Kürt Müziği
Kürt Müziği
Kürt Halkı tarih boyunca çevresindeki toplumlarla sürekli Kültürel Etkileşim içinde olmuştur. Bu karşılıklı etkileşim, Kürt Kültürü içerisinde önemli bir çeşitlilik oluşturmuş ve özellikle Kürt Müziğinin zenginleşmesine katkı sağlamıştır. Bu nedenle Kürt Müziği homojen bir yapıya sahip değildir; Kürdistan’ın farklı Bölgelerinde farklı tarz ve stiller ortaya çıkmıştır.
Güçlü Gelenek ve zengin Kültür sayesinde Kürt Müziği, karşılaştığı Engel, İşgal ve Saldırılara rağmen renklerini ve çeşitliliğini korumayı başarmıştır.
Kürt Müziğinin gelişimi, Kürdistan’da binlerce yıl boyunca yaşanan Toplumsal Yapı ve Siyasal Tarih göz önüne alınarak üç ana dönemde ele alınabilir.
1. Kürdistan’ın Bölünmesi ve İşgali Öncesi
Kürdistan’ın bölünmesinden ve işgal edilmesinden önceki dönemde Kürt Müziği yüksek bir gelişmişlik düzeyine ulaşmıştı. Bu dönemde Zigguratlar ve Tekkelerde güçlü yöntemlerle Müzik Eğitimi veriliyor ve Müzik gelişiyordu.
MÖ 280 ile MS 130 yılları arasında yaşayan Avger adlı Kürt Müzisyen, yalnızca Kürt Müziğini değil aynı zamanda Orta Doğu Müziğini de sistematik hâle getirmiş ve Okullarda müzik eğitimi vermiştir.
Daha sonra İbrahim Musili ve Harun Reşid Bağdat’ta sanatlarını icra etmiş ve ilk İslam Müzik Okulunu kurmuşlardır. İshak Musili bu yöntemi daha da geliştirerek Armoni ve Melodi sistemini güçlendirmiştir. Musul’da birçok öğrenci yetiştirmiştir.
Bu öğrencilerden biri olan Yehya Eli, ilk kez Kürt Müziği üzerine Risale fi’l-Musîkî adlı kitabı yazmıştır. Bu eserde bir Oktav 17 farklı ses olarak ele alınmıştır.
Bir diğer öğrenci olan Ebu Feyz Bin Amedi Amed’dendir ve önemli bir Bilim İnsanı olarak tanınmıştır. Onun öğrencisi olan Farabi de Kitab al-Musiqa al-Kabir adlı eserle müzik teorisini daha kapsamlı biçimde geliştirmiştir.
Bu büyük ustalardan sonra Abdülkadir Meragi gelmiş ve İran ve Osmanlı saraylarında birçok öğrenciye Müzik Eğitimi vermiştir.
Aynı dönemde yaşayan Ziryab da önemli bir Müzik Ustasıdır. Bağdat’ta Harun Reşid sarayında karşılaştığı engeller nedeniyle Endülüs’e göç etmiş ve orada Kürt Müziği eğitimini geliştirerek ileri bir Müzikal Sentez oluşturmuştur.
13. yüzyılda Kürdistan’ın birçok bölgesinde Derviş Tekkeleri kurulmuş ve Dini Müzik gelişmiştir.
Kürt Müzisyenlerin Orta Doğu Müziğinin gelişiminde önemli roller oynadığı görülmektedir. Ancak Kürdistan’ın işgal edilmesinden sonra bu gelişim giderek sınırlanmış ve müzik büyük ölçüde halk arasında yaşamaya devam etmiştir.
1258 yılında Moğolların Bağdat’ı işgal edip yakması sonucu birçok Müzik Kaynağı yok olmuştur.
2. 1300 Sonrası Dönem
1300 yılından sonra Kürdistan uzun süre İşgal ve Yağma altında kalmış ve bu durum Kürt Özgürlük Hareketlerine kadar devam etmiştir.
Bu dönemde Kürt Müziği büyük ölçüde Kürt Halk Müziği biçiminde varlığını sürdürmüştür. Halk müziği dışında bazı örnekler görülse de müziğin gelişmesi için uygun koşullar bulunmamıştır.
Bu dönemde Dengbêjlik geleneği Kürt Müziğinin en önemli taşıyıcısı olmuştur. Dengbêjler söyledikleri Lawje ve Stranlar aracılığıyla Kürt Kültürünü ve Kürt Mirasını günümüze kadar taşımıştır.
Ayrıca Medreselerde eğitim gören Fakiler de dini içerikli Beytler aracılığıyla Kürt Müziğini farklı bir biçimde korumuştur.
Bunun yanında Kürt Anneleri de adeta birer Müzik Okulu ve Konservatuvar gibi çalışarak Kürt Müziğinin korunmasına ve zenginleşmesine katkıda bulunmuştur.
Müzik, Kürt Toplumunun yaşamının hemen her alanında yer almıştır. Êzidilik inancında Müzik ile hastaların tedavi edildiği bilinmektedir. Bu konuda en dikkat çekici örneklerden biri Avger ve İshak Musili’dir. Her iki müzisyen de Êzidi idi ve Bağdat’ta müzikle tedavi uygulamışlardır.
Bu gelenek Mezopotamya’nın eski Dinlerinden gelmektedir. Kürt Anneleri bu geleneği sürdürmüş ve çocukları Ninniler ile büyütmüştür.
3. Kürt Direnişleri Sonrası Dönem
Kürt Direnişleri ve Kürt Mücadelesi ile birlikte Kürt Müziği yeni bir gelişim sürecine girmiştir.
Kürt Halkı çok eski ve zengin bir Tarihe sahiptir. Bu uzun tarih boyunca Kürdistan topraklarında özellikle Sanat alanında birçok önemli eser üretilmiştir.
Ancak Kürdistan’ı işgal eden güçler Sanat alanında da büyük bir tahribat yaratmış; birçok Kürt Sanat Eseri yok edilmiş veya başka toplumlar tarafından sahiplenilmiştir.
Medler döneminden sonra Kürtler daha çok Aşiret yapıları ve bağımsız topluluklar hâlinde yaşamışlardır. Buna rağmen tüm bu topluluklar arasında Kürt Kimliğini oluşturan ortak değerler bulunmuştur.
Bu ortak değerlerden biri de Kürt Sanatı ve özellikle Kürt Müziğidir.
Kürt Müziği, insanlık tarihinin erken dönemlerinde Çoban kültürü ve Doğa Dinleri ile şekillenmiş; daha sonra Mezopotamya Uygarlıkları içinde gelişerek günümüze kadar ulaşmıştır.
Kürt Müziğinin Temel Özellikleri
Kürt Müziğinin birçok karakteristik özelliği bulunmaktadır:
- Kürt Müziği özünde Halk Müziği karakterine sahiptir.
- Kürt Şarkılarının büyük bir bölümü kadınlar tarafından yaratılmıştır.
- Bu şarkılar Dengbêjler tarafından köy köy dolaşılarak yayılmıştır.
- Şarkılar genellikle iki bölümün tekrarına dayanır.
- Destanlar dışında şarkıların melodik yapısı genellikle aynı ruh hâlini sürdürür.
- Kürt Halk Müziği çoğunlukla tek sesli ve Vokal Müzik karakterlidir.
- Müzik Enstrümanları çoğu zaman sözlerin anlamını güçlendirmek amacıyla kullanılır.
- Enstrümanlar genellikle ikinci planda yer alır.
Göçebe Kültürü de Kürt Müziği üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Özellikle:
- Yaylaya çıkış
- Ovaya dönüş
- Hayvancılık
- Kırkım
gibi olaylar müzikte önemli yer tutar.
Dağ Kürtleri ile Ova Kürtlerinin müzikleri arasında da bazı farklılıklar vardır:
- Dağ müziğinde Ritim daha serttir.
- Ses daha güçlüdür.
- Nefesli Çalgılar daha baskındır.
Ova müziğinde ise:
- Daha yumuşak bir ruh hâli vardır.
- Telli Çalgılar daha etkilidir.
Kürt Müziğinde Govent (halay) için bestelenmemiş eserler oldukça azdır.
En yaygın ritimler şunlardır:
Kürt Müziğinde kullanılan başlıca Makamlar şunlardır:
Bununla birlikte Orta Doğu Müziğinde kullanılan makamların büyük bölümü Kürt Müziğinde de bulunmaktadır.
Genellikle Ses herhangi bir dereceden başlayabilir ancak Ana Ses ile sona erer. Seslerde çoğunlukla yükselme ve alçalma hareketi izlenir.
Kürt Müziğinin ses dizilerinde çoğunlukla Sessizlik (sus) bulunmaz.
Kaynak: Hasanê Alê