadıncık, Kadıoba, Köseler, Kelhasan, Mihlisobası vb.) ve bağlılığı şüpheli dört Cihanbeyli köyü (Bozlağan, Bese, Böğrüdelik, Reis).
  4. Ankara 1311 s. 274'teki üçüncü aşiret adı; 1299, 1318, 1320 ve 1325 salnamelerinde Haymana memurları (Alişir Bey ve Mikailli Hacıibrahimzâdeler) ve Şeyhbizinli nahiyesinin ilk görüldüğü yıl.
  5. Ankara salnamelerinde Bala kazası ve Kırşehir sancağı (Mucur) bölümleri.
  6. Günay 1999'un dayandığı devlet salnamesi ve "Aşiret-i Rişvan" nahiyelerinin kayıtlı olduğu yıllar.
  7. Hütteroth'un dayandığı "1870 salnamesi" (KVS 1286 ya da 1287) ve Espikeşan'ın 37 köylük listesi.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ Bilgin Aydın, "Salnâme", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 36, İstanbul 2009, s. 51–54; çevrimiçi: islamansiklopedisi.org.tr/salname (erişim 17.10.2026).
  2. ↑ İSAM Kütüphanesi, Salnâme-i Vilayet-i Konya sayı listesi (D02901): isamveri.org; archive.org: salname-Vilayet-Konya; HathiTrust: Record 002577037 (erişim 17.10.2026).
  3. ↑ İSAM, Ankara Vilayeti Salnâmesi sayı listesi (D02806): isamveri.org; HathiTrust: Record 011260120 (erişim 17.10.2026).
  4. ↑ Kudret Emiroğlu – Ahmet Yüksel – Ömer Türkoğlu – Ethem Coşkun (haz.), Ankara Vilayeti Salname-i Resmîsi 1325 (1907), Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı, 1995. Def'a numaralarındaki atlama ve tekrar bu neşrin tanıtım metninden alınmıştır.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Bayram Tuncer – İhsan Bulut, "Tarihi Coğrafya Açısından Haymana Kazasında Nüfus (1831–1914)", Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 23/4 (2019), s. 1571–1588; PDF.
  6. ↑ Salnâme-i Vilâyet-i Konya, 1. def'a, 1285, Konya Vilayet Matbaası, İSAM PDF s. 90 (matbu sayfa okunmadı): PDF.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Osman Akandere, "Konya Vilayeti Salnameleri'ne Göre XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Konya Sancağı'nın İdari ve Mülki Yapısı", Yusuf Küçükdağ (ed.), Osmanlı Döneminde Konya, Konya: Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2003, s. 115–144 (sayfa aralığı PDF altbilgilerinden); İSAM PDF.
  8. ↑ Dr. Mikaîlî [Fikret Yıldız], Bîrnebûn 75 (2019), s. 8. Tarihler tablolu hicrî takvimle yeniden hesaplanmıştır.
  9. ↑ Salnâme-i Vilâyet-i Konya, 16. def'a, 1300, s. 70–71 (İSAM PDF s. 71–72): PDF.
  10. ↑ 10,0 10,1 Barış Sarıköse, "Konya'nın Cihanbeyli İlçesinin İdari Yapılanma Süreci", Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi 1 (Haziran 2024), s. 37–44, s. 38–39; muellif.org.
  11. ↑ 11,0 11,1 Yasemin, Ömeranlı (kitap bölümleri, künye eksik), s. 86–88, dn. 136 ve 139 (K29).
  12. ↑ Salnâme-i Vilâyet-i Konya, 26. def'a, 1312, köy cetveli s. 276–380 (İSAM PDF s. 279–383): PDF.
  13. ↑ Salnâme-i Vilâyet-i Konya, 27. def'a, 1314, köy cetveli (İSAM PDF s. 263–370): PDF.
  14. ↑ Bîrnebûn 9 (2000), s. 16–17 (W.-D. Hütteroth'un 1968 kitabından harita ve açıklama, çev. Nuh Ateş).
  15. ↑ Yasemin, Ömeranlı, s. 218, dn. 272 (K29).
  16. ↑ Ankara Vilâyeti Salnâmesi, 12. def'a, 1311, s. 170–171 ve 273–274 (İSAM PDF s. 171–172, 278–279): PDF.
  17. ↑ Dr. Mikaîlî [Fikret Yıldız], Bîrnebûn 37 (2008), s. 55; kaynak olarak Selçuk Günay, "XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Mülki Yapısında Aşiretler", Osmanlı, c. 4, Ankara: Yeni Türkiye, 1999 gösterilir.
  18. ↑ Dr. Mikaîlî [Fikret Yıldız], Bîrnebûn 78 (2020), s. 55 (BOA, DH.MKT 128/17).
  19. ↑ Hacı Erdoğan (çev.), "Osmanlı Salnamelerinde Haymana", Bîrnebûn 2 (1997), s. 48–49.
  20. ↑ Fikret Yıldız, Mikaila / İnler Katrancı, s. 27–29 (1320 Ankara salnamesinden alıntı) (K05).
  21. ↑ Yonca Köksal, "Coercion and Mediation: Centralization and Sedentarization of Tribes in the Ottoman Empire", Middle Eastern Studies 42/3 (2006), s. 469–491, dn. 88 (K17).
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Konya_ve_Ankara_Vilayet_Salnamelerinde_Aşiret,_Köy_ve_Nahiye_Kayıtları_(1868–1914)&oldid=35367" sayfasından alınmıştır