İç Anadolu'da Unutulmuş Bir Kürt Kolonisi (Bîrnebûn 1, 1997)

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem III: Orta Anadolu’ya geliş ›İç Anadolu'da Unutulmuş Bir Kürt Kolonisi (Bîrnebûn 1, 1997)

  Portal  

"İç Anadolu'da Unutulmuş Bir Kürt Kolonisi", Ali Biçer'in Bîrnebûn dergisinin ilk sayısında (Newroz 1997) "İnceleme / Araştırma / Tartışma" başlığı altında yayımlanan dokuz sayfalık yazısıdır. Yazı, Orta Anadolu Kürtleri üzerine 1990'larda yazılanların neredeyse tamamı Konya, Ankara ve Kırşehir'deki Sünni Kürtleri konu alırken, Yozgat, Çorum, Tokat ve Amasya sınırlarının kesiştiği bölgedeki büyük bir Alevi Kürt kolonisini tanıtır. Biçer'e göre bu koloni, Çekerek Irmağı boyunca dizilmiş kırkı aşkın köyden oluşur. Koloninin çoğunluğu kendini Canbeg olarak tanımlar. Yazar, koloninin sözlü göç anlatısını (Horasan → Erzurum Aşkale → Çekerek havzası) yazılı kaynaklarla açıklamaya çalışır. Ardından inanç, dil ve ekonomi hakkında gözlemler verir ve İç Anadolu Kürt sorununun siyasal niteliği üzerine bir sonuçla bitirir.

Yazının içeriği

Giriş: Kürdistan dışındaki Kürt kolonileri (s. 66–67)

• Biçer, Nikitin'in Kürtlerin Medya'dan her yöne dağılıp batıda Antakya ve Halep'e, doğuda Horasan'a ulaştığı tespitini aktarır. Ardından Şerefname'deki Kürdistan sınırı tanımını verir: Hürmüz Denizi'nden Malatya ve Maraş'a uzanan çizgi.
• Yazara göre Kürtler, savaşçı olmalarına karşın istila için yurtlarından uzaklaşmamıştır. Kürdistan dışındaki Kürtler (Horasan gibi birkaç bölge hariç) ya sürgün edilmiş ya da bir kıyımdan kaçmıştır. Cumhuriyet döneminde sürgün edilenler ilk fırsatta, daha verimli toprakları bırakıp yurtlarına dönmüştür. Biçer bunun nedenini "barışseverlik"ten çok toplumsal örgütlenme ve coğrafyada arar.
• Yazar, İç Anadolu kolonilerinin tarihlerinin birbirinden kopuk olmadığını savunur. Yozgat, Tokat ve Çorum'daki Alevi Canbeglerin tarihi incelenmeden Yunak ve Cihanbeyli'deki Sünni Canbeglerin tarihinin de çözülemeyeceğini söyler. Konya, Ankara ve Kırşehir'de Sünni, Yozgat, Tokat, Çorum ve Amasya'da Alevi Kürt kolonilerinin bulunmasını "belli bir planın parçası" sayar.
• Çetin Taşçı'nın (Azadi, 6 Eylül 1992) İç Anadolu Kürtlerinin varlığını Kasr-ı Şirin Antlaşması sırasında İran'daki Sünni Kürtlerle Şiilerin "değiş tokuşu"na bağlayan görüşünü bir "yanılgı" olarak niteler.
• Biçer, dört ilde sayısı bilinmeyen birçok Kürt kolonisi bulunduğunu ve çoğunluğun Alevi olduğunu belirtir. Sünniler tek ya da iki üç köy hâlinde, Aleviler ise büyük koloniler hâlinde yaşar. Konu ettiği koloniyi "İç Anadolu'nun en büyük Alevi Kürt kolonisi" olarak tanımlar ve kırkı aşkın köyü olduğunu söyler.

Koloninin coğrafyası ve komşuluk ilişkileri (s. 67–68)

• Yazara göre koloni Yozgat, Çorum ve Amasya il sınırlarının kesiştiği bölgededir ve köyleri Çekerek, Zile, Alaca ve Ortaköy ilçelerine bağlıdır. Köylerin önemli bir kısmı Çekerek Irmağı kıyısındadır. Bölge yarı dağlıktır ve 1950'lere kadar ormanlıktı.
• Alevi Kürtler ile Sünni Türk köyleri arasında kız alıp verme ya da kız kaçırma "bugüne kadar görülmemiştir". Yazar bunun nedenini etnik değil dinsel bulur. Alevi Kürtler Alevi Türklerle evliliğe ilkesel olarak karşı değildir. Alevi ve Sünni Kürtler arasında evlilik seyrek de olsa görülür ve bu yolla bazı ailelerin Haymana'daki Sünni Kürtlerle akrabalığı vardır.
• Çevredeki Türk köyleri tamamen Sünnidir ve Kürt köylerinin arasına serpiştirilmiştir. Yazara göre Türk köyleri, kız kaçırma ya da sığınma gerektiğinde başka bir Türk köyü yerine Kürt köylerine sığınmayı tercih eder.

Koloninin kısa tarihi (s. 68–71)

• Eski çağlar ve erken İslam. Biçer, Kürtlerin İç Anadolu'ya gelişini "M.Ö.'ye dayandırmanın" mümkün olduğunu savunur. Örnek olarak Mitanni devletini ("Kürtlerin ilk devletlerinden biri"), Med–Lidya Halys savaşını, Harun Reşid döneminde Horasan ve Zagros'tan getirilen aşiretleri ve 7–10. yüzyıllarda Arap baskısından kaçan Kürt beylerini sayar. Kanuni döneminde İstanbul'da "Danişmentlu" ve "Işıklı" adlı iki Kürt köyü bulunduğunu Ö. L. Barkan'a dayanarak aktarır.
• Sözlü göç anlatısı. Yaşlıların anlatımına göre koloninin anayurdu Horasan'dır. İlk göç Meşhed dolaylarından başlamıştır. İkinci göç Erzurum'un Aşkale ilçesinde Karasu kıyılarından başlayıp bugünkü yöreye ulaşmıştır. Yolda ayrılanlar Bingöl, Malatya, Maraş ve Sivas'a yerleşmiştir. Koloniye ilk yerleşenin "Kakî Kalık" adlı biri olduğu söylenir. Mezarı Kırkdilim köyü arazisinde, Çekerek kıyısında "Kevrî Hesin" denen yerde bir ziyarettir. Koloni önce Zile'nin Reşadiye yöresine yerleşmiş, orada rahat ibadet edemeyeceği kaygısıyla şimdiki dağlık bölgeye çekilmiştir. Zaman zaman, en son 1920'deki Yozgat, Boğazlıyan, Sorgun, Alaca ve Zile ayaklanmalarında (ayaklananlar Sünni olduğu için) toptan dağa çıkmıştır. Sözlü rivayet
• Horasan'ın Kürt geçmişi. Biçer, Horasan'ın eski bir Kürt yurdu olduğunu göstermek için Mesudî'yi, Şerefname'nin Behram Çubin'i Kürt sayan pasajını, Curzon'un Horasan'daki dört Kürt aşiretini sayan eserini ve Ebû Müslim'e yazılmış bir şiirdeki "ecdadın olan Kürtler" dizesini anar.
• 1618 ve Nadir Şah tezi. Mehmed Emin Zeki'ye dayanarak, "27 Eylül 1618"de Osmanlı ile İran arasında yapılan bir anlaşmayla Şah Abbas'ın isteği üzerine 10 bin Kürdün İran'a geçirildiğini ve Türkmenlere karşı Horasan'a yerleştirildiğini yazar. Koloni gerçekten Horasan'dan geldiyse "büyük olasılıkla" bu anlaşmayla götürülmüş, Nadir Şah döneminde (Zeki'ye göre 1727'de Çemişgezek ve Karaçorlu aşiretlerinin Meşhed'e sürülmesi ve Horasan Kürtlerinin kılıçtan geçirilmesi) Osmanlı topraklarına kaçmış, Aşkale'den de Osmanlı'nın zorunlu iskân politikasıyla bugünkü yere yerleştirilmiştir. Hipotez Kuşak hesabına göre İç Anadolu'ya geliş 18. yüzyıl sonu–19. yüzyıl başına düşer.
• Canbeg tezi. Biçer, Şerefname'de Kanuni'nin Haydar Aka'yı Cihanbelku (Cihanbeyli) aşiretinin yönetimiyle görevlendirip Palu'dan ikta verdiğinin yazdığını aktarır (Bozarslan çevirisi, s. 416). Buradan Canbeglerin asıl yurdunun Doğu Anadolu olduğu sonucunu çıkarır. Sözlü kaynakların Doğu Anadolu'dan Horasan'a gidişten hiç söz etmediğini, Türk ya da Kürt Alevilerin büyük kısmının Horasan kökenli olduğunu söylediğini kabul eder. Bu yüzden "Horasan'dan geliş öyküsü Alevi kültürünün soyut bir değeri de olabilir" der. Kendi tezine göre Osmanlı, Doğu Anadolu'da "bir vilayeti oluşturacak kadar geniş" Canbeg aşiretini dağıtmıştır. Bir kolu güneye (Suriye) sürülmüş ve sonradan Yunak, Cihanbeyli ve Haymana'ya gelmiştir. Öbür kolu İran'la yapılan anlaşmayla Horasan'a gönderilmiş, oradan Aşkale üzerinden Çekerek havzasına dönmüştür. Yunak, Cihanbeyli ve Haymana Canbeglerinin de anayurtlarını Malatya dolayları olarak gösterdiği eklenir. Son olarak Mesudî'nin saydığı "al-Cabarika" kavminin, "Cihanbekli" ve "Canbeg" ile aynı ad olduğunu ileri sürer. Hipotez

Din, dil, kültür ve ekonomi (s. 71–73)

• İbadet ve oruç. Birkaç Sünni köy dışında koloni Alevidir. Hiçbir köyde cami yoktur ve namaz kılınmaz. Muharremde on iki imam için on iki gün oruç tutulur. Bu sürede hiçbir canlı öldürülmez (bit ve pire dahil). Saç, tırnak, hatta kuru soğan kesilmez. Yıkanılmaz, tıraş olunmaz, cinsel ilişkiye girilmez. Gündüz su içilmez, akşam iftarında en çok on iki kaşık ayran benzeri sıvı alınır.
• Cem. Cem sonbahar ya da kış aylarında iki üç kez kurulur. Kadın, erkek ve çocuk herkes katılır. Yazara göre bazı Alevi Türklerin aksine bu kolonide çocukların katılmadığı bir cemin "tanrı katında geçerli olmayacağına" inanılır. Cemde sorunlar ve şikâyetler dinlenir, saz çalınır, deyiş söylenir. İçki yalnız pir, dede, mürşit ve saygın ihtiyarlarca içilir. Semah dönülür, zikirle cem bitirilir ve ardından etli pilav yenir.
• Toplumsal kurumlar. Koloni Malikî (ocakzade; pir ve dedeler ile soyları, Ebû Müslim Horasanî ile aynı soydan geldiklerini söylerler) ve Momikî (sıradanlar) olarak ikiye ayrılır. Bu ayrım baba soyuna göre belirlenir ve evliliğe engel değildir. Musahiplik ve kirvelik en etkili kurumlardır. Musahip ve kirve çocukları kardeş sayılır. Buna karşılık kardeş çocukları arasında evlilik ve ölen kardeşin eşiyle evlenme (levirat) görülür.
• Kutsal gün ve ateş inancı. Kutsal gün perşembedir. Perşembeyi cumaya bağlayan akşam her aile komşusuna ya da köyün en yoksuluna bir tabak yemek ve ekmek verir. Bunun yapılmadığı durumda ölmüş yakınların bir hafta aç kalacağına inanılır. Ateşe su dökülmez, işenmez ve tükürülmez. Güneş batınca evden dışarı ateş çıkarılmaz. Dışarıda yanmış odun ve tezek eve sokulmaz. Hıdırellez sabahı her evin önünde ateş yakılıp üstünden atlanır ve günahların yandığına inanılır.
• Toplumsal değişim. 1970'lerden sonra kapitalist ilişkiler ve devrimci hareket dinin etkisini kırmıştır. 1984'ten sonra ise Kürt hareketinin yükselişi ve yazara göre "devletin Alevi toplum üzerinde oynadığı oyunlar" bir Alevilik canlanması getirmiştir.
• Dil. Koloni Kurmancî konuşur ve kendine özgü bir "Alevi Kurmanc" ağzı vardır. Yozgatlı bir Alevi Kürt Diyarbakır, Ağrı ve Van Kurmancîsini anlamakta zorlanır, ama Erzurum, Tunceli, Maraş ve Malatya Alevi Kurmancîsini rahat anlar. Ad ve lakaplar da benzerdir. Örnekler: "anlamak" için fehm kirin yerine zan kirin, "Nasılsın, iyi misin?" için Çawayî, baş î? yerine Çitonî, rind î?. Alevi ve Sünni Canbegler birbirini fazla zorlanmadan anlar. Dil asimilasyonu 1970'lerden sonra hızlanmıştır. İlk ilkokullar 1960'ta açılmıştır. Ondan önce köylerdeki mıllalar Arap harfli Kürtçe din eğitimi verirdi.
• Edebiyat ve bilinç. Yazılı bir tarih ve kültür birikimi yoktur. Sözlü edebiyat, özellikle deyişler, gelişkindir ve birçoğu Türkçeye çevrilmiştir. Ulusal bilinç "yok denecek kadar azdır", Alevi bilinci baskındır. "Ülke" denince kolonin kendi sınırları anlaşılır.
• Ekonomi ve göç. Nüfusun %90'ı yoksul köylüdür ("yarı-proleter") ve üretim tarıma dayanır. Kolonide ağalık, beylik, belirgin aşiret ayrılıkları ve kan davası hiç oluşmamıştır. Toprak bölünmesi ve verim düşüşü nedeniyle 1975'ten sonra İstanbul ve Ankara'ya yoğun göç başlamış, kolonideki aile sayısı "üçte iki oranında" azalmıştır.

Sonuç (s. 73)

Biçer'e göre sürülmüş ya da göç etmiş Kürt kolonileri tek tek değil, Kürdistan tarihinin bütünlüğü içinde incelenmelidir. Siyasal açıdan İç Anadolu Kürt kolonileri, ekonomik nedenlerle büyük kentlere göç etmiş ve Kürdistan'la bağını koparmamış kitleyle karıştırılmamalıdır. O kitlenin yeri "Kürt ulusal kurtuluş mücadelesi"dir. İç Anadolu Kürtleri ise dil ve kültür bakımından Kürt halkıyla ortak paydada buluşsa da toprak ve ekonomik birlik bakımından Kürdistan'la yeterince örtüşmez. Yazara göre onların sorunu "ulus değil, azınlık sorunudur" ve Türkiye proletaryasının yanında yer almalı, sorunun çözümünü "M-L önderliğinde gerçekleşecek sosyalist bir devrim"de aramalıdırlar. Bu görüş, aynı sayıdaki Nuh Ateş yazısındaki "Batı Kürtleri" çözümlemesinden farklı bir siyasal çizgiyi temsil eder.

Kaynakta verilen köy listesi (dn. 3)

Yazar, listedekilerin "bazıları" olduğunu belirtir. Hangi köylerin Sünni olduğunu ayırmaz. Kaynaktaki sıra ve yazım korunmuştur. Son sütun bu taslak için yapılan doğrulamadır.

No	Kaynaktaki ad	Kürtçe ad / not (kaynak)	Bugünkü idari bağlılık (doğrulama)
1	Kırkdilim	Qirdilme; "Üç mahalleli"; koloninin merkez köyü, dedeler burada (dn. 22)	Çorum Merkez ilçesi (H)
2	Büyük Aköz	Oxozê Mezin	Büyükaköz, Zile (Tokat) (H)
3	Küçük Aköz	Oxozê Qicik	Küçükaköz, Zile (Tokat) (H)
4	Doğanoğlu	Qirmi	doğrulanamadı
5	Şeyhköy	—	Şeyhköy, Zile (Tokat) (H)
6	Ciğerbağ	—	doğrulanamadı
7	Gümüşkaş	Kürt Üngür	Gümüşkaş, Zile (Tokat) (H)
8	Başalan	Kotîke; "Üç mahalleli"	Başalan, Çekerek (Yozgat) (H)
9	Alaca	"Koloninin asimile olan tek köyü"	doğrulanamadı (ilçe adıyla karışabilir)
10	Cevizli, Kuyu, Fındık	(tek numarada üç ad)	doğrulanamadı
11	Kava Alan	—	Kavakalan, Çekerek (Yozgat) ya da Kavakalan, Ortaköy (Çorum) (H)
12	Büyük Kışla	—	doğrulanamadı
13	Senemoğlu	—	Senemoğlu, Ortaköy (Çorum) (H)
14	İncesu	—	doğrulanamadı (Ortaköy'de İncesu Kanyonu var)
15	Dona	Birike	doğrulanamadı
16	Sakızlı	—	doğrulanamadı
17	Kürt Bakır	—	doğrulanamadı
18	Büyük Toraman	—	Büyüktoraman, Aydıncık (Yozgat); 1990'a dek Çekerek (H)
19	Küçük Toraman	—	doğrulanamadı
20	Gül Alan	Kişle Gulê	doğrulanamadı
21	Kışle Benli	—	doğrulanamadı
22	Kışle Soleğe	—	doğrulanamadı
23	Kıykışla	—	doğrulanamadı
24	Üzümlük	—	doğrulanamadı
25	Qirmoluk	Canbeg köyü (dn. 22: "Qirm-Oluk")	doğrulanamadı
26	Badıllı	—	doğrulanamadı
27	Naili [?]	—	doğrulanamadı
28	Uzunöz	—	Uzunöz, Zile (Tokat) (H)
29	Yücepınar	—	doğrulanamadı
30	Kuyme	Mala Hesî Nerm	doğrulanamadı
31	Senemoğlu	—	13 ile aynı ad, listede iki kez (!)
32	Ağyara	—	doğrulanamadı
33	Çulpara	—	Çulpara, Göynücek (Amasya) (H)
34	Köyüncek	—	doğrulanamadı
35	Koriköyü	—	doğrulanamadı
36	Dirgenli	—	Esentepe (eski Dirgenli), Ortaköy (Çorum); 1967'ye dek Çekerek–Aydıncık (H)
37	Yaraş	—	Yaraş, Zile (Tokat) (H)
38	Kuzgun	—	doğrulanamadı
39	Malê İsmail	—	doğrulanamadı
40	Yapalak	"Birbirine yakın üç köy"	Yozgat ili yerleşim listesinde var; ilçe doğrulanamadı
41	Zoğura (Zaxaro) ve Haremi	"Dört beş köy"; ayrı bir alt koloni, "Zaxolular"	doğrulanamadı

Sayım notu (H): Liste 41 numaradan oluşur. 10. numarada üç ad, 40. numarada "üç köy" ve 41. numarada "dört beş köy" bulunduğundan kapsam yaklaşık 47–48 yerleşime çıkar. Senemoğlu iki kez yazılmıştır. Bu, yazarın "kırkın üzerinde köy" ifadesiyle uyumludur. Doğrulanan köyler için bkz. not.

Kaynak eleştirisi / değerlendirme

Coğrafi tanım

• Doğrulanabilen köyler, koloninin Biçer'in yazdığı "Yozgat–Çorum–Amasya kesişimi"nden çok Tokat (Zile)–Yozgat (Çekerek, Aydıncık)–Çorum (Merkez, Ortaköy) sınır kuşağında yoğunlaştığını gösterir. Amasya yalnız Göynücek'teki Çulpara ile temsil edilir. Yazar ilçe olarak Zile'yi saydığı hâlde aynı cümlede Tokat'ı il olarak anmaz. Merkez köy Kırkdilim de saydığı dört ilçeden (Çekerek, Zile, Alaca, Ortaköy) birine değil, Çorum Merkez'e bağlıdır. (!) Kesin
• 1990'da kurulan Aydıncık ilçesi ve köylerin sonradan değişen bağlılıkları (Dirgenli 1967'de Çorum'a geçmiştir) yazıda yansıtılmamıştır. Liste köy-mahalle ayrımı yapmaz ve bir köy (Senemoğlu) iki kez yazılmıştır. (!)

Tarihsel iddiaların sınanması

İddia (Biçer)	Değerlendirme	Etiket
Kasr-ı Şirin (1639) sırasında Sünni Kürtlerle Şiilerin "değiş tokuşu" bir yanılgıdır	Biçer haklıdır. 1639 Kasr-ı Şirin (Zühab) Antlaşması sınır ve kale düzenlemesidir; nüfus mübadelesi maddesi bilinmez.	Kesin
"27 Eylül 1618" Osmanlı–İran anlaşmasıyla Şah Abbas'ın isteğiyle 10 bin Kürt İran'a geçirilip Horasan'a yerleştirildi (M. E. Zeki, s. 101–102)	1618 antlaşması, 26 Eylül 1618 tarihli Serav Antlaşması'dır. Bilinen hükümleri arasında Kürt nakli yoktur. Safevi Horasanı'ndaki Kürt topluluklarının (Za'feranlu, Şadlu, Keyvanlu, Ammarlu) Şah Abbas tarafından 17. yüzyıl başında Özbek ve Türkmen sınırına yerleştirildiği ise genel kabul görür. Yani Kürtlerin Horasan'a yerleştirilmesi gerçek bir olgudur, ama bunu 1618 antlaşmasına bağlamak kaynaksızdır. Tarihte bir gün sapma vardır.	Hipotez
Nadir Şah 1727'de Horasan'daki Çemişgezek ve Karaçorlu aşiretlerini Türkmenlerle çarpıştırdı, Meşhed'e sürdü; koloni bu dönemde Osmanlı topraklarına kaçtı	Nadir'in Horasan Kürtleriyle çatışmaları belgelidir; 1747'de Habuşan (Kuçan) Kürtlerinin isyanını bastırırken öldürülmüştür. Ancak Zeki'den aktarılan 1727 ayrıntıları ve bir grubun Horasan'dan Aşkale'ye geri göçü hiçbir kaynakla desteklenmemiştir. Biçer'in kendisi de "Horasan'dan geliş"in Alevi kültürel bir motif olabileceğini kabul eder.	Hipotez
Mesudî'nin saydığı "al-Cabarika" = Cihanbeyli = Canbeg	Mesudî (10. yy) gerçekten bir Kürt kabileleri listesi verir. Ancak "Cihanbeyli" Osmanlıca Cihanbeylü (Türkçe -lü ekiyle bir kişi adından) ve "Canbeg" (Cān Beg) biçimlerinden açıklanabilir. "Cabarika" ile ses ilişkisi kurmak için dilbilimsel bir dayanak yoktur. Mesudî'nin "bilinen tek yazar" olduğu da doğru değildir: İstahrî ve İbn Havkal da 10. yüzyıl Kürtleri hakkında bilgi verir.	Hipotez
Şerefname'de Kanuni'nin Haydar Aka'yı Cihanbelku (Cihanbeyli) aşireti işlerine atayıp Palu'dan ikta verdiği	Bozarslan çevirisinin s. 416'sı görülmeden doğrulanamadı. Şerefname'de "Cihanbeyli" adının geçip geçmediği ayrıca kontrol edilmelidir. Doğru olsa bile 16. yüzyıl Palu'daki bir aşiret yönetimi, Çekerek havzasındaki Alevi Canbeglerle doğrudan bağ kurmaya yetmez.	Arşivle doğrulanmalı
Mitanni "Kürtlerin ilk devletlerinden biri"	Akademik literatürde Mitanni Hurri dilli bir devlettir. Kürtlerle doğrudan bir bağ kurulmaz. Dipnottaki Hitit–Mitanni antlaşmasının (yak. MÖ 14. yy) Boğazköy'de bulunduğu bilgisi doğrudur.	Hipotez
Med–Lidya savaşı Kızılırmak'ta, güneş tutulması üzerine barış; Lidya kralının kızı Med prensiyle evlendi (Herodot)	Herodot I.74'teki anlatıyla uyumludur (MÖ 585 tutulması; Alyattes'in kızı Aryenis ile Astyages'in evliliği). Bunun "Kürtlerin İç Anadolu'ya yönelişi" sayılması ise yorumdur.	Kesin (olay); Hipotez (yorum)
Harun Reşid döneminde Horasan ve Zagros'tan Kürtlerin İç Anadolu'ya yerleştirilmesi	Tek dayanak bir gazete dizisidir (R. Batur – R. Yıldız, Özgür Gündem, Kasım 1992). Doğrulanamadı.	Hipotez
Kanuni döneminde İstanbul'da "Danişmentlu" ve "Işıklı" Kürt köyleri (Barkan, Türkiye'de Toprak Meselesi, s. 607)	Barkan'ın sürgün/iskân çalışmalarında İstanbul çevresine yerleştirilen gruplara ilişkin tahrir alıntıları bilinmektedir. Pasaj asıl yayından kontrol edilmelidir.	Arşivle doğrulanmalı
M. E. Zeki'de Yozgat çevresinde Milli'ye bağlı 400 aile Hatunoğulları, 200 aile Badıllı, 400 aile Erukçili (dn. 2)	Bu sayılar, Mark Sykes'ın 1908 aşiret listesindeki "Hatunoğlu (400)" gibi kayıtlarla örtüşür. Zeki'nin kaynağının Sykes olduğu anlaşılıyor. Bkz. Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı.	Muhtemel

Sözlü veriler ve etnografi

• Koloniyle ilgili bilgilerin (Kakî Kalık, Reşadiye'den çekilme, 1920'de dağa çıkış, Malikî/Momikî ayrımı, perşembe ikramı, ateş tabuları, muharrem orucu) tek kaynağı yazarın gözlemleri ve köylülerin anlatımlarıdır. Yazar kendi konumunun (muhtemelen sürgün ya da siyasal kısıt) "geniş bir araştırma yapmaya engel" olduğunu belirtir. Görüşülen kişiler, tarih ve yöntem verilmez. Sözlü rivayet
• Yazarın Alevi Kürt köylerinde ağalık, beylik ve kan davası "hiç oluşmamıştır" ve Türk–Alevi Kürt arasında kız alıp verme "hiç görülmemiştir" gibi mutlak ifadeleri, saha araştırmasıyla sınanması gereken genellemelerdir. Sözlü rivayet
• "Qir-dil-me" (Kırkdilim) adının "yıkım + esaret" anlamına geldiği yorumu halk etimolojisidir. Türkçe Kırkdilim biçimi ile Kürtçe biçim arasındaki ilişki ses uyarlaması olarak da açıklanabilir. Hipotez
• Alevi Canbeg kimliği bağlamında, Alevi web kaynakları Canbeg (Canbek) aşiretini İmam Rıza ocağına ve Ağuçan (Axûçan) mürşit ocağına bağlar. Bu tür kaynakların güvenilirliği değişkendir. Muhtemel

Wiki ve workspace ile karşılaştırma

• Yazının Sünni Canbegler için verdiği "anayurt Malatya dolayları" bilgisi, aynı sayıdaki Qamişe Qûl dosyasında Canbeg'in de içinde sayıldığı Curukan'ın "Malatya, Harput, Sivas"a göçü anlatısıyla ve Haymana Kürtleri maddesindeki Rakka → Malatya–Harput → Orta Anadolu iskân çizgisiyle uyumludur. Muhtemel
• Polatlı Kürtleri maddesindeki köy tablosu, Polatlı'da bir dizi Canbeg köyü gösterir. Biçer'in "Yunak, Haymana ve Cihanbeyli'deki Sünni Canbegler" ifadesi bu tabloyla tutarlıdır. Wikideki Canbegan sayfası henüz yalnızca bir köy taslağıdır. Alevi ve Sünni Canbeg ayrımı orada işlenmemiştir.
• Yazı, Rişvan Aşireti hakkında doğrudan bilgi vermez. Ancak Orta Anadolu'da Sünni ve Alevi Kürt kolonilerinin "ortak bir planın parçası" olarak yerleştirildiği iddiası, wikideki Osmanlı iskân politikaları (1690'lardan sonra) tartışmasıyla birlikte değerlendirilmelidir. Biçer bu plan için belge göstermez. Hipotez
• Metinde iki kez "1922" yazar ("1922'ye kadar ... köklü bir araştırma yapılmamıştır"). Dipnot 12 ve bağlam gereği bu tarih "1992" olmalıdır. Bu bir dizgi hatasıdır (!). Dipnot 2 ile dipnot 12 arasında Özgür Gündem dizisinin tarihleri de çelişir: "13-14-15 Kasım" ve "14-15-16 Kasım 1992" (!).
• s. 67'deki harita (İngilizce başlık: "Map 6. The Seven Major Internal Subdivisions of Kurdistan"; Orta Anadolu'da daire içinde "Central Anatolian Enclave") kaynak gösterilmeden kullanılmıştır. Biçimi M. R. Izady'nin The Kurds: A Concise Handbook (1992) kitabındaki haritaları andırır. Muhtemel

Önem

Yazı, 1997'de Orta Anadolu Kürtleri tartışmasına Alevi Kürtleri ve Canbeg'in Alevi–Sünni ikiliğini sokan erken bir metindir. Yozgat–Tokat–Çorum Alevi Kürt köylerinin adlı bir listesini (Kürtçe adlarıyla birlikte) veren nadir kaynaklardandır. Tarihsel açıklamaları ikincil ve büyük ölçüde spekülatiftir. Etnografik gözlemleri ve köy listesi ise saha araştırması için değerli bir başlangıç verisidir.

Doğrulama ve araştırma önerileri

• Listedeki köylerin bugünkü adları ve bağlılıkları resmî yerleşim listesiyle eşleştirilmeli, doğrulanamayan adlar (Ciğerbağ, Dona/Birike, Kuyme/Mala Hesî Nerm, Zoğura/Haremi vb.) sahada sorulmalıdır.
• Osmanlı tahrir ve salnamelerinde (Bozok, Amasya, Tokat; 18–19. yy) "Canbeglü/Cihanbeylü" ve "Zaxolu" kayıtları aranmalıdır.
• Şerefname (Bozarslan çevirisi, s. 416) ve M. E. Zeki, Kürdistan Tarihi (s. 60, 101–102, 113) pasajları asıl metinlerle karşılaştırılmalıdır.
• Kırkdilim'deki "Kevrî Hesin" ziyareti ve eski mezarlık belgelenmelidir.

Ayrıca bakınız

• Derginin bütün yazıları: Bîrnebûn 1 (1997)

Kaynakça

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi

Başlangıç

Portal — buradan başlayın · Orta Anadolu Kürtleri · Tarih ve aşiretler dizini

Dönemler

I. Kökler · II. Osmanlı iskân politikaları ve Rakka · III. Orta Anadolu’ya geliş · IV. İskân ve köyleşme · V. Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet · VI. Yayladan kasabaya, deveden kamyona · VII. Avrupa’ya göç ve diaspora

Aşiretler

Rişvan Aşireti (Reşwan) · Rişvan cemaatleri · Ömeranlı oymağı · Halikanlı · Sefkanlı · Nasırlı · Atmanlu · Mikailî · Canbegan · Şêxbizinî · Terikan

Yöreler

Haymana · Polatlı · Cihanbeyli · Kulu · Bala · Haymanateyn · Esbkeşan · Köyler ve coğrafya dizini

Yerleşimler

Ömeranlı · Kırklar Yaylası · Bütün köyler

Kronolojiler

Kürt göçü kronolojisi · Reşwan kronolojisi 1830–1932 · Ömeranlı kronolojisi

Kaynaklar ve yöntem

Arşiv ve belgeler · Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar · Perrot (1865) · Sözlü tarih yöntemi · Güvenilirlik etiketleri · Araştırma kitabı (Bölüm I–VII)

Dil ve kültür

Gotinên mezinan (atasözleri) · Anadil ve kimlik · Yer adları ve iskân hafızası · Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri