Orta Anadolu Kürt Kültüründe Stran ve Şîn Geleneği

Orta Anadolu Kürtleri'nin toplumsal hafızası, stran (şarkı/türkü) ve şîn (ağıt) üzerinden şekillenir. Bu iki tür, bölge insanının doğumundan ölümüne kadar tüm yaşam döngüsüne eşlik eden, acıyı ve sevinci kolektif bir belleğe dönüştüren en güçlü sözlü edebiyat araçlarıdır.

Stran: Yaşamın ve Sevdanın Ritmi

Kürt kültüründe stranlar, sadece eğlence aracı değil, tarihin ve duyguların aktarıldığı birer "sesli arşiv" niteliğindedir.

• Dengbêjlik Mirası: Orta Anadolu köylerinde dengbêjler (söz ustaları), aşiret tarihini, göç yollarını ve kahramanlık hikayelerini melodik bir dille anlatarak zamanı adeta durdururlar.
• Çeşitlilik: Bu coğrafyada aşk şarkıları (lawik), ninniler (lorî), iş şarkıları ve düğün şarkıları (hevalê) günlük hayatın ağır temposunu hafifletir.
• Lalê Elî Örneği: Ömeranlı rüzgarında savrulan bir sevdayı anlatan "Lalê Elî" stranı, hem bir çobana duyulan aşkı hem de erkeklerin sözünü tutmadığı bir dünyaya sitemi dile getirir.
• Kimlik ve Aidiyet: "Ware me ware Omaroye" gibi eserler, aşiret bağlarını ve bölgeye duyulan aidiyeti vurgulayan birer kimlik beyanıdır.

Şîn: Hafızanın ve Direnişin Dili

Orta Anadolu Kürtlerinde düğün ile ağıt arasında sadece "bir nefeslik mesafe" vardır; biri yaşamı kutlarken diğeri ona veda eder.

• Adlandırma ve Kayıt: Ağıt, kaybı sadece anlatmaz; onu adlandırır. Bu süreç, kişisel acıyı topluluğun ortak hafızasına taşıyarak ölümü bir toplumsal hafıza törenine dönüştürür.
• Kadının Rolü: Şîn geleneğinin temel taşıyıcıları kadınlardır. Kadınlar, erkeklerin sustuğu yerde konuşur; ağıtları aracılığıyla tarihi kendilerine ait bir dille yeniden kurarlar.
• Bir Direniş Biçimi: Zorunlu göçler, iskan politikaları ve yakılan köylerin ardından yakılan ağıtlar, "Biz buradayız, unutmadık" demenin sessiz ama sarsılmaz bir yoludur.
• Heci Buxurci Ağıtı: Bölgenin önemli bir figürü olan Heci Buxurci'nin idamı üzerine yakılan ağıtlar, halkın adaletsizliğe karşı duyduğu tepkiyi stranlaşarak günümüze taşımıştır.

Göç ve Gurbet Ağıtları

1960'lardan itibaren başlayan Avrupa göçü, Orta Anadolu Kürtlerinin sözlü kültüründe derin bir kırılma yaratmıştır.

• Uzaklaşmanın Sitemi: Gurbete gidenlerin geride bıraktıkları özlem ve Avrupa’nın "soğuk duvarları", stranların ana teması haline gelmiştir.
• Kopmayan Bağlar: Diasporada büyüyen çocuklar, annelerinden öğrendikleri Kurmancî şarkıları ezberleyerek kökleriyle olan bağlarını korumaya çalışırlar.

Çoban figürü: gönül stranı ve ağıt

Mem Xelikan'ın Bîrnebûn 68'de (2017) yayımladığı "Kilamên me" yazısına göre çoban (şivan), Orta Anadolu Kürtlerinin gönül stranlarında âşığın ve sevgilinin başlıca figürüdür. Söyleyen kız kendini çobanın sevgilisi ya da sağmalcı (bêrîvan) olarak tanıtır. Sürünün ağılı (hewşo), gölgeliği (fêz) ve yatağı (mexel) bu stranların sabit imgeleridir. Yazar, yörede "Şivan" adıyla söylenen stranın her köyde başka dörtlüklerle söylendiğini belirtir ve on üç kıta derler. Bunlardan biri çobanlığı 20. yüzyılın yeni meslekleriyle karşılaştırır: Şoferîyê meke tê bi yax bî / Rêçberîyê meke tê bi toz bî / Şivanîyê bike tê bi yar bî ("Şoförlük etme, yağa bulanırsın / Rençberlik etme, toza bulanırsın / Çobanlık et, yâr sahibi olursun"). Aynı stranın başka bir varyantı için bkz. Min go barke barke şivan barke.

Aynı yazı, çoban figürünün şîn geleneğinde de kullanıldığını gösterir. Ağıtta ölen kişi çoban olarak anılır ve çobanlığıyla övülür. Yazarın verdiği örneklerde Yukarı Xelikan'da (Karacadağ, Kulu) bir kadın, İstanbul'a koyun götüren tüccar kardeşini "başçoban" (serşivan) olarak anar. Gundê Omê'de (Zincirlikuyu, Kulu) bir anne, kanserden ölen genç oğlunu ağıtında sürüsüyle birlikte yaşatır: Li bana li bana Xelo li bana ("Yaylada, yaylada, Xelo yaylada"). Sözlü rivayet Bu örnekler, ağıtın kaybı "adlandırma" işlevini çobanlık imgesiyle birleştirir. Derleyen, ağıtları kimden ve ne zaman derlediğini belirtmez.

Kadın stranbêjin tanıklığı: Fîxan (Veger 7, 2004)

Veger dergisinin 7. sayısındaki (Mart 2004) bir söyleşide, Danimarka'da yaşayan Orta Anadolulu genç şarkıcı Fîxan, kadınların bu gelenekteki yerini anlatır. Fîxan 1981'de "Hecilera" köyünde doğmuştur; bu ad muhtemelen Kuşça'nın (Cihanbeyli) Kürtçe adıdır. Ona göre Orta Anadolu Kürt müziğinin kaynağı kadınlardır: Kilamên şîna gîştika jin distirên, kilamê dilan jî pir baş dizanin lê nabêjin ("Ağıt kilamlarının hepsini kadınlar söyler; gönül kilamlarını da çok iyi bilirler ama söylemezler"). Düğünde (dola) erkekler, ağıtta (şîn) kadınlar söyler; Fîxan bunu kadınların yıllarca "geride kalmasına" ve duygularını "yalnız acılı günlerde" dile getirebilmesine bağlar. Sözlü rivayet Fîxan bütün kilamlarını halasından öğrendiğini söyler. Sanatın ancak ağıttaki kadınların duygularını hissederek yapılabileceğini vurgular. Bu tanıklık, yukarıdaki "Kadının Rolü" maddesini bir kadın icracının ağzından destekler.

Kaynaklar

• Mîr Dergisi, "Rûpela Kurdî" ve "Büyüklerimiz Anlatıyor" bölümleri.
• Dr. Gülabi Celep, "Orta Anadolu Kürtlerinde Stran ve Şîn Üzerine Etnografik Gözlemler".
• Rohat Alakom, "Orta Anadolu Kürtleri: Hatırlama Manifestosu".
• Ahmet Agralı, Saha Araştırmaları ve Sözlü Tarih Derlemeleri (1983).
• Mem Xelikan, "Kilamên me", Bîrnebûn 68 (2017), s. 63–67.

Ayrıca bakınız

• Heci Buxurci — idamından sonra yakılan ağıtlar (1995 ve 2007 derlemeleri)
• Kilamên me: Şivan (Bîrnebûn 68, 2017) — çoban figürü stranda ve ağıtta
• Min go barke barke şivan barke
• Dengbêj Fixan (Veger 7, 2004) — bir kadın stranbêjin tanıklığı