Kürt Müziğinde Tarz ve Stiller

Dengbêj ve Dengbêjlik

Dengbêjlik, Kürt Kültürü için son derece önemli ve çok eski bir Gelenektir. Kürtler tarih boyunca çoğu zaman kendi Kültürlerini ve Kimliklerini Ses ve Söz aracılığıyla ifade etmek zorunda kalmışlardır. Kürt Halkı çoğu dönemde kendi Vatanında baskı altında tutulmuş ve yabancı olarak gösterilmiştir. Bu nedenle Yazı ve Kitap kültürü Kürtler arasında sınırlı kalmış; günümüze kadar birçok Kürtün Kürtçe yazma ve okuma imkânı olmamıştır.

Buna karşılık Kürt Kültürü ve Kürtçe dili, Dengbêjlik geleneği sayesinde; yani Sözlü Kültür aracılığıyla, Kilam, Stran ve Hikâyeler yoluyla son derece zengin bir şekilde günümüze ulaşmıştır. Kürtçe dili, değerli Dengbêjlerin sözleri sayesinde bugüne kadar varlığını sürdürmüş ve yok olmamıştır.

Bugün Kürtçe konuşabilmemiz ve düşüncelerimizi ifade edebilmemiz de büyük ölçüde Dengbêjlerin bu mirası yaşatmasından kaynaklanmaktadır. Onlar Kürt Kültürünü sürekli canlı tutmuş ve Toplumsal Belleki sözlü biçimde aktarmıştır. Acı, Sevinç, Keder ve Yaşamın tüm yönlerini sözlü biçimde dile getirmişlerdir. Eğer bu kutsal görev yerine getirilmemiş olsaydı bugün Kürtçe dili de var olmayabilirdi.

Birçok Kolonyal Devlet Kürtçeyi ortadan kaldırmaya çalışmış olsa da bunu başaramamıştır. Eyşê Şan bu durumu şöyle ifade eder:

“Bir defasında Güney Kürdistan’a bir konser vermek için gitmiştim. Geri döndüğümde devlet görevlileri beni kan içinde bıraktılar. Günlerce bana işkence yaptılar ve ağır sözler söylediler. Bana bir fahişe gibi bakıyorlardı. Üç gün boyunca karakolda aç ve susuz kaldım. ‘Tanrım, yer yarılsa da içine girsem’ diyordum.”

Dengbêjler çoğu zaman Gezgin sanatçılar olmuştur. Çok uzun zaman önce değil, birkaç on yıl öncesine kadar bile tanınmış Dengbêjler köy köy ve şehir şehir dolaşırlardı. Köylerde, Şehirlerde, Sokaklarda, Ağa ve Beylerin konaklarında, Göçebelerin siyah çadırlarında insanları etraflarında toplar ve Aşk, Savaş ve Yiğitlik üzerine Kilam ve Hikâyeler anlatırlardı.

Bu şekilde kısa süreliğine de olsa bulundukları yerlerde insanların zor yaşamlarını biraz olsun neşelendirmeyi başarırdılar.

Filîtê Quto, Lawikê Metînî, Memê Alan, Evdalê Zeynê, Derwêşê Evdî, Bavê Fexriya, Bavê Bexçet, Xalê Cemîl, Geliyê Zîlan, Şerê Ûriz, Xezalê, Zembîlfiroş, Şerê Mala Unis, Şerê Reşkotan, Bedewcana Huseyin Axa ve Têlî gibi birçok Kilam ve anlatı Kürtler arasında oldukça ünlüdür.

Kürt Müziğinde Tarz ve Stiller

Dengbêjlik (Bir Müzisyenin Dilinden Dengbêjliğin Anlamı)

(Rotinda)

Dengbêj, Kürt Müziğinin adeta kimliği gibidir. Dünyadaki birçok halkın içinde Ozanlar ve Hikâye Anlatıcıları bulunur; ancak Kürt Dengbêjleri bazı özellikleriyle bunların hepsinden ayrılır. Kürt dengbêjleri için Makam, yalnızca bir yöntemdir; asıl amaç, halkın Destan ve Hikâyelerini Ses ve Melodi aracılığıyla dile getirmektir.

Dengbêjler güçlü bir Hafızaya sahiptir ve adeta geniş bir deniz gibi derin bir tarih bilgisi taşırlar. Bir bakıma Tarihçi kadar güçlü bir belleğe sahiptirler. Makamlar dengbêjlerin yoğunlaşmasına yardımcı olur; bu makamlar sayesinde anlatılan olayların atmosferi oluşturulur, hikâyenin etkisi artırılır ve dinleyiciler daha fazla etkilenir.

Dengbêjlik köklerini insanlık tarihinin erken dönemlerindeki Doğa İnançlarından alır. İlk Dengbêjlerin kadınlar olduğu kabul edilmektedir. Özellikle Orta Doğu toplumlarında dengbêjler geçmiş ile gelecek arasında bir Kültür ve Sanat köprüsü görevi görmüştür. Kürt Kültürü içerisinde bu gelenek daha güçlü bir biçimde korunmuştur.

Kadın tanrıçalar döneminden günümüze kadar Dengbêjlikte birçok eser kadınlar tarafından yaratılmış ya da erkekler tarafından kadınların diliyle anlatılmıştır.

Dengbêjlerin kullandığı başlıca makamlar şunlardır:

Dengbêjler eserlerini çoğunlukla Resitatif tarzında söylerler. Yani şarkılar konuşma ile ezginin birleşmesinden oluşur. Bu nedenle Dil kullanımı dengbêjlikte son derece önemlidir; kelimelerin uyumu ve doğru kullanımı temel unsurdur.

Dengbêjler çocukluk dönemlerinden itibaren bu sanatı öğrenmeye başladıkları için birçok Ses Tekniği geliştirmişlerdir.

Ataerkil Sistem ve Semavi Dinlerin güç kazanmasıyla birlikte kadınların toplum içindeki rolü zayıflamış ve dengbêjlikteki öncü rolleri azalmıştır. Kadın dengbêjler toplum içinde rahatça şarkı söyleyemedikleri için çoğu zaman oğullarını veya ailelerinden bir erkeği yetiştirerek eserlerini onların aracılığıyla topluma ulaştırmıştır.

Zamanla bu gelenek erkek dengbêjler tarafından devralınmış ve erkek dengbêjler de öğrenciler yetiştirmeye başlamıştır. Bu konuda Evdalê Zeynikê önemli bir örnek olarak kabul edilir. Araştırmacılara göre bu dönemden sonra dengbêjlik büyük ölçüde erkek sanatçılar tarafından sürdürülmüştür.

Lawje

Lawje, ritimsiz bir formdur. Genellikle Destan ve Hikâyelerin kısa biçimde anlatıldığı eserlerdir; ancak bazı durumlarda destanlar da lawje formunda söylenebilir.

Lawjelerin melodisi belirgindir ve bölümler arasında tekrarlar bulunur. Bu form, Kürt Müziğinin karakterini en açık biçimde ortaya koyan serbest müzik biçimlerinden biridir.

Lawje formunda güçlü bir Vibrato kullanımı görülür. Hakkâri bölgesinde lawjelerin bazı bölümlerinde son harfler düşer ve sesler uzatılır. Bu bölüm adeta bir Nefes Alma kısmı gibidir.

Lawjelerin konuları çoğunlukla:

kavuşamayan Aşk
ölüm sonrası Ağıt

gibi temalardır.

Serhat Bölgesi dengbêjlik açısından oldukça zengindir ve lawje geleneği burada çok güçlüdür. Ayrıca Behdînan ve Cizre bölgelerinde de önemli bir etkiye sahiptir.

Heyranok

Heyranok, aşk temalı şarkılardır ve hem kadınlar hem erkekler tarafından söylenir.

Govent sırasında iki kişi ya da iki grup karşılıklı olarak bu şarkıları söyler. Bu şarkılarda:

Doğa güzelliği
Aşk
Neşe
Heyecan

gibi temalar bulunur.

Melodiler genellikle lirik karakterlidir ve değişmez; yalnızca sözler değişir.

Pîrepayîzok

Pîrepayîzok sonbahar şarkılarıdır. Bu şarkılarda ayrılık ve hüzün temaları hâkimdir. Sonbahar mevsiminin duygusal atmosferi ve yaylalardan dönüş gibi olaylar bu şarkıların içeriğini belirler.

Lawikê Siwaran (Kahramanlık Şarkıları)

Bu şarkıların içeriği Savaş ve Kahramanlıktır. Ritimleri sert ve güçlüdür.

Kürdistan uzun tarih boyunca birçok savaş yaşamıştır; bu nedenle bu tarzda birçok Epik Şarkı bulunmaktadır.

Ova bölgelerinde bu şarkılara Delal denirken dağlık bölgelerde Lawik adı verilir.

Destan

Destan veya Beyt, epik ve şiirsel anlatımlardır. Konuları genellikle:

büyük Aşk hikâyeleri
Savaş
Kahramanlık

gibi temalardır.

Örneğin Zembîlfiroş destanı ilahi aşk temasını içerir.

Ünlü Kürt destanlarından bazıları:

Bêrîte (Bohta)

Bu formun sözleri çoğunlukla Savaş ve Kahramanlık üzerine olsa da melodileri oldukça yumuşak ve liriktir.

Dîlok

Dîlok, genellikle Govent sırasında söylenen şarkılardır. Bir kişi söyler, diğerleri tekrar eder.

Bu şarkılar 20–30 dörtlükten oluşabilir ve sözleri oldukça önemlidir.

Serşo

Serşo şarkıları Düğünlerde damat için yapılan özel ritüeller sırasında söylenir. Bu şarkılar çoğunlukla oturularak dinlenir ve govent eşliğinde söylenmez.

Narînk

Narînk şarkıları gelin alınırken söylenir. Ritimlidir ancak duygusal ve hüzünlü bir karaktere sahiptir.

İş Şarkıları

Tarım ve Günlük Emek sırasında söylenen şarkılardır. Örneğin:

hasat sırasında
meyve toplarken
süt ve tereyağı yapılırken

söylenir.

Şeşbendî

Genellikle düğünlerden sonra akşamları Toplantılarda söylenir. Ritmik yapıları oldukça karmaşıktır ve birkaç kişi tarafından birlikte söylenir.

Lorîk

Lorîk yani Ninniler anneler tarafından çocuklara söylenir. Bu şarkılar kuşaktan kuşağa aktarılan önemli bir kültürel mirastır.

Tören Şarkıları

Bu şarkılar iki ana gruba ayrılır:

Katar

Uzun yolculuklar sırasında söylenen şarkılardır. Temaları genellikle:

gibi duygulardır.

Medîha ve Mevlûd

Medîha şarkıları çoğunlukla Hz. Muhammed, Ali ve Tarikat şeyhlerini övmek amacıyla söylenir.

Mevlûd ise Melayê Bateyî tarafından Kürtçeye çevrilmiştir ve zamanla halk arasında yaygınlaşmıştır.

Dini Müzik Gelenekleri

Êzidilikte Qewl adı verilen dini ilahiler bulunur.

Kadiriyye Tarikatında Zikir müziği kullanılır.

Alevilikte ise Semah ve Deyiş gelenekleri bulunmaktadır.

Modern Kürt Müziğinin Doğuşu

20. yüzyılda Kürt Müziği folklorik formun dışına çıkarak yeni tarzlar geliştirmiştir. Şiir ve Müzik birleşmiş ve modern stiller ortaya çıkmıştır.

Bu dönemin önemli sanatçıları arasında:

yer almaktadır.

Erivan, Bağdat ve Tahran Radyolarının Rolü

Erivan Radyosu, Bağdat Radyosu ve Tahran Radyosu Kürt Müziğinin gelişmesinde ve kayıt altına alınmasında çok önemli rol oynamıştır.

Bu radyolar sayesinde birçok sanatçı eserlerini geniş kitlelere ulaştırmıştır.

Bu sanatçılar arasında:

yer almaktadır.

Bu radyolar aynı zamanda Kürt Müziğinin ilk arşivlerini oluşturmuş ve modern Kürt müziği için birer Müzik Okulu işlevi görmüştür.

Hazırlayan: Rotînda Yetkîner Kaynak: Hasanê Alê