Hugo Grothe'nin Seyahatnamesinde Orta Anadolu Kızılbaş Kürtleri (Bîrnebûn 1, 1997)

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem V: Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet ›Hugo Grothe'nin Seyahatnamesinde Orta Anadolu Kızılbaş Kürtleri (Bîrnebûn 1, 1997)

  Portal  

"Hugo Grothe'nin Seyahatnamesinde Orta Anadolu 'Kızılbaş Kürtleri'", Mehmet Bayrak'ın Bîrnebûn dergisinin ilk sayısında (Newroz 1997) "İnceleme/Araştırma/Tartışma" başlığıyla yayımladığı sekiz sayfalık yazıdır. Yazı iki parçadan oluşur. Birincisi, Bayrak'ın aile hafızasına dayanan girişi ve Grothe'nin eserlerini tanıttığı bölümdür (s. 44–45). İkincisi, Alman coğrafyacı Hugo Grothe'nin (1869–1954) Meine Vorderasienexpedition 1906 und 1907 adlı eserinin II. cildindeki "Die Kurden und Kysylbasch" (Kürtler ve Kızılbaşlar) bölümünün dipnotlarıyla birlikte Türkçe çevirisidir (s. 45–51). Çevirmen belirtilmemiştir. Bu inceleme, çeviriyi Grothe'nin 1912 tarihli Almanca aslıyla karşılaştırır. Grothe'nin ırk antropolojisi dönemine ait iddialarını da tarihsel bağlamı içinde değerlendirir.

Grothe'nin gözlemleri Orta Anadolu Kürtlerinin klasik yerleşim alanı olan Haymana–Konya–Kırşehir hattına değil, Antitoroslar'a aittir. Bu bölge bugünkü Kayseri'nin Sarız ve Pınarbaşı ilçeleri, Kahramanmaraş'ın Göksun, Afşin ve Elbistan çevresidir. Bayrak bu yöreyi kendi kavramsal çerçevesinde "Orta Anadolu Kürt yerleşimi"ne dahil eder. Yazının başlığındaki "Orta Anadolu" bu geniş anlamda okunmalıdır (bkz. aşağıda değerlendirme).

Hugo Grothe ve eseri

• Grothe. Albert Louis Hugo Grothe 15 Ağustos 1869'da Magdeburg'da doğdu, 28 Aralık 1954'te Starnberg'de öldü. Önce Rostock'ta hukuk doktorası, 1902'de Würzburg'da Bağdat Demiryolu üzerine coğrafya-halkbilim teziyle felsefe doktorası yaptı. 1916'da Stuttgart Teknik Yüksekokulu'nda coğrafya alanında habilitasyon aldı. 1900'de Münih'te Orientalische Gesellschaft'ı kurdu. Deutsche Vorderasien-Komitee çevresinde çalıştı. 1910–1913 arasında Orientalisches Archiv dergisini yayımladı. Kasım 1918'de Leipzig'de Institut für Auslandskunde und Auslanddeutschtum'u açtı. 1920'ler sonu ve Nasyonal Sosyalizm döneminde çalışmalarını yurtdışındaki Alman toplulukları üzerinde yoğunlaştırdı. Kesin
• Alman çıkarları ve Bağdat Demiryolu bağlamı. Grothe'nin babası Bağdat Demiryolu inşaatında çalışmıştı. Grothe'nin Osmanlı Asyası üzerine yazıları açıkça Alman ekonomik ve kültürel çıkarlarını gözetir. Örneğin 1913 tarihli broşürünün adı Die asiatische Türkei und die deutschen Interessendir. 1916 tarihli Türkisch Asien und seine Wirtschaftswerte adlı kitabında savaş sırasındaki Ermeni "yeniden iskânını" (Umsiedlung) yalnızca doğu illerinin ekonomisine vereceği zarar açısından ele alır. Aynı yerde Arap ve Kürt göçebeliğini "kültür düşmanı unsur" (kulturfeindliches Element) olarak niteler. Muhtemel
• Eser. Meine Vorderasienexpedition 1906 und 1907, Leipzig: K. W. Hiersemann. I. cilt 1911'de "Die fachwissenschaftlichen Ergebnisse, Erster Teil" alt başlığıyla, Roma rakamlı sayfalarla yayımlandı. Bu ciltte jeoloji ve paleontoloji katkılarının yanında Theodor Menzel'in Yezidiler üzerine incelemesi (S. LXXXXVII vd.), Grothe'nin Hitit anıtları (S. CCCV vd.) ve Comana yazıtları üzerine notları yer alır. II. cilt 1912'de çıktı (XVI + 318 s.) ve Grothe'nin "Antitoros monografisi"dir. Sonraki ciltler yayımlanmamıştır. Kesin
• Bölümün yeri. Grothe bölümü kendisi "Bd. II, S. 148–161" diye anar. Bu atıf, Albert von Le Coq'un "Kyzylbasch und Yäschilbasch" makalesine yazdığı editör notunda yer alır. Aynı notta Kızılbaşlarla "Kürdistan'da, Antitoros'ta ve Maraş yakınında" karşılaştığını söyler. II. ciltte bölüm, "Müslümanlar" altında "a) Awscharen" ile "c) Tscherkessen" arasında yer alır. Ardından "d) Mohâdjirdörfer" ve "B. Die Christen" (Ermeniler, Rumlar) gelir. Bayrak'ın verdiği halklar sırası bununla uyumludur. Bayrak'ın andığı "Kleinasien als Völkerbrücke" üst başlığı ise bu incelemede görülemedi. Arşivle doğrulanmalı

Yazının içeriği

Bayrak'ın girişi (s. 44–45)

• Aile anlatısı. Bayrak'ın babası, büyüklerinden duyduğuna göre 20. yüzyıl başında bir Alman heyetinin Binboğa yöresini dolaştığını anlatırmış. Bu yörede Bayrak'ın köyü de vardır. Anlatıya göre heyette "sarışın Alman kızları" da bulunuyormuş. Heyet komşu köy Kırkkısrak'ta Aleviliğe yeni bir yorum getiren Momikê Kose (Köse Memo) ile görüşmüş, ondan etkilenip "Siz yaşama ve insanlığa bakış felsefenizle biz Avrupalılardan yüzyıl daha ileridesiniz" demiş. Sözlü rivayet
• Kaynağın bulunuşu. Halk ozanı Temeli'ye 1987'de ortak bir arkadaşları ilgili bölümün fotokopisini vermiş, ama kaynağı belirtmemiştir. Bayrak kaynağı Avrupa'da, "Kürdistan'a ve Mezopotamya'ya ilişkin Batılı Seyahatnameler Bibliyografisi"ni hazırlarken bulduğunu yazar. Bu bibliyografyada yaklaşık 150 kitap ve 50 makale tespit etmiştir.
• Grothe'nin tanıtımı. Bayrak'a göre Grothe "üniversitede doçent" konumunda bir yazardı ve Alman İmparatorluğu ile araştırma kurumları adına çalışıyordu. Eser iki ciltlikti ve 1912'de Leipzig'de çıkmıştı. I. cilt "Mezopotamya halkları ve Yezidi Kürtler"i, II. cilt "Orta Anadolu"yu işliyordu. Bayrak eserin II. Wilhelm'e ithaf edildiğini de belirtir. Ayrıca 1909 tarihli fotoğraf albümü Geographische Charakterbilderı ve altı başka yayını listeler.
• Bayrak'ın çerçevesi. Bayrak Orta Anadolu'yu "yedi ana Kürt yerleşiminden biri" sayar. Batılı seyahatnamelerin Osmanlı belgelerinin yanında zorunlu kaynaklar olduğunu, ama "objektif olmayabileceklerini" ve karşılaştırmalı yöntemle ayıklanmaları gerektiğini vurgular. Yazar ayrıca Grothe'nin çalışmasının Alman–Osmanlı yakınlaşmasının doruğuna denk geldiğine dikkat çeker.

Çevrilen bölüm: "Kürtler ve Kızılbaşlar" (s. 45–50)

Aşağıdaki özet Bayrak'taki çeviriyi izler. Asıldan önemli sapmalar bir sonraki bölümde gösterilmiştir.

• Kızılbaş–Kürt ilişkisi. Grothe'ye göre Kızılbaşlar ve Kürtler dil bakımından birbirine ait görünür, ama "antropolojik olarak ayrı" topluluklardır. Antitoros'taki Avşarlar ve Çerkezler Kızılbaşlara "Kürt" der. Kızılbaş olmayan Kürt köylerine "Kürd müslim" deyip onları "Kürd kysylbasch"tan ayırırlar. Avşar bölgesindekiler de dahil bütün Kızılbaş köylerinde Kürtçe konuşulur. Kesin (Grothe'nin tanıklığı olarak)
• Yayılım ve benzer topluluklar. Grothe Kızılbaşların yaşadığı yerleri sayar: Pontus kıyı dağları, Ermeni yaylası, Dersim, orta ve aşağı Kızılırmak, Afyonkarahisar batısı, Antitoros ve Maraş'ın Aksu ovası. Kızılbaşları Bektaşi, Tahtacı, Nusayri, Yezidi ve Ali-İlahilerle birlikte anar. Georg Jacob'ın bu toplulukları "yakın akraba" saydığı çalışmasına dayanır.
• Kaynak kişiler. Grothe'nin Kızılbaşlar hakkındaki bilgileri farklı güvenilirlikte dört kaynağa dayanır:
  • Sofu Çerkez zaptiye onbaşısı Ahmed. Kızılbaşların gece ayinlerinde "toplu cinsel birleşme" yaptığı, Türk misafirin yemeğine tükürdükleri ve misafire on beş kız sundukları gibi bilinen iftiraları anlatır.
  • Bursa kökenli zaptiye İbrahim. Aziziye'de görevlidir, Kızılbaş köylerinde konaklamayı sever. Kızıl saç ve sakalı yüzünden ona "Kızılbaş İbrahim" denir. Kızılbaşların iki elle su içtiğini, abdestte kolu yukarıdan aşağı yıkadığını ve çocuklarına Ali ile İmamların adlarını verdiğini anlatır.
  • Tavla (Grothe: Taula) köyünden ev sahibi Molla Ali. Köye bir ay önce bir Dede'nin gelip on beş gün kaldığını ve yalnız Dedelerin sahip olduğu bir "kitap" bulunduğunu söyler.
  • Kırkkısrak'tan uzun sakallı bir köylü (aşağıda).
• Tavşan efsanesi. Grothe'nin Rum uşağı bir tavşan vurur. İbrahim, Kızılbaş ocağında tavşan pişirilmeyeceği için tavşanı saklar. Akşam Molla Ali ve oğullarının araya girmeleriyle bir efsane anlatılır: Ali "Allah bin saati bir saate çevirebilir" der. Ömer derede yıkanınca kadına dönüşür, bir çobanla evlenip iki çocuk doğurur. Yedi yıl sonra yeniden erkek olup eve döndüğünde karısı hâlâ hamur yoğurmaktadır. Peygamber çocukları tavşana çevirir. O yüzden Kızılbaşlar tavşan eti yemez, tavşanın gözüne bakmaz. Yolda tavşan görmek uğursuzluktur. Sözlü rivayet
• Kırkkısrak söyleşisi. Grothe Kırkkısrak'taki kaynak kişisiyle yaptığı söyleşiyi "ziyadesiyle sadık" biçimde aktardığını söyler. Sekiz soru-cevaptan bazıları:
  • "Allah, Ali ve Hüseyin'e" inanılır.
  • "Bu yaşa kadar hoca görmedim." Köye cami yapılırsa "içine eşekler doluşur".
  • Sünnet "horozun gerdanından bir parça kesmek gibi"dir.
  • "Ramazan benim dostum, gelirse tutmam."
  • Nikâhı Dede, kızın babası ya da üç şahit önünde damat kıyar.
  • Tek eşlilik töredir.
  • En önemli görev misafirperverliktir; misafirden para alan köyden kovulabilir.
  • Kitap "erdemli insanın içindedir". Sözlü rivayet
• Gece ayinleri. Halk bu konuda "bunu desem beni döverler" der. Grothe'ye göre ayinler Dede köye geldiğinde yapılır, dua ve bir tür dans içerir. Katılanlar vecd içinde "Ali sıfatında tanrıya" tapar. "Karanlıkta ahlaksızlık" iddiaları iftiradır; mumların söndürülmesi ibadete konsantrasyon içindir. Grothe Aksu ovasındaki Kürtçe konuşan Kızılbaşların kendilerine "Kızılbaş" ya da "Alevi" dediğini belirtir. Bektaşi, Kızılbaş, Nusayri ve Ali-İlahilerin aynı öğretinin yerel biçimleri olduğunu düşünür.
• Kan bağı ve Hititler. Grothe bu toplulukların bir "kan bağı" taşıdığını varsayar. Kökenlerini İslam öncesi Anadolu halkına, 1908'deki tezine göre de Şiilik ve Sufilikten etkilenmiş dağınık Hıristiyan topluluklara bağlar. Felix von Luschan'ın kafatası araştırmalarına dayanarak şunları ileri sürer:
  • Tahtacı ve Bektaşilerin en yakın akrabası "hipsikefal" Ermenilerdir.
  • Kendisi de Antitoros Kızılbaşlarında ve Maraş batısındaki Ermenilerde "aynı kısa yüksek kafatasını" görmüştür.
  • Bu, bölgede homojen bir "proto-Ermeni" halkın varlığını gösterir.
  • Mısır kabartmalarındaki "Hitit tipi" de bu halka ya da akrabalarına aittir.
  • Bu halk Toros boyunca yaşamış, kökü Kafkasya'dadır.

Grothe bu görüşleri Kiepert, Pauli ve Hommel'le destekler. Kataonlar, Kapadokyalılar ve Comana yazıtlarındaki Yunanca olmayan adlar sorununu "genç kuşak araştırmacılara" bırakır. Hipotez (Grothe'nin 1912 hipotezi; bkz. eleştiri)

• Kürtlerin yayılımı. Kızılbaşlarda "eski yerli halkın kan payı" Kürtlerden fazladır. Kürtler Binboğa'nın doğusunda Huni (Chuni) çevresinde, Yarpuz (Jarpus) havzasında ve Elbistan ovasının batı ve güneydoğusunda oturur. Elbistan Kürtleri Avşar ve Yörüklerle karışmıştır, orada Türkçe yaygındır. Kürt yayılımının batı sınırı Araban çayı–Maraş ovası–Erkenez çayı–Ceyhan hattıdır. Elbistan doğusundaki Kürtler kışın güneye iner. Nurhak'ta yazlayan yarı göçebe bir aşiret Gavur Gölü'nün yüzen adalarından birinde görülmüştür.
• Fiziksel betimleme. Grothe Antitoros Kızılbaşlarını Avşarlardan "daha uzun boylu ve güçlü" diye betimler. Ona göre yüzleri uzun, kafaları çoğunlukla "hipsibrakisefal", gözleri kahverengi, nadiren mavidir; burunları ince uzun, çeneleri güçlüdür. Orta yaşlı erkekler de sakallıdır. Kadınlar daha zayıftır, yüksek başlık takar ve kırmızı önlük giyer.

"KAYNAKLAR" (s. 50–51)

Bayrak "KAYNAKLAR" başlığı altında Grothe'nin 24 dipnotunu çevirmiştir. Grothe bu notlarda Kızılbaşlar üzerine "tek tutarlı" çalışmanın Grenard'ın 1904 tarihli makalesi olduğunu söyler. Notlarda ayrıca Kırkkısrak'ın "eşkıyalığıyla ünlü" olduğu ve Grenard'ın andığı ekmek-şarap ayininin Grothe'ye anlatılmadığı yer alır. Hacı Bektaş çevresinde Kızılırmak'ın sağ kıyısında 50'yi aşkın Kızılbaş köyü bulunduğu ve 1378'de Elbistan'ın Maraş merkezli Türkmen hanedanınca (Dulkadir) fethedildiği de notlardadır. Bayrak 14. dipnota kendi "düzeltmesini" ekler ("Demerek (Gemerek olmalı MB)"). 15. dipnotta da "Yunanlılar" için "Rum" açıklamasını yapar.

Asılla karşılaştırma

Çeviri Grothe'nin bölümünü baştan sona izler; dipnotların çoğu da çevrilmiştir. Ancak aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi anlamı değiştiren yanlış çeviriler, atlamalar ve kaynakça bozulmaları vardır. Almanca alıntılar Grothe 1912'den, Türkçe ifadeler Bayrak'taki çeviriden alınmıştır.

#	Bayrak'taki çeviri (1997)	Grothe'nin aslı (1912)	Not
1	"Toros dağları'nda Avşarlar ve Çerkezler…", genel olarak "Toroslar"	"des Antitaurus", "im zentralen Antitaurus"	Grothe'nin bölgesi Antitoros'tur. Çeviri bölgeyi sürekli "Toros(lar)" diye adlandırır.
2	"Kızılbaşların arasında iki silahlı kişi vardı." [sic]	"Unter den Kysylbasch selbst fand ich zwei Gewährsmänner."	Gewährsmann "kaynak kişi, muhbir" demektir. "Silahlı" yanlış çeviridir. Gewehr (tüfek) ile karıştırılmış olabilir. Hipotez
3	Molla Ali "zenginliğinden ziyade çok çocuğa sahip olduğundan" saygındı.	"infolge seiner Wohlhabenheit und seines Kinderreichtums"	Asılda hem zenginliği hem çok çocuğu sayılır. Çeviri anlamı tersine çevirmiştir.
4	"Binboğa dağını geçerken, buluşacağımız dini önderler konusunda ön bilgi edinmek üzere bir Kızılbaş'ın evine uğradık."	"zur Durchquerung des Bimboghadagh in Taula im Hause eines Kysylbasch namens 'Ali Bey Nachforschungen über zu erlangende Führer"	Asılda amaç dağ geçişi için rehber aramaktır, "dini önder" değil. Köy adı (Taula) ve ev sahibinin adı ('Ali Bey) atlanmıştır.
5	Ayine katılanlar arasında cinsel ilişki iddiası	"auch bei Hochzeiten geschähen die Akte freier Liebe"	Asılda iddia düğünlerle ilgilidir.
6	"on beş gün misafir ediyorlar" (Ahmed'in sözü olarak)	"(diese Mitteilung wurde mir mehrfach von glaubwürdiger Seite bestätigt)"	Grothe on beş günlük misafirlik bilgisinin güvenilir kişilerce doğrulandığını parantez içinde ayırır. Çeviri bu ayrımı düşürmüş; gerçek bir gelenek, iftiralarla aynı kefeye konmuştur.
7	"(Bu kural Şiiler'de de geçerli.)"	"(letzteres übrigens eine beim Schiîten in Gegensatz zum Sunniten geltende Regel)"	Grothe "aşağıdan yukarı" yıkamayı Şii kuralı sayar. Bu bilgi kendi içinde hatalıdır: Caferî fıkhında kol dirsekten aşağı doğru yıkanır. Çeviri bunu fark ettirmeden "düzeltmiştir".
8	"Yüce Allah isterse yüz saati bir saate çevirebilir"	"tausend Stunden zu einer Stunde"	Çeviri aynı paragrafta sonra "bin saat" der (!).
9	"Ramazan tutar mısınız? — Ha, O benim dostum…"	Asıl Türkçe sözü verir: „Ramadhân dostum, o gelirse ben tutmam"	Grothe'nin kaydettiği Türkçe söz çeviride atlanmıştır. Dipnot 9'da Grothe'nin açıklaması ("Ramazan'a dokunmaz, yani umursamaz demek istiyor") bir soruya dönüştürülmüştür.
10	"Töremize göre tek kadın alırız."	"… Denn Allah hat den Menschen paarweise geschaffen. Seitdem die Türken Herren sind, kehren sich manche nicht an diese alte Sitte."	Cevabın son iki cümlesi ("Çünkü Allah insanı çift yarattı. Türkler efendi olalı beri bazıları bu eski töreye uymuyor.") atlanmıştır.
11	"elli yaşlarında … uzun sakallı" köylü	"zu Ende der Vierziger … langbärtig"	Kırkların sonunda ve uzun sakallıdır. Grothe adını vermez. Bayrak'ın ailesinin onu "Momikê Kose" (köse, seyrek sakallı) ile özdeşleştirmesi bu betimlemeyle gerilim içindedir. Hipotez
12	"putperestlikten henüz kurtulamamış olan İran'dan gelen Şiilikten … etkilenen dağınık Hıristiyan toplulukların"	"Reste versprengter Christengemeinden, deren Glaube … von heidnischen Vorstellungen überwuchert war und auf die der von Persien vordringende Schiʻismus … Einfluß gewannen"	Asılda "pagan tasavvurlarla örtülü" olan Hıristiyan toplulukların inancıdır. Çeviri bu niteliği Şiiliğe aktarıyor gibi okunur.
13	"Bunu … resimler kanıtlamaktadır." / "Bu gerçekler, tartışmasız … kanıtlamaktadır."	"Hierfür bieten die Bilder … Stütze" / "sprechen unstreitig für"	Asıldaki "destek sağlar", "lehine konuşur" ifadeleri "kanıtlar"a dönüşerek güçlendirilmiştir.
14	"Kaldı ki Kapadokyalılar daha geç bir göç katmanına sahiptirler."	"Ob wir in den Kataonen … in den Kappadokiern aber eine jüngere Einwanderungsschicht [haben], läßt sich schwerlich entscheiden."	Grothe iki soruyu birlikte "karar verilemez" diye açık bırakır. Çeviri ikincisini kesin bir hükme çevirmiştir.
15	"Kızılbaşlar'a … kanbağı Kürtlerden daha fazla bulunan bir topluluk olarak bakmamız gerekir."	"… innerhalb dessen der Blutseinschlag der älteren bodenständigen Bevölkerung wahrscheinlich stärker ist wie bei den eigentlichen Kurden"	"Muhtemelen" düşmüştür. Grothe Kızılbaşları "asıl Kürtler"den ayırır.
16	"Avşarlar ve Moğolistan'dan buraya göç etmiş topluluklar (Yörükler)"	"mit awscharischen und anderen eingewanderten mongolischen Volksbestandteilen (Jürüken)"	"Moğolistan'dan" çeviriye eklenmiştir. Grothe'nin "Moğol" nitelemesi de kendi ırk sınıflamasıdır.
17	Kızılbaş kadınları "onlar gibi başlık takmaktadırlar"	"… bevorzugen aber für dieselbe schwarze Stoffe"	Siyah başlık ayrıntısı atlanmıştır.
18	— (çevrilmemiş)	"Die Kulturstufe der Kysylbasch und Kurden ist ebenso niedrig wie die der Awscharen. … Die Aufnahme des Fremden ist noch herzlicher und uneigennütziger…"	Bölümün son paragrafı çevrilmemiştir: Kızılbaş ve Kürtlerin "kültür düzeyi Avşarlar kadar düşük"tür, petrol lambası bilinmez, misafir kabulü daha da içten ve çıkarsızdır (Indjerlikkis köyü örneği). Aşağılayıcı yargı da, olumlu tanıklık da okurdan saklanmıştır.
19	Dipnot 14: "Demerek (Gemerek olmalı MB)"	"In der Gegend von Demmerek zwischen Körsulu und Djihân"	Bayrak'ın düzeltmesi yanlıştır. Grothe aynı ciltte "Armenier des Dorfes Demmerek oberhalb des Körsulu (westlich von Marasch)" altyazılı bir fotoğraf verir (Abb. 18). Demmerek, Maraş'ın batısında, Körsulu çayı yukarısında bir Ermeni köyüdür. Gemerek ise Sivas'tadır, yaklaşık 250 km kuzeydedir.
20	Dipnot 1: Lerch, "Forschungen über Kurden" (Kızılbaşlar hakkında araştırmalar)	"Lerch (Forschungen über die Kurden. I. Petersburg 1877. S. XVII)"	Başlık "Kürtler hakkında araştırmalar"dır. Sayfa XVII, "17" olmuştur.
21	"1. Cilt" (dipnot 3, 11, 15, 16, 24; metinde "(1. S: 20)")	"l. c." (loco citato, "anılan yerde")	Kısaltma sistematik olarak "1. Cilt" diye okunmuştur. Atıfların çoğu böylece yanlış cilde gönderir.
22	Dipnot 4: "Halis'teki Bayrakköy"	"Beiramköi am Halys"	Bayramköy. Naumann'a atıf da düşmüştür.
23	Dipnot 5: "Kannenberg: Globus … Yrmag (Kızılırmak Boyunca), Pet. Mitt. …"	"Kannenberg, Globus … Flottwell, Aus dem Stromgebiet des Qysyl-Yrmaq. Pet. Mitt. Ergh. 114"	İkinci eser Flottwell'indir; yazar adı düşmüş, eser Kannenberg'e mal edilmiştir.
24	Dipnot 20: Chantre "Bahtiyarlar hakkında aynı şeyi söylememekte"; Nusayrileri "kısa boyunla dik kafa yapısına sahip" niteler	"berichtet gleiches von den Bachtiaren … „la tête très courte et élevée""	Asılda Chantre aynı şeyi Bahtiyarlar için söyler; çeviri olumsuzlamıştır. "Çok kısa ve yüksek kafa" ifadesi "kısa boy" diye çevrilmiştir.
25	Dipnot 21: "Doğuya doğru gittikçe Kürtler ile Kızılbaşlar fiziksel açıdan büyük farklılık göstermektedirler, Toroslar'da olduğu gibi."	"Weiter nach Osten zu scheiden sich Kurden und Kysylbasch somatisch schärfer wie im Antitaurus."	Asıl: doğuda fark Antitoros'takinden daha keskindir. Çeviri karşılaştırmayı benzerliğe çevirmiştir.
26	Dipnot 24: "kafa yapıları yine çok daha brakisefal"	"Die Feststellung eines „indice moyen" bez. der Schädelmaße ist irreführend. Es sind meist Brachykephalen."	Grothe'nin Chantre'nin "ortalama kafa endeksi"ni yanıltıcı bulan yöntem eleştirisi düşmüştür.
27	Dipnot 17: Charriler "Aryen bir ırk"	"einen arischen Stamm"	"Kabile/boy" "ırk" diye çevrilmiştir.
28	Sayılar: Kiepert "S. 378", Pauli "1886 ve 1984", Comana "S. CC 17", Garstang "plaka XXXIII"	"S. 73", "1886 und 1894", "S. CCXXXVII", "plate LXXXIII"	Dizgi ve okuma hataları (baskı görüntüsünde doğrulandı).

Çevrilmeyen dipnotlar. Grothe'nin şu dipnotları çeviride yer almaz:

• Oberhummer–Zimmerer ve Wilson'a dayanan not: Boğazköy'den doğuya, Amasya ve Tokat'a uzanan yoğun Kızılbaş nüfusu.
• Theodor Menzel'in Yezidi kitapları üzerine notu ve Zimmerer'e göre Kızılbaşların dini önderinin Dersim'de oturduğu bilgisi.
• Kannenberg'in aşağı Kızılırmak Kızılbaşlarının da kendilerine "Alevi" dediğini bildiren notu.

Ayrıca "Kızılbaş İbrahim" lakabının "Rotkopf" (kızıl kafa) açıklaması, İbrahim'in "yaklaşık dört hafta" eşlik ettiği ve Rum uşağın adı (Photios) atlanmıştır.

Fotoğraflar. Bayrak'taki üç fotoğraf altyazısının ("Doğu Binboğalarda Kürt Çadırları" vb.) Grothe'nin bu bölümdeki görsellerle örtüşmediği görülür. Grothe'nin bölümdeki görselleri şunlardır: Abb. 10 Taula'lı Kızılbaş rehber, Abb. 12 Aksu havzası Kızılbaşları, Abb. 15 "Sandjakaghyl köyünde yün eğiren Kürt kadınları". Bayrak'ın fotoğrafları muhtemelen 1909 albümünden (Geographische Charakterbilder) alınmıştır. Altyazılar Bayrak'ın kendi ifadeleridir. Hipotez

Kaynak eleştirisi / değerlendirme

Bayrak'ın girişindeki bilgiler

• "Doçent". Grothe 1906–07'de doçent değildi. Habilitasyonunu 1916'da Stuttgart'ta almıştır. Seyahat sırasında akademik bir unvanı yoktu; Münih'teki Orientalische Gesellschaft'ın kurucularındandı ve gazete muhabiri, yazar ve araştırmacı olarak çalışıyordu. (!)
• "Leipzig, 1912, iki cilt". I. cilt 1911'de, II. cilt 1912'de çıkmıştır. Bayrak'ın I. cilt için verdiği içerik ("Mezopotamya halkları ve Yezidi Kürtler") kısmen doğrudur: Ciltte Menzel'in Yezidi incelemesi vardır. Ama cilt esas olarak jeoloji, paleontoloji, epigrafi ve arkeoloji uzmanlarının sonuçlarını içerir.
• II. Wilhelm'e ithaf. Bu incelemede eserin ön sayfaları görülemedi. İthaf doğrulanamadı. Arşivle doğrulanmalı
• Bibliyografya. Bayrak'ın listesindeki bazı künyeler sorunludur:
  • Orientalisches Archiv (1910) bir kitap değil, Grothe'nin 1910–1913 arasında yayımladığı dergidir.
  • Länder und Völker der Türkei Grothe'nin yönettiği bir dizidir; ilk ciltleri 1915'te çıkmıştır.
  • Die asiatische Türkei und die deutschen Interessen 1913'te Deutsche Vorderasien-Komitee broşürü olarak yayımlanmıştır. Bayrak'ın "Der neue Orient içinde, Münih" bilgisi doğrulanamadı.
  • Hogarth'a atfedilen 1892 tarihli "Passes of the Taurus and Anti-Taurus" başlığı doğrulanamadı. Grothe'nin kullandığı Hogarth eseri Problems of Explorationdır (dipnot 3).
  • Perrot'nun "Les Kurdes de l'Haïmaneh" makalesi (Revue des Deux Mondes, 1865) doğrudur. Bkz. Georges Perrot, Haymana Kürtleri.
• Aile anlatısı ve Momikê Kose. Grothe Kırkkısrak'ta "zeki ve son derece özgün" bir köylüyle konuştuğunu yazar, ama adını vermez. Bölümde heyette Alman kadınlar bulunduğuna dair bir iz yoktur. Grothe'nin bu bölümde ve aynı cildin Avşarlar bölümünde andığı yol arkadaşları zaptiyeler Ahmed ve İbrahim ile hizmetkârları Mahmud, Mustafa ve Rum Photios'tur. Bayrak'ın aktardığı "Avrupalılardan yüzyıl ileridesiniz" sözü Grothe'de geçmez. Grothe'nin çok yönlü ironisini öven betimlemesi ise bu sözlü geleneğin çekirdeğine uygundur. Müzikolog Ulaş Özdemir de Grothe'nin 1906'da Şıh Mamo'nun yaşadığı Kırkısrak'ı ziyaret edip bir görüşme yayımladığını aktarır. Kaynak kişinin Momikê Kose / Şıh Mamo olduğu yerel bir özdeşleştirmedir; Grothe'nin metniyle doğrulanamaz. Sözlü rivayet

Çeviri ve aktarım

Çeviri genel olarak metni izler. Ancak 28 maddelik karşılaştırma, çevirinin bilimsel bir kaynak olarak doğrudan kullanılamayacağını gösterir.

• Kritik yerlerde anlam terse dönmüştür (madde 2, 3, 24, 25).
• Grothe'nin çekinceleri ("muhtemelen", "karar verilemez", "destek sağlar") kesin hükümlere çevrilmiştir (madde 13, 14, 15).
• Kaynakça kısaltmaları sistematik olarak bozulmuştur (madde 21).
• Bazı atlamalar seçici görünmektedir. Kızılbaş ve Kürtlerin "kültür düzeyi düşük" yargısı (madde 18) ve "Türkler efendi olalı" cümlesi (madde 10) atlanmıştır. Bunların bilinçli bir seçim mi, çevirmenin dikkatsizliği mi olduğu bilinemez. Hipotez
• Bayrak'ın kendi müdahalesi olan "Gemerek olmalı" notu yanlıştır (madde 19).

Bu nedenle Grothe'ye atıf yapılırken Almanca asıl esas alınmalı, Bîrnebûn çevirisi ancak yardımcı olarak kullanılmalıdır.

Coğrafi çerçeve

• Grothe'nin gözlem alanı şurasıdır: Binboğa Dağları, Sarız ve Pınarbaşı yöresi (Grothe: Asisieh = Aziziye, bugünkü Pınarbaşı), Yarpuz, Elbistan, Maraş'ın Aksu ovası. Bu alan, wikideki Orta Anadolu Kürtleri sayfalarının odağı olan Haymana–Cihanbeyli–Kulu–Yunak hattından yaklaşık 300–400 km doğudadır.
• Bölgenin Kürt ve Kızılbaş toplulukları Malatya, Maraş ve Dersim bağlantılı Alevi ocaklarına uzanır. Bayrak'ın kendi ailesi de Sînemillî ocağındandır. Grothe'nin bilgileri bu yüzden Reşwan ve Orta Anadolu Sünni Kürt köyleri için doğrudan veri sağlamaz.
• Bayrak 2026'daki Orta Anadolu Kürtleri: Azınlık İçinde Azınlık yazısında da "Orta Anadolu"yu Maraş'tan Samsun, Malatya, Sivas, Kayseri, Adana ve Antep'e uzanan geniş bir alan olarak tanımlar. Bu 1997 yazısındaki "Orta Anadolu" kullanımı da aynı geniş tanıma dayanır.
• Grothe'nin bilgileri Rişvan Aşireti için dolaylı önem taşır. Grothe Kürt yayılımının batı sınırını Araban çayı–Maraş–Erkenez–Ceyhan hattı olarak çizer ve Elbistan doğusundaki Kürtlerin kışın güneye indiğini kaydeder. Bu kayıt 1906'da Maraş–Elbistan yöresinde süren yarı göçebe Kürt hareketliliğine tanıklık eder. Reşwan'ın 18. yüzyıldaki Maraş–Malatya–Adıyaman yurduna komşu bir alandır. Muhtemel

Irk antropolojisi bağlamında eleştirel değerlendirme

Grothe'nin bölümünün ikinci yarısı, 1880–1914 arasında Alman ve Avrupa antropolojisine egemen olan "ırk tipolojisi" ve kraniometri (kafatası ölçümü) yaklaşımının tipik bir örneğidir. Bu iddialar bugün bilimsel bilgi olarak değil, dönemin düşünce tarihine ait belgeler olarak okunmalıdır.

• Ölçüm yok, izlenim var. Grothe aynı ciltte Avşarlar bölümünde kapsamlı antropometrik malzeme toplayamadığını ve kafatası koleksiyonu yapamadığını açıkça yazar. Ölçümü yalnızca 7 Avşar üzerinde, sadece kafa yüksekliği, uzunluğu ve genişliği olarak yapabilmiştir. Köyyeri'nde (Köijere) kumpas kullanınca köy hocası halkı onun "tehlikeli büyülerine" karşı uyarmıştır. Dolayısıyla Kızılbaşlar için verdiği "hipsibrakisefal" ve "Ermenilerle aynı kafatası" yargıları ölçüme değil, göz kararı izlenime dayanır. Kesin
• Sömürgeci bakış. Grothe ölçüm güçlüğünü anlatırken İslam ülkelerinde bu işin "Zenci ve Kızılderili kabileleri ya da Polinezyalılar arasında olduğundan daha zor" olduğunu yazar. Avrupa dışı halkları ölçülecek "nesneler" olarak gören bu bakış, dönemin sömürgeci antropolojisinin dilidir.
• Luschan'ın "proto-Ermeni" tezi. Felix von Luschan Likya Tahtacıları ile Ermenilerin ortak "hipsikefal" kafa biçimine dayanarak Anadolu'da "homojen bir ilk halk" varsaymıştır. Bu görüşünü 1911'de Londra'daki Huxley konferansında "Batı Asya'nın ilk sakinleri" başlığıyla genelleştirmiştir. Grothe bu modeli Antitoros Kızılbaşlarına uygulamış ve Mısır kabartmalarındaki "Hitit tipleri"ne bağlamıştır. Bu düşünce zinciri bugün geçerli değildir:
  • Hitit dili 1915'te Bedřich Hrozný tarafından çözülmüş ve Hint-Avrupa dili olduğu gösterilmiştir. Bu, Grothe'nin "Hititler = Kafkas kökenli proto-Ermeniler" spekülasyonunun dayanağını ortadan kaldırmıştır. Grothe'nin kendisi de Hitit yazısının çözümünü "genç kuşağa" bırakmıştı.
  • Kafa endeksinin sabit bir "ırk" belirteci olmadığı, Grothe'nin kitabıyla aynı yıl Franz Boas'ın göçmen çocukları üzerindeki ölçümleriyle gösterilmiştir.
  • Mısır kabartmalarındaki kalıplaşmış "yabancı" tasvirlerinden ırk tipi çıkarmak, sanatsal geleneği biyolojik belge sanan bir yöntem hatasıdır. Kesin
• "Kan bağı" ve din. Grothe dini topluluklar arasındaki öğreti benzerliğinden "kan akrabalığı"na geçer. Dağlık ve yollardan uzak bölgelerde "ırkın ve inancın korunduğunu" varsayar. Din, dil ve biyolojik soyu tek bir "ırk" kavramında birleştiren bu akıl yürütme dönemin "Rassenkunde"sinin temel varsayımıdır. Bugün Alevi-Kızılbaş toplulukların tarihi Safevi propagandası, Türkmen ve Kürt aşiret yapıları ve ocak sistemi gibi tarihsel-sosyolojik süreçlerle açıklanır.
• Aynı yöntem, karşıt milliyetçilikler. Kafatası ölçümü kısa süre sonra Türkiye'de Türk Tarih Tezi'nin "brakisefal Türk ırkı" iddiası için de kullanıldı. Afet İnan'ın 1937'deki büyük antropometri araştırması bunun örneğidir. Grothe'nin "proto-Ermeni" Kızılbaşı, Türk Tarih Tezi'nin "brakisefal Türk"ü ve Kürt milliyetçi yazındaki ırk vurguları aynı sahte bilimsel yöntemin farklı siyasal kullanımlarıdır. Bu yüzden Grothe'nin ölçüm dili hiçbir topluluğun "kökeni" için kanıt sayılamaz. Muhtemel
• Bayrak'ın kullanımı. Bayrak çeviriyi Kızılbaş Kürtlerin yerliliğini ve özgünlüğünü vurgulamak için sunar. Ancak ırk iddialarını eleştirmeden aktarır. Oysa Grothe'nin bu iddiaları, yazının başlığındaki "Kızılbaş Kürtleri" kavramıyla da gerilim içindedir. Grothe Kızılbaşları "asıl Kürtler"den antropolojik olarak ayırır. "Kürt" adını onlara Avşar ve Çerkez komşularının taktığını, kendilerinin ise Kürtçe konuştuğunu kaydeder. Grothe'nin tanıklığındaki değerli kısım ırk spekülasyonu değil, şu gözlemlerdir: Avşar ve Çerkezler Kızılbaş köylerini "Kürd kysylbasch" diye adlandırır, bütün Kızılbaş köylerinde Kürtçe konuşulur ve topluluk "Alevi" adını kendisi için kullanır. Bunlar 1906 için değerli birer kayıttır. Kesin

Etnografik değeri

Irk spekülasyonu dışarıda bırakılırsa bölüm, 1906–07 Antitoros'u için önemli bir etnografik kaynaktır:

• Kırkkısrak söyleşisi, bir Kızılbaş köylünün kendi inancını alaycı ve özgüvenli bir dille anlattığı ender bir 20. yüzyıl başı tanıklığıdır.
• Tavşan efsanesi Kızılbaş-Alevi tavşan tabusunun erken kayıtlarındandır. Ömer'in kadına dönüşmesi motifi de bu kayıtta yer alır.
• Misafirperverlik kuralları (misafirden para almayanın kovulması) ve Dede'nin köy ziyaretleri ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir.
• Sünni ve resmî bakışın Kızılbaşlara yönelttiği iftiralar (zaptiye Ahmed'in anlattıkları) ile Grothe'nin bunları reddetmesi yan yana durur. Bu, "mum söndü" iftirasının tarihine ilişkin bir belgedir.

Bu kayıtlar Grothe'nin sözlü kaynaklarına dayanır ve ancak Alevi ocak gelenekleri üzerine sonraki çalışmalarla karşılaştırılarak kullanılmalıdır. Sözlü rivayet

Ayrıca bakınız

• Orta Anadolu Kürtleri: Azınlık İçinde Azınlık (Mehmet Bayrak, 2026)
• Yabancı Araştırmacıların Gözünden Anadolu Kürtleri (Özgür 2018) · Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı
• Georges Perrot · Haymana Kürtleri · Orta Anadolu Kürtleri
• Kurdên Anadoluya Navîn (Bîrnebûn 1, 1997) (aynı sayı)

• Derginin bütün yazıları: Bîrnebûn 1 (1997)

Kaynakça

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi

Başlangıç

Portal — buradan başlayın · Orta Anadolu Kürtleri · Tarih ve aşiretler dizini

Dönemler

I. Kökler · II. Osmanlı iskân politikaları ve Rakka · III. Orta Anadolu’ya geliş · IV. İskân ve köyleşme · V. Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet · VI. Yayladan kasabaya, deveden kamyona · VII. Avrupa’ya göç ve diaspora

Aşiretler

Rişvan Aşireti (Reşwan) · Rişvan cemaatleri · Ömeranlı oymağı · Halikanlı · Sefkanlı · Nasırlı · Atmanlu · Mikailî · Canbegan · Şêxbizinî · Terikan

Yöreler

Haymana · Polatlı · Cihanbeyli · Kulu · Bala · Haymanateyn · Esbkeşan · Köyler ve coğrafya dizini

Yerleşimler

Ömeranlı · Kırklar Yaylası · Bütün köyler

Kronolojiler

Kürt göçü kronolojisi · Reşwan kronolojisi 1830–1932 · Ömeranlı kronolojisi

Kaynaklar ve yöntem

Arşiv ve belgeler · Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar · Perrot (1865) · Sözlü tarih yöntemi · Güvenilirlik etiketleri · Araştırma kitabı (Bölüm I–VII)

Dil ve kültür

Gotinên mezinan (atasözleri) · Anadil ve kimlik · Yer adları ve iskân hafızası · Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri