1540 Yılında Besni’de Kürt Aşiretleri
1540 yılına kadar Besni bölgesindeki aşiretlerin tamamı Kürt olarak ve Ekrad statüsünde, İzzeddin Bey’e bağlı görünmektedir. 1563 yılına gelindiğinde ise bu aşiretlerin büyük kısmının Maraş (Meree) bölgesindeki aşiretlerle idari olarak ilişkilendirildiği anlaşılmaktadır.
Beziki Aşireti ve İzzeddin Bey Bağlantısı
1. Beziki Aşireti
Beziki aşireti, doğrudan Kürt İzzeddin Bey’e bağlıdır. Daha sonraki dönemde bu topluluk “Oğuz” (Ox) kategorisi altında gösterilmiştir. Ancak bu adlandırmanın etnik değil, daha çok idari ve coğrafi bir tasnif olduğu değerlendirilmektedir.
Beziki aşireti İran kökenli topluluklar arasında sayılmaktadır. Kimi kaynaklarda aşiret olarak geçmekle birlikte, yapısal olarak bir “aşiret federasyonu” görünümü arz ettiği ifade edilmektedir.
Alt kollar arasında şu isimler yer almaktadır:
Bu toplulukların bir kısmının Horasan’da, bir kısmının ise Hindistan’da bulunduğu belirtilmektedir. Horasan’daki grupların zamanla Şii mezhebine geçtiği; Sewediyan kolunun ise bir bölümünün Konya ve Aksaray’da bulunduğu anlaşılmaktadır.
Bu veriler, söz konusu aşiretlerin Oğuz adı altında toplanmasının, gerçek bir etnik birlikten ziyade coğrafi ve bürokratik bir sınıflandırma olabileceğini göstermektedir. 1500’lü yılların başlarında bu topluluklar kendilerini “İzzeddin Bey Kürtleri” ya da “İzzeddini” olarak tanımlamaktaydı. “Oğuz” adı ise daha sonra verilmiştir.
Osmanlı tahrir defterlerinde, Hewedi adı altında Oğuz kaydı bulunması, bu tasnifin büyük ölçüde kâğıt üzerindeki bir sınıflandırma olduğunu düşündürmektedir.
Ekrad-i Hewedi
2. Ekrad-i Hewedi
Bu başlık altında kaydedilen alt birimler şunlardır:
- Abdullah Kethüda
- Kara Hüseyin
- Mehmet Kethüda
- Ok İzzeddin
- Ömeri (Beziki’ye bağlı)
Bu kayıtlar, Hewedi topluluğunun doğrudan Kürt (Ekrad) statüsünde değerlendirildiğini göstermektedir.
Dulkadirli Bağlantılı Aşiretler
Aşağıdaki aşiretler Dulkadir Beyliği ile bağlantılı olarak kaydedilmiştir:
3. Axırganlı
(Kırlar, Sülemani, Yaycı)
4. Eymurlu
(Dexşir, Karaca Arablu, Bağdatlu, Cacal, İncili, Mekel)
5. Cerid
(Bayır Cedid, Söylemezlu, Sarı Süleman, Kuş Karel, Tevekkül)
Gilan bölgesinde de “Tevekkül” adlı yerleşimler bulunmaktadır.
6. Akçe Koyunlu
(İbrahim Kethüda, Yahcılar)
7. Araban
(Kara Yağmurlu)
8. Şemekl
9. Gündel
(Dedel-Çakalı, Salman, Exlanlı)
10. Tacirli
(Zikir, Oxçulu, Tacirli)
11. Kune
(Deli Mehmet, Beşilu, Kara Musali, Aldo)
Bu aşiretlerin bir kısmı Osmanlı kayıtlarında farklı kategoriler altında gösterilmiş, ancak etnik ve toplumsal yapılarının ayrıntılı incelenmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Yörük-ı Kersi (Maraş-Kars) Grubu
Başka bir nüfus defterinde, Yörük-ı Kersi (Maraş çevresi) ve Karaman grubu ile bağlantılı bir topluluk yer almaktadır. Bu gruplar kış aylarını Besni civarında geçirmekteydi.
Alt kollar şunlardır:
Bazı Osmanlı belgelerinde “Köpellü” adı aşağılayıcı biçimde “köpek” veya “kopuk” şeklinde yazılmıştır. Oysa “Köpellü” adı Türkçe kökenlidir ve “küpe takan kişiler” anlamına gelmektedir. Bu topluluğun Karamanlı olduğu, bir kısmının Samsat (Semsur) bölgesine yerleştiği, daha sonra ise önemli bir bölümünün Horasan’a göç ettiği ifade edilmektedir.
Nüfus Verileri
Besni’deki Kürt aşiretlerine dair Osmanlı kayıtlarında şu nüfus rakamları verilmektedir:
- 1519: 4.864 kişi
- 1524: 8.110 kişi
- 1536: 9.461 kişi
- 1563: 17.749 kişi
Bu artış, bölgedeki Kürt nüfusunun hızla çoğaldığını ve Besni’nin önemli bir aşiret merkezi hâline geldiğini göstermektedir. Bu nüfusun önemli bir kısmının Karaman kökenli topluluklarla bağlantılı olduğu belirtilmektedir.
Sonuç
16. yüzyıl ortalarında Besni bölgesindeki aşiret yapısı, büyük ölçüde Kürt (Ekrad) kimliği altında örgütlenmiş olup İzzeddin Bey merkezli bir bağlılık göstermektedir. Daha sonraki dönemde bu toplulukların bir kısmı Oğuz adı altında yeniden sınıflandırılmıştır.
Osmanlı tahrir defterleri, bu aşiretlerin idari, mezhepsel ve coğrafi hareketliliğini göstermesi açısından temel kaynak niteliğindedir. Ancak etnik aidiyet konusunda yapılan tasniflerin büyük ölçüde bürokratik ve siyasal bağlamda şekillendiği anlaşılmaktadır.
---