1844–1845 Aşiret Tahrirleri ve Rişvan Hane Listeleri

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
(1844–1845 Aşiret Tahrirleri sayfasından yönlendirildi)
📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem IV: İskân ve köyleşme ›1844–1845 Aşiret Tahrirleri ve Rişvan Hane Listeleri

  Portal  

1844–1845 aşiret tahrirleri ve Rişvan hane listeleri, 1840'larda Rişvan (Reşwan) oymakları için tutulmuş nüfus ve hane kayıtlarını, bu kayıtlardaki rakamları ve aralarındaki tutarsızlıkları ele alan kaynak ve yöntem makalesidir. Makale "500 araştırma konusu" dizisinin 7. konusudur ve 1831 Nüfus Sayımında Konya ve Ankara'da Aşiret Nüfusu ile 1840'ların Temettuat Defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana Köyleri makalelerinin devamıdır. Üç kaynak katmanına dayanır:

  1. bu wikinin kaynak kaydı ve çalışma dosyaları (39 belge satırı, 15 oymaklık hane tablosu);
  2. Bîrnebûn dergisinin 94 sayısında tam metin taraması (33 kayıt);
  3. 1840'lar sayımları ve Rişvan iskânı üzerine yayımlanmış akademik literatür (34 künye).

Kısa sonuç. 1844–45 için Rişvan'ın oymak oymak hane listesini veren bir defter bilinmiyor. 1844 (H. 1260) sayımı asker yazımı amaçlıydı, yalnız erkekleri saydı ve konar-göçerleri büyük ölçüde dışarıda bıraktı. Aşiretler çoğunlukla iskân edildikten sonra yazıldı. Bu yüzden 1840'lardaki Rişvan hane rakamlarının neredeyse hepsi nüfus defterlerinden değil, iskân yazışmalarından gelir: 1843–44 Konya iskânı (1.600'den fazla hane), 1846–48 Esbkeşan iskânı (oymak oymak hane) ve 1849 Vecihi Paşa raporu (1.950 hane). Köy köy ilk Rişvan hane listesi 1848 Kayseri defteridir; Haymana için ise 1859–60 defteridir. Muhtemel

Bu makalede anılan belgelerin hiçbiri arşivde tarafımızca görülmemiştir. Rakamlar yayımlanmış çalışmalardan alınmıştır ve kaynakları her satırda belirtilmiştir.

1840'larda sayım ve aşiret tahriri

  • 1844 sayımı. 1831 sayımı askerî amacını karşılamayınca 1844'te ordunun ihtiyacı için yeni bir sayım yapıldı. Sonuçları yayımlanmadı; özet defterleri bulunamamıştır. Kaza kaza tutulmuş 1260 tarihli defterler ise Osmanlı Arşivi'nin Nüfus Defterleri (NFS.d) fonundadır. Sayım bazı yerlerde 1851'e kadar sürdü.[1][2]
  • Aşiretler. Akın'a göre aşiretler 1830–1840 sayımlarında ya hiç yer almadı ya da nadiren yer aldı; kayda girenlerin rakamları çoğu kez reislerin beyanıydı. Aşiret nüfus sayımları "daha çok iskân olunmuş aşiretleri ya da iskân edilecek olanları" kapsar.[3]
  • İskân defteri. Aşiret yerleştirilince haneler kaza kaza, köy köy yazıldı. Her hane ziraatçı, ortakçı, hizmetkâr ya da çoban olarak kaydedildi ve kefalet senedi alındı.[3] Rişvan için aranması gereken kayıt türü budur: "1844 aşiret defteri" değil, 1846–1851 iskân defterleri.
  • Kayıt türleri birbirine eklenmemelidir. 1840'ların Rişvan rakamları üç türdendir: (a) vali ya da reis tahmini; (b) iskân planı ("yerleştirilmesi düşünülüyordu"); (c) iskân sonrası köy köy defter. Aşağıdaki tablolarda tür ayrıca belirtilmiştir.

1843–1845: Rişvan hakkında bilinenler

  • 31 Ocak 1843 (29 Zilhicce 1258). İskilip, Osmancık ve Tosya kazalarına iskân edilen Şeyhbızınlı, Çakallı, Cihanbeyli ve Rışvanlı aşiretlerinin "isim ve nüfuslarını havi" tahrir-i nüfus defteri. Rişvan'ı adıyla anan bilinen en erken aşiret tahrir defteridir. Kodu ve rakamları yayımlanmamıştır; Mikaîlî tarihi "1842" diye vermiştir.[4] Arşivle doğrulanmalı
  • 1843–44 (H. 1259) Konya iskânı. Konya valisi Sirozlu İbrahim Paşa, 1.600'den fazla Rişvan hanesini Esbkeşan ve Konya kazalarına yerleştirdi. 28 Mayıs 1848 tarihli belge, iskân edilenler arasında Ömeranlı ve Belekanlı'yı adıyla anar; oymak dökümü vermez.[5] Kesin
  • 19–20 Mart 1844 (29 Safer 1260). Mîr-i aşiret müdürü Abdurrahman ile Cihanbeyli müdürü Alişan Bey azledilir; "aşiret-i merkumenin beher oymağına birer nefer muhtar" atanması kararlaştırılır ve "iskân maddesi"nin henüz kesinleşmediği yazılır (İ.MVL 55/1056). Sayım yılında oymak düzeyinde yönetim kurulmaya çalışılıyordu.[6]
  • 16–17 Mart 1845 (8 Rebîülevvel 1261). Alişan Bey'in "Cihanbeyli ve tevâbii aşâirinin iskânlarını havi" tahriratı (Belgename 99.5008, muhtemelen İ.DH 99/5008). Bu dönem için hane listesi içerebilecek tek aday belgedir; arşivde ilk bakılacak belgedir.[7]
  • 1844 bireysel defterlerinde Rişvan yok. Bugün Rişvan köylerinin bulunduğu yerlere ait 1840–44 defterlerinde Rişvan kaydı çıkmamıştır:
    • Süleymanlı (Yerköy) 1840: NFS.d 2097;
    • Mucur ve Hacıbektaş: NFS.d 3533–3534;
    • Haymanateyn 1842–43: NFS.d 1808, 51 köy.[8] Bu, Rişvan'ın 1844'te bu yerlerde henüz yerleşik olmadığını gösterir. Muhtemel
  • 1847'de Rişvan henüz yerleşik değil. Konya Meclisi mazbatası Reşvan ve Terkanlı'nın "Çiçekdağı'ndan başka nerelerde" bulunduğunu sorar.[9] 1844–45 sayımında Rişvan hanelerinin eksik kaydedilmesi bununla açıklanabilir. Hipotez

Rişvan hane rakamları (1843–1859)

Tarih Belge (yayındaki biçim) Yer Oymak / grup Hane Tür Kaynak
1843–44 (H. 1259) MVL 24/44 Esbkeşan, Konya Rişvan oymakları, Ömeranlı, Belekanlı 1.600+ iskân Yasemin, s. 47–48; Söylemez 2019, s. 362
1848 (Saydam) Konya aynı grup 200 kalan rapor Söylemez 2019, s. 362
1846–47 "İMV 3088" Esbkeşan Nasırlı (ve Hacılar) 125 plan Söylemez 2019, s. 357, 362
1846–47 〃 Esbkeşan Şefikanlı 110 plan 〃
1846–47 〃 Esbkeşan Cudikanlı 50 plan 〃
2 Kasım 1847 KŞS 80 (= MŞH.ŞSC.d 6222), s. 42 Paşadağı Ömeranlı yaklaşık 100 sicil kaydı Yasemin, s. 84
1847–48 "İMV 3088"; Saydam 1993, s. 247 Esbkeşan Celikanlı 100 iskân Söylemez 2019, s. 359, 362
〃 〃 Esbkeşan Şefikanlı 33 iskân 〃
〃 〃 Esbkeşan Ömeranlı 30 iskân 〃
〃 〃 Esbkeşan Belikanlı 25 iskân 〃
〃 〃 Esbkeşan Mülûkanlı 10 iskân 〃
26 Kasım 1848 NFS.d 2050, s. 87 Kayseri, 17 köy Rişvan 87 (276 erkek) defter Köse 2018, s. 167, 343
15 Temmuz 1849 İ.MVL 134/3616 (Vecihi Paşa) Budaközü Rişvan 150 tahmin Söylemez 2019, s. 363; Dede 2011, s. 65
〃 〃 Çiçekdağı Rişvan 500 tahmin 〃
〃 〃 Kağamhisar (Aksaray) Rişvan 150 tahmin 〃
〃 〃 Sorgun, Bankı mevkii Rişvan 150 tahmin 〃
〃 〃 Konya ovası Rişvan 1.000 tahmin 〃
1849 İ.MVL 138/3812 Konya'daki 1.000 hane Paşadağı konar-göçerleri 600 Haymanateyn ve Tabanlı'ya; 400 Konya köylerine plan Söylemez 2019, s. 363
7 Ekim 1849 İ.MVL 159/4574 eski iskân yerleri Rişvan 683 (yalnız 50'si ev yapmış) rapor Akın 2020, s. 178–179
1849–50? ML.CRD.d 2004 Konur kazası (Ankara) Rişvan 38 defter Akın 2020, s. 167
1851 NFS.d 2073 Budaközü köyleri Rişvan, Avşar, Şeyhbızınlı — defter Akın 2020, s. 101
1859–60 NFS.d 1784 Haymanateyn, 43 köy Sefkanlı 134, Nasırlı 119, Halikanlı 31, Atmanlu 24, belirtilmemiş 148 456 (Dede: 463) defter Dede 2011, Ek A

"İMV 3088"in güncel katalog künyesi bulunamadı; Söylemez'in "İMV 3616" ve "İMV 3812" atıfları güncel katalogda İ.MVL 134/3616 ve İ.MVL 138/3812 olarak geçer.[3] Kaynaklar: Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı" (2019), s. 357–363 (K10); Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, 2011 (K01); Muhammed Köse, Kayseri Şehri (1830–1860): İdari, Demografik, Sosyal ve İktisadi Yapısı, Kayseri Büyükşehir Belediyesi, 2018, s. 167, 343; Yasemin, Ömeranlı (K29). 1859–60 defterinin köy köy dökümü için bkz. Haymanateyn’de Rişvan Köyleri Listesi (1859).

Oymaklara göre

  • Şefikanlı (Sefkanlı, Seyfkânlı): 1846–47'de 110 hane (plan), 1847–48'de 33 hane, 1859–60'ta Haymanateyn'de 134 hane (Konakgörmez 23, Cihanşah 40, Kerpiç 44, Kepenekçi Kalesi 27).
  • Nasırlı: 1846–47'de 125 hane (Hacılar'la birlikte ya da ayrı; aşağıda), 1859–60'ta 119 hane (Bumsuz 58, Karacaviran 33, Karagedik 28).
  • Ömeranlı (Umranlı): 1843–44'te adıyla geçer; 1847'de Paşadağı'nda yaklaşık 100 hane; 1847–48'de Esbkeşan'a 30 hane iskân edilir. İki rakam birbirini çürütmez: biri bulunan, öteki iskân edilen hane olabilir. 1858'de Haymana ve Tabanlı'dan Esbkeşan'a geçen yedi cemaat arasında sayılır. 1859–60 Haymanateyn defterinde geçmez.
  • Belikanlı (Belekanlı, Pelkanlı): 1843–44'te adıyla geçer; 1847–48'de 25 hane.
  • Celikanlı: 1847–48'de 100 hane.
  • Cudikanlı: 1846–47'de 50 hane (plan).
  • Mülûkanlı: 1847–48'de 10 hane; Bozok'a 2–3 haneli gruplar hâlinde dağıtılır.
  • Halikanlı: 1847–48'de adıyla geçer; 1859–60'ta 31 hane (Küçükgökgöz).

Tutarsızlıklar

Konu Kaynakta Değerlendirme
1847–48 Esbkeşan toplamı Söylemez: "toplam 232 hane" Oymak dökümü 100+33+30+25+10 = 198 eder. 34 hanelik fark açıklanmamıştır. Döküm Saydam'a, toplam "İMV 3088"e dayanır.
125 hane Söylemez'de üç ayrı yerde: Hacılar; Nasırlı ve Hacılar; yalnız Nasırlı Belgenin aslı görülmeden hangi oymak olduğu söylenemez.
Kayseri 1848 Köse: "17 köyde 204 hane" Tablosundaki köy rakamları 87 hane eder.
1859–60 Haymanateyn Dede: 463 (bir yerde 462, 457) Ek A'nın toplamı 456.
MVL 575/72 "13 oymak / 2.870 hane" Bazı özetlerde 1858'e yazılmış Rakam H. 1265 (1848–49) Bozok iskânına aittir. Belgenin 1858'e ait kısmı, yedi cemaatin birlikte 690 hanesidir; Ankara valisi bu evlerin 200'ü bulmadığını yazar.[10]
"1880 nüfus sayımı" Söylemez 2019, s. 363 Bir sayım değil, büyük olasılıkla 30 Eylül 1880 tarihli Şeyh Mehmed lâyihasıdır (Y.PRK.UM 1/107): Rişvan 3.500 hane / 15.000 kişi.[3] Hipotez
Okçuyanlı "1844 Trablusşam" bir aktarımda XVIII. yüzyıl ahkâm defterine dayanır; tarih büyük olasılıkla 1744'tür.
Hicrî–miladî çevirileri Mikaîlî (+584 sabiti) H. 1258 → 1843 (1842 değil); 13 Muharrem 1265 → 1848; 14 Safer 1266 → 1849.

Kaynaklarımızdaki kayıtlar

Wikinin çalışma dosyalarında 1843–1859 arasına ait 39 belge satırı bulundu. Bunlardan 12'si 1843–1845 aralığındadır, ama hiçbiri oymak düzeyinde hane vermez. Oymak rakamlarının hepsi 1846–48 iskân yazışmalarından (Söylemez 2019, K10), Konya şer'iyye sicilinden (KŞS 80; Yasemin, K29) ya da 1859–60 defterinden (Dede 2011, K01) gelir. 1844 tarihli iki defter (NFS.d 3506, Aksaray Ekecik; Haymanateyn H. 1260 nüfus defteri, K05) Rişvan defteri değildir; 1851 tarihli NFS.d 3525 de Cihanbeyli'ye bağlı aşiretleri sayar, Rişvan'ı değil. Bkz. Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861).

Bîrnebûn'da 1840'lar tahrirleri

Derginin 94 sayısında Rişvan oymaklarının 1844–45 hane rakamı yoktur; 1849 Vecihi Paşa dökümü de yoktur. İlgili kayıtlar:

  • Bîrnebûn 75 (2019), s. 37–41: tek 1844 hane dökümü Ekecik aşiretine aittir (NFS.d 3506): Kandil'e göçen 43 hane, 112 erkek.[11] Tutak'ın "Reşvan da Ekecik adı altında toplandı" iddiası kaynaksızdır; 1849 tarihli bir belge Ekecik ile Reşî'yi ayrı aşiret olarak anar.
  • Bîrnebûn 76 (2020), s. 18–19: 1843 İskilip–Osmancık–Tosya tahrir defteri (yukarıda). Aynı yerdeki "Belge 104"ün faksimile etiketi ML.VRD.TMT.d 03463'tür, yani bir 1845 temettuat defteridir; Mikaîlî onu Şeyhbezenli kaydı olarak tanıtır.
  • Seyyah Kandemir'in 1932 tarihli Ankara Vilâyeti kitabından yapılan alıntıya göre (Bîrnebûn 7, 1999, s. 39–40) Haymana Kürtleri "1263 tarihlerinde" (1846–47) yerleşmiştir. Bu, Hütteroth'un Karagedik için köylülerden derlediği "1846/47" ile aynı aralıktır (Bîrnebûn 9, s. 17). Sözlü rivayet
  • Bîrnebûn 4 (1998), s. 8–9'da geçen oymak aile sayıları (Halikan 400, Cudikan 200, Nasırlı 700 vb.) 1844'e değil, Mark Sykes'ın 1908 listesine aittir. Bkz. Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı.

Açık sorular ve doğrulama listesi

  1. "İMV 3088" belgesinin güncel katalog künyesi ve aslı: 1846–48 oymak dökümleri, 232/198 farkı ve 125 hanenin hangi oymağa ait olduğu.
  2. Saydam 1993 ("Orta Anadolu'daki Aşiretlerin İskânı (1839–1853)", Prof. Dr. Bayram Kodaman'a Armağan, Samsun 1993, s. 227–256), özellikle s. 246–253.
  3. Alişan Bey'in 1845 tahriratı (Belgename 99.5008): Cihanbeyli ve tâbi aşiretlerin iskân listesi; Rişvan oymaklarını da kapsıyor mu?
  4. 1843 İskilip–Osmancık–Tosya aşiret tahririnin kodu ve Rışvanlı haneleri.
  5. İ.MVL 134/3616 ve 138/3812'nin asılları; İ.MVL 159/4574'teki 683 hanenin hangi yerleri kapsadığı.
  6. Söylemez 2016 ("Bozok Sancağında Rişvan Oymakları") ve Söylemez'in 2007 kitabı.
  7. ML.CRD.d 2004 (Konur, 38 hane) ve ML.CRD.d 551 (Akdağ) iskân defterleri.
  8. NFS.d 1771 (1851, Tabanlı ve Bala; Hacıbanlı) ve NFS.d 2073 (1851, Budaközü).

Ayrıca bakınız

Kaynakça

Ayrıntılı tablolar çalışma dosyalarındadır: 1844-tahrir-workspace.md (39 belge satırı, oymak × yıl tablosu, 15 tutarsızlık), 1844-tahrir-birnebun.md (33 kayıt), 1844-tahrir-web.md (34 künye, defter kodları).

  1. ↑ Kemal H. Karpat, Ottoman Population, 1830–1914: Demographic and Social Characteristics, Madison: University of Wisconsin Press, 1985, s. 22–24.
  2. ↑ Cem Behar (haz.), Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Türkiye'nin Nüfusu 1500–1927, Ankara: DİE, 1996, s. XIX.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Fatma Akın, Tanzimat Döneminde Anadolu'da Konar-Göçer Aşiretler (1839–1876), doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2020, s. 101, 167–179 (kitap: Anadolu'da Aşiret ve Devlet (1839–1876), İstanbul: Yeditepe, 2022).
  4. ↑ Dr. Mikaîlî (Fikret Yıldız), Bîrnebûn 76 (2020), s. 18–19 (katalog özeti).
  5. ↑ BOA, MVL 24/44 (24 Cemâziyelâhir 1264 / 28 Mayıs 1848). Belge görüntüsü: Yasemin, Ömeranlı, s. 47–48 (K29); ayrıca Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı", A. Aköz – D. Yörük – H. Karpuz (ed.), Konya Kitabı XVII: Geçmişten Günümüze Göçler, c. I, Konya: Konya Ticaret Odası, 2019, s. 353–367, s. 362 (K10).
  6. ↑ Dr. Mikaîlî, Bîrnebûn 74 (2019), s. 17 (özet) ve Bîrnebûn 80 (2021), s. 14–16 (transkripsiyon). Transkripsiyonun sonundaki 1262 tarihi katalog tarihiyle çelişir; doğrulanmalı.
  7. ↑ Dr. Mikaîlî, Bîrnebûn 74 (2019), s. 17 ve Bîrnebûn 80 (2021), s. 17 (katalog özeti; içerik aktarılmamış). Kod biçimi doğrulanmalı.
  8. ↑ Süleymanlı ve Mucur için Kırşehir nüfus defterleri üzerine Çelebi 2019 ve 2020; Haymanateyn için Sincan Tarih ve Kültür Atlası, s. 332–333 (NFS.d 1808). Ayrıntı: çalışma dosyası 1844-tahrir-web.md, §2.
  9. ↑ Konya Meclisi mazbatası, 8 Rebîülâhir 1263 (25 Mart 1847): Dr. Mikaîlî, Bîrnebûn 78 (2020), s. 47 ve Bîrnebûn 74 (2019), s. 18 (katalog özetleri).
  10. ↑ BOA, MVL 575/72. Transkripsiyon: Fikret Yıldız, Mikaila kitabı, Belge 47 (K05).
  11. ↑ H. D. Tutak, "1840–1844 ji Hilkeçikê ber bi Qandîlê", Bîrnebûn 75 (2019), s. 34–41.
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=1844–1845_Aşiret_Tahrirleri_ve_Rişvan_Hane_Listeleri&oldid=35361" sayfasından alınmıştır