Bermekiyên Kurd di kûraniya dîrokê da –2– (Bîrnebûn 68, 2017)

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem I: Kökler ›Bermekiyên Kurd di kûraniya dîrokê da –2– (Bîrnebûn 68, 2017)

  Portal  

"Bermekiyên Kurd di kûraniya dîrokê da –2–", Dr. Sozdar Mîdî'nin (E. Xelîl) Arapça yazdığı ve Mustefa Reşîd'in Kurmancîye çevirdiği bir yazı dizisinin ikinci bölümüdür. Bîrnebûn dergisinin 68. sayısında (2017) yayımlanmıştır.[1] Başlığın Türkçesi "Tarihin derinliklerinde Kürt Bermekîler –2–"dir. Dizinin üst başlığı Kurd û Îslama Siyasî ("Kürtler ve Siyasal İslam"), bu bölümün alt başlığı "Wezîr Xalid kurê Bermekê Bermekî"dir. Bölüm, Abbasi devletinin ilk dönemindeki Bermekî (Bermekîler, Barmakîler, Arapça el-Barâmike) ailesinin kurucu figürü Hâlid b. Bermek'i anlatır.

Yazarın adı dergide "Dr. Sozdar Mîdî (E. Xelîl)" biçiminde, kalem adı ve gerçek adın baş harfiyle birlikte verilir. Bu, Suriyeli Kürt tarihçi Ehmed Xelîl'e (Ahmad Khalil) işaret ediyor olabilir; kimlik bu çalışmada doğrulanmadı. Muhtemel Başlığın altında yazarın ve çevirmenin vesikalık fotoğrafları basılıdır.

Dizinin bölümleri

Dizinin ilk üç bölümü Bîrnebûnun 2017'deki art arda üç sayısında çıkmıştır (birnebun.eu'daki PDF'lerle doğrulandı):

Bölüm Sayı ve sayfa Konu
–I– Bîrnebûn 67 (2017), s. 65–68 "Mog – Mecûs – Bermek" ve "Kok û binyata malbata Bermekî": adın kökeni ve ailenin "Kürt kökeni" iddiası
–2– (bu yazı) Bîrnebûn 68 (2017), s. 53–55 Vezir Hâlid b. Bermek
–3– Bîrnebûn 69 (2017), s. 62–64 Vezir Yahyâ b. Hâlid el-Bermekî

67. sayının sunuş yazısına göre yazı aslen Arapça olarak internet dergisi Pênûsa Nûda yayımlanmıştır. Dergi, çevirmen Mustefa Reşîd'in izniyle Kurmancî çevirisini almıştır.[2][3]

Yazının içeriği

Giriş

Yazar ilk bölümde "Bermekî ailesinin Kürt kökenli olduğunu gösterdiğini" belirtir. Bu bölümde ailenin ünlü kişilerini, Abbasi devletindeki emeklerini ve devletin gelişmesindeki rollerini anlatmaya Hâlid b. Bermek'le başlar.[1]

Hâlid b. Bermek'in hayatı (s. 53–54)

  • Hâlid, İslami dönemde ailenin "ana gövdesi"dir. Hicri 90 (709) yılında doğmuştur ve Horasan'daki Abbasi taraftarlarındandır.[1]
  • Yazar Ebû Müslim-i Horasanî'yi "Kürt önder" diye anar. Ebû Müslim Emevîlere karşı "Şiî devrimi"ni yönetirken Hâlid bölgede haraç divanının başkanıdır. Yazar bu görevi bugünkü maliye bakanlığına benzetir ve Hâlid'in İmam İbrahim el-Abbasî'nin güvenini kazandığını yazar.[1]
  • Abbasiler hilafete gelince ilk halife Ebu'l-Abbas es-Seffâh, vezir Ebû Seleme el-Hallâl'in öldürülmesinden sonra Hâlid'i "devletin en yüksek veziri" yapar. Yazar bu görevi bugünkü başbakanlığa benzetir.[1]
  • Hâlid, Seffâh ölünceye dek vezir kalır. Halife Ebû Ca'fer el-Mansûr da onu bu görevde tutar. Musul çevresinde bir Kürt ayaklanması çıkınca Mansûr, "demiri demirle dövmek" için askerî yönetimi Hâlid'e verir ve Hâlid vezirlikten ayrılır.[1] Yazar bu ifadeyle Hâlid'in Kürt olduğunu ima eder.
  • Hâlid cömertliğiyle övülür. Yardım isteyenlere "misafir", dilencilere "soru sahibi" diyen ilk kişi odur. Yazar İbrahim es-Sûlî'den şu sözü aktarır: "Abbasi vezirlerinden hiçbiri şeref ve cömertlikte Hâlid'in düzeyine erişemez."[1]
  • Vezir Ebû Ubeydullah'a göre Hâlid "arı diliyle Şamlılara, cesaretiyle Horasanlılara, edebiyle Iraklılara, yazısıyla Sevâd halkına" benzer.[1]
  • Fars ülkesinde ve "Kürdistan'da" Abbasilere karşı çıkan ayaklanmaları Mansûr'un emriyle Hâlid bastırır. Sonra önce Musul, ardından Azerbaycan valisi olur. Yazar İbn Haldûn'dan şu sözü aktarır: "Bermek oğlu Hâlid Şîa'nın büyüklerindendir… Mansûr onu Musul ve Azerbaycan valisi yaptı."[1]
  • Ahmed b. Sevvâr el-Mevsılî'ye göre Musul'a Hâlid kadar heybetli bir vali gelmemiştir: halka zulmetmemiş, ama heybeti yürekleri doldurmuştur.[1]

Ceylan sürüsü anekdotu (s. 55)

Yazar Hâlid'in zor anlardaki aklına bir örnek verir. Ebû Müslim, komutanı Kahtabe b. Şebîb'i "Emevîlerin Kürdistan ve Irak valisi"ne karşı gönderir; Hâlid de onunla birliktedir. Bir köyde öğle yemeği yerken çölden ceylan ve yaban hayvanı sürülerinin ordunun içine kadar koştuğunu görürler. Hâlid bunun arkadan gelen bir düşman kuvvetinin işareti olduğunu anlar ve atların hemen eyerlenmesini ister. Gerçekten de toz bulutunun ardından düşman görünür. Yazar İbn Hallikân'ı aktararak "Hâlid olmasaydı yenilirlerdi" der.[1]

Ölümü

Yazara göre Hâlid hicri 163'te (780) ölmüş "olmalıdır".[1]

Kaynakları

Yazar altı dipnotta yalnız klasik Arapça kaynaklara başvurur: İbnü'l-Cevzî (el-Muntazam), İbn Kesîr (el-Bidâye), İbn Hallikân (Vefeyâtü'l-a'yân), ez-Zehebî (Târîhu'l-İslâm), ez-Zemahşerî (Rebîu'l-ebrâr), İbn Haldûn ve et-Taberî. Baskı bilgisi yalnız "h. 1412" ya da "h. 1387 baskısı" biçimindedir. Modern bir araştırmaya atıf yoktur.[1]

Kaynak eleştirisi ve değerlendirme

"Kürt kökeni" iddiası

Bu bölüm iddiayı tartışmaz, 1. bölümde kanıtlanmış sayar. 1. bölümdeki dayanaklar şunlardır:[2]

  1. Medler "Kürtlerin atalarıdır". Med boylarından Magoi (Mag/Mog) din adamı boyudur.
  2. "Bermek" adı Kürtçe Ber + Mak ("kutsal ev") ya da Bermog ("tapınak bekçisi") sözcüklerinden gelir.
  3. Belh'teki Nevbahar tapınağı bir Zerdüşt ateşgedesidir.
  4. İbn Hallikân Bermekîleri kendi ataları sayar. Oğlu Musa da ailenin Kürt Zurzarî (Zarzârî) aşiretinden olduğunu söyler.

Akademik literatür bu dayanakları şöyle değerlendirir:

  • Nevbahar ve ad. Encyclopaedia Iranicaya göre erken Müslüman yazarlar Bermek'i Belh'teki Nevbahar ateşgedesinin baş rahibi olarak anar. Ancak Nowbahār adı büyük olasılıkla Budist Sanskritçe nava-vihāra ("yeni manastır") sözcüğünden, Barmak adı da Sanskritçe pramukha ("baş, şef") sözcüğünden gelir (H. W. Bailey 1943).[4] Kevin van Bladel ailenin Baktriya'daki Budist arka planını ayrıntılı biçimde incelemiştir.[5] Onun EI3 maddesini özetleyen ikincil kaynaklara göre Bermekîlere Zerdüşt kökeni, hatta Sasani vezirlerinden soy veren rivayetler, ailenin parlak döneminde uydurulmuş sonraki rivayetlerdir.[6] (van Bladel'in metinleri bu çalışmada doğrudan okunamadı.) Buna göre yazarın "Bermak/Bermog" Kürtçe etimolojisi bilimsel destekten yoksundur ve halk etimolojisi niteliğindedir. Kesin
  • Bölge ve dil. Bermekîler Tokharistan'ın merkezi Belh'tendir. Bölge halkı Doğu İran dillerinden Baktriyacayı konuşuyordu ve çoğunlukla Budistti.[6] Belh, Kürtlerin tarihsel yurdunun yaklaşık 2.000 km doğusundadır. Kaynaklarda Bermekîleri Kürt diye niteleyen 8.–9. yüzyıla ait bir kayıt bu çalışmada bulunamadı. Muhtemel
  • İbn Hallikân argümanı. İbn Hallikân 1211'de Erbil'de doğmuştur. Ailesinin Bermekî soyundan geldiğini iddia ettiği bilinir. Ailesi aynı zamanda Erbil yöresindeki Kürt Zarzârî aşiretiyle ilişkilendirilir; "Hallikân" adının bir köy adından "Kürt usulüyle" türediği de kaydedilir.[7] Bu durum en fazla şunu gösterir: 13. yüzyılda Kürt ortamındaki bir ailenin ünlü Bermekîlere soy bağladığı. Bu, 8. yüzyılda Belh'ten gelen Bermekîlerin Kürt olduğunu kanıtlamaz. İki olgu arasında yaklaşık 450 yıl ve binlerce kilometre vardır. Yazar akıl yürütmeyi tersine kurmuştur. Kesin
  • Magoi = Zurzarî. Yazarın Zurzarî aşiretini Med Magoi boyunun bir kolu sayması hiçbir kaynağa dayandırılmamıştır. Hipotez
  • Ad benzerliği. Bugün Bingöl'de "Bermekî" adlı Lek Kürtlerinden söz eden bir yerel yayın vardır (Gökpınar – Geliş 2016).[8] Bu tür çağdaş aşiret adları Abbasi Bermekîleriyle soy bağı kanıtı sayılamaz; ad benzerliği ayrıca incelenmelidir. Aynı kitap Haymana'daki "Lek Şahbazanları"nı da konu alır; bunlar muhtemelen Şêxbizinî topluluğudur [?]. Hipotez

Bu bölümdeki olgular

Yazıdaki ifade Akademik kaynaklarla karşılaştırma Etiket
Hâlid h. 90 / 709'da doğdu 709 doğum yılı genel kabul görür[6] Muhtemel
Hâlid h. 163 / 780'de ölmüş olmalı Iranica: h. 165 / 781–782, Hârûn'un Bizans seferinden dönüşünden kısa süre sonra (!)[4] Kesin
Seffâh onu Ebû Seleme'den sonra "en yüksek vezir" yaptı Iranica: Seffâh, Hâlid'i ordu (cund) ve haraç (harâc) divanlarının başına getirdi; Hâlid halifenin baş danışmanı oldu. Hâlid'in kaynaklarda sık sık "vezir" diye anılmasına karşın bu unvanı resmen hiç taşımadığı belirtilir.[4][6] Muhtemel
Mansûr onu Musul'daki Kürt ayaklanması yüzünden askerî göreve verdi, Hâlid vezirlikten ayrıldı Iranica: Mansûr döneminde vezir Ebû Eyyûb'la rekabet yüzünden önce Fars valiliğine gönderildi (orada "asi Kürtleri" Fars'tan çıkardı). Yaklaşık h. 150 / 767'de Taberistan valisi oldu ve yedi yıl kaldı. Musul'daki ayaklanma ve valilik h. 158 / 774'tedir.[4] Yazar yaklaşık yirmi yıllık bir süreci tek olaya indirgemiştir (!) Kesin
"Demiri demirle dövmek" (yani Kürtlere karşı bir Kürt) Kaynaklarda Musul ve Fars'taki Kürt ayaklanmalarının Hâlid'e bastırıldığı doğrudur.[4] "Demir demirle" yorumu yazarın kendi çıkarımıdır; aktardığı kaynaklarda Hâlid'in Kürtlüğüne dair bir ifade gösterilmemiştir. Hipotez
"Kürt önder Ebû Müslim" Iranicaya göre Ebû Müslim'in adı ve kökeni konusunda kaynaklar çelişir, öne sürülen soylar "şüphelidir". EI2 onu büyük olasılıkla İranlı/Fars kökenli sayar.[9] Yazar "Kürt" nitelemesi için kaynak göstermez; bu çalışmada da bir dayanak bulunamadı. Hipotez
"Şiî devrimi", "Hâlid Şîa'nın büyüklerindendir" (İbn Haldûn) Burada şîa, Hâşimiyye/Abbasi davasının taraftarları anlamındadır; sonraki mezhep anlamındaki Şiîlik değildir. Çeviri okuru yanıltabilir. Hâlid daveti yöneten yirmi nazîrden biriydi.[4] Muhtemel
Kahtabe ile ceylan anekdotu Iranica Hâlid'in Kahtabe ile birlikte ganimet dağıtımıyla görevlendirildiğini doğrular. Anekdot İbn Hallikân'da geçer; edebî niteliktedir.[4] "Emevîlerin Kürdistan ve Irak valisi" ifadesi anakroniktir; söz konusu kişi Emevîlerin Irak valisi İbn Hübeyre olmalıdır. Muhtemel

Genel değerlendirme

Yazı, Arapça kroniklerdeki övgü ve anekdotları akıcı bir biçimde aktarır. Ancak modern araştırmayı hiç kullanmaz ve "Kürt kökeni"ni kanıtlanmış bir öncül gibi sunar. Bermekîlerin Kürt olduğu iddiası, Encyclopaedia Iranica ve van Bladel'in EI3 maddesi gibi temel başvuru eserlerinde yer almaz. Bu eserler aileyi Belh/Baktriya kökenli ve büyük olasılıkla Budist bir rahip ailesi olarak tanımlar.[4][5] Yazı, 2010'larda Kürtçe yayınlarda görülen "İslam tarihindeki Kürtler" anlatısının bir örneğidir. Tarih yazımı açısından bu niteliğiyle değerlidir, ama olgusal kaynak olarak kullanılamaz. Kesin

Orta Anadolu açısından

Yazının Orta Anadolu Kürtleri, Rişvan Aşireti ya da Haymana, Kulu, Cihanbeyli ile doğrudan bir ilgisi yoktur. Dolaylı tek ilgi şudur: Orta Anadolu Kürtlerinin diaspora dergisi, kimlik inşasında uzak tarih anlatılarına yer vermiştir. Aynı yaklaşım derginin öteki sayılarında da görülür.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Sozdar Mîdî (E. Xelîl), "Bermekiyên Kurd di kûraniya dîrokê da –2–", çev. Mustefa Reşîd, Bîrnebûn 68 (2017), s. 53–55.
  2. ↑ 2,0 2,1 Sozdar Mîdî (E. Xelîl), "Bermekiyên Kurd di kûraniya dîrokê da –I–", çev. Mustefa Reşîd, Bîrnebûn 67 (2017), s. 65–68; aynı sayının sunuş yazısı, s. 7.
  3. ↑ Sozdar Mîdî (E. Xelîl), "Bermekiyên Kurd di kûraniya dîrokê da –3–", çev. Mustefa Reşîd, Bîrnebûn 69 (2017), s. 62–64.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 I. Abbas, "Barmakids", Encyclopaedia Iranica III/8 (1988), s. 806–809 (çevrimiçi sürüm: iranicaonline.org, erişim 5 Ekim 2026).
  5. ↑ 5,0 5,1 Kevin van Bladel, "The Bactrian Background of the Barmakids", A. Akasoy – C. Burnett – R. Yoeli-Tlalim (ed.), Islam and Tibet: Interactions along the Musk Routes, Farnham: Ashgate, 2011, s. 43–88; aynı yazar, "Barmakids", Encyclopaedia of Islam, THREE, Leiden: Brill, 2012.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 "Khalid ibn Barmak", Wikipedia (İngilizce; van Bladel 2012 EI3e dayanır), erişim 5 Ekim 2026.
  7. ↑ "Ibn Khallikan", Wikipedia (İngilizce), erişim 5 Ekim 2026.
  8. ↑ M. Gökpınar – A. C. Geliş, Lek Kürtleri: Çukurova Lekvanikleri, Haymana Lek Şahbazanları, Bingöl Bermeki Lekleri, İstanbul: Do Yayınları, 2016 (künye Ergün – Özgür 2025'in kaynakçasından; kitap görülmedi).
  9. ↑ Gh.-H. Yūsofī, "Abū Moslem Ḵorāsānī", Encyclopaedia Iranica I (1983); S. Moscati, "Abū Muslim", EI2 I (1960), s. 141 — ikisi de "Abu Muslim", Wikipedia (İngilizce) maddesindeki alıntılardan, erişim 5 Ekim 2026.
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Bermekiyên_Kurd_di_kûraniya_dîrokê_da_–2–_(Bîrnebûn_68,_2017)&oldid=25669" sayfasından alınmıştır