Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024)

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024)

Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (Osmanlı Döneminde Suriye-Kürt Kesişimleri), Reşwan konfederasyonu üzerine bugüne kadarki en kapsamlı akademik çalışmaları içeren bir makale derlemesidir. Stefan Winter ve Zainab HajHasan'ın editörlüğünde University of Toronto Press tarafından Temmuz 2024'te yayımlanmıştır (379 s., ISBN 978-1-4875-5440-8).^[1] Kitabın on dört bölümünden üçü doğrudan Reşwan'ı, biri de Orta Anadolu'daki Reşwanları konu alır.

Bu sayfa kitabı, hakkında yazılmış bir eleştiriye (Gunter 2025) ve kitabın Reşwan bölümlerinin yayıncı sayfalarındaki bilgilere dayanarak tanıtır. Orta Anadolu bölümünün yazarı Yonca Köksal'ın aynı konudaki 2006 tarihli makalesi ayrıntılı olarak incelenmiş ve bu wikideki arşiv temelli bilgilerle karşılaştırılmıştır. Kitabın kendisi henüz görülmemiştir; bölüm içerikleri eleştiri ve yayıncı bilgilerinden aktarılmaktadır.

Kitap hakkında

Kitap, Osmanlı Suriye'sindeki Kürt varlığını yaklaşık 400 yıllık bir dönem içinde inceler. Kanada, Kıbrıs, Almanya, İran, Japonya, Ürdün, Lübnan, Hollanda, Suriye, Türkiye ve ABD'den yazarlar; tahrir defterleri, mühimme ve şikâyet defterleri, vakıf kayıtları ve Tanzimat dönemi belgeleri gibi Osmanlı Türkçesi ve Arapça kaynaklara dayanır. Kitapta 15 görsel, 4 harita, dizin ve elliyi aşkın arşiv kaynağının listesi vardır.^[1]^[2] Kesin

Kitabı Bustan dergisinde değerlendiren siyaset bilimci Michael M. Gunter, derlemeyi "uzmanlara hitap eden, övgüye değer bilimsel bölümlerden oluşan" bir çalışma olarak niteler. Gunter'in eleştirisi bölümleri özetler, ancak tartışmaya girmez; Reşwan konusundaki tek değerlendirmesi, Reşwan'ın "18. yüzyılın muhtemelen en iyi belgelenmiş Osmanlı aşiret konfederasyonu" olduğudur.^[2] Kesin

Bölümler

Kısım	Yazar	Bölüm	Konu
1. Kürt kökenleri ve toprakları	Tom Sinclair	Nusaybin under the Ottomans	Nusaybin'in yerleşim ve toplum tarihi
	Mustafa Dehqan – Vural Genç	The Qizilbash Reconsidered: The Role of the Kurdish Arabgirlu Tribe in the Early Safavid State	Safevî devletinde Kürt Arapgirlü aşireti
	Stefan Winter	The Afrin District under Ottoman Rule, 1516–1921	Afrin (Kürt Dağı) bölgesi
2. Batı ve kentsel Suriye'de Kürtler	Zainab HajHasan	Locating the Kurds in Ottoman Jordan and Palestine in the Sixteenth Century	Eyyubî döneminden kalan Kürt toplulukları
	Abdul-Rahim Abu-Husayn	The Lebanese Junblats and the Canbolads: A Case of Mistaken Identity	Canbolatlar ile Cumbulatlar
	Dick Douwes	Warlords and Landlords: The Kurdish Presence in Central Syria in the Eighteenth and Nineteenth Centuries	Berazi ve Milli aileleri
3. Cezire'de aşiretçilik ve aşiret denetimi	Keiko Iwamoto	Waqf versus Miri Nomads: Taxation, Endowment, and Settlement Practices in Northern Syria in the Eighteenth Century	Reşwan, Yeni İl ve Kilis Kürtleri
	Muhsin Soyudoğan	Bekir Bey and the Making of a Reşwan Nobility at Rumkale	Reşwan Kuloğlu ailesi, Rumkale
	Muhsin Seyda	The Berazi Tribe of Suruj and Their Rebellion in the Tanzimat Period	Berazi isyanı
	Yonca Köksal	The Reşwan in Central Anatolia: Tribal Settlement and Sheep Trade in the Nineteenth Century	Orta Anadolu'da Reşwan
	Erdal Çiftçi	Warfare and Alliances in Ra's al-'Ayn: Hamidiye Regiments, Bedouin Tribes, and Ottoman Governors, 1895–1905	Milli Kürtleri ve Şammar
4. Geç Osmanlı döneminin Suriyeli Kürt seçkinleri	Metin Atmaca	Kurdish Naqshbandi-Khalidi Sheikhs of Damascus in the Nineteenth Century	Şam'daki Hâlidî şeyhleri
	Barbara Henning	Alliances and Competition in Kurdish Networks in Late Ottoman Syria: The Example of the Bedirhani and Baban Families	Bedirhanîler ve Babanlar
	Martin Strohmeier	Between Ottomanism and Kurdism: Mehmed Salih Bedirhan and Abd al-Rahman Yusuf in Damascus	Osmanlıcılık ile Kürtçülük arasında

Bölüm başlıkları ve sırası Gunter'in eleştirisinden ve yayıncı sayfasından alınmıştır.^[2]^[1]

Reşwan bölümleri

Iwamoto: vakıf aşireti ile mîrî aşireti

Keiko Iwamoto, 18. yüzyılda Kuzey Suriye'deki konar-göçerlerin mali statüsünü karşılaştırır. Gunter'e göre Iwamoto, Yeni İl ve Halep Türkmenlerinin imparatorluk vakıflarına bağlı olduğunu, Reşwan ile Kilis Kürtlerinin ise düzenli mîrî vergiye tabi olduğunu gösterir. Aşiretler bu iki paralel sistem arasındaki karışıklıktan yararlanarak vergiden kaçmaya çalışmıştır; yazar, Osmanlı devletinin Suriye'de bilinçli bir etnik ayrım politikası güdüp gütmediğini sorar.^[2] Muhtemel

Dikkat: Bu özet wikideki başka bir kaynakla çelişir. Stefan Winter (2009), Reşwan hassının da Atik Valide vakfına bağlı olduğunu yazar (bkz. Rişvan Aşireti). Gunter'in Reşwan'ı "mîrî" tarafına koyması bölümün yanlış özetlenmesi olabilir ya da Iwamoto'nun dönemsel bir ayrımı olabilir. Bölümün kendisi görülmeden karar verilmemelidir. Arşivle doğrulanmalı

Soyudoğan: Rumkale'de bir Reşwan soylu ailesi

Muhsin Soyudoğan, 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında Fırat kıyısındaki Rumkale kalesini yöneten Reşi Kuloğlu ailesini inceler. Gunter'e göre bölüm, Kürtlerin hâkim olduğu önemli bir aşiret bölgesini ve devlet merkezileşmesinin ilk aşamalarını gösterir; Reşi aşiretinin açıkça Yezidi topluluklarla bağlantılı olduğunu da ortaya koyar.^[2] Muhtemel

Yayıncının görsel açıklamalarına göre bölümde ailenin sekiz kuşaklık bir soy ağacı vardır: kurucu Muhammed Kethüda; oğulları Ali, Hasan ve Hüseyin; "Kuloğlu" lakaplı İsmail ve oğulları Ali, Halil Paşa, Muhammed Emin, Mustafa ve Hacı Bey lakaplı Muhammed Sadık. Rumkale tarihi için önemli olan kol Halil Paşa'nın soyudur; Kürd Muhammed Paşa'nın oğlu Bekir Bey ve onun oğulları bu koldandır. Bölümün haritası Reşi Dağı platosunu, Rumkale'yi ve Suruç ovasını gösterir.^[3] Kesin

Köksal: Orta Anadolu'da Reşwan ve koyun ticareti

Yonca Köksal'ın bölümü, Reşwan'ın 19. yüzyılda Orta Anadolu'da zorla iskân edilmesini ve Osmanlı koyun ticaretindeki rolünü inceler. Gunter'e göre bölüm, Suriye bağlantılı Kürt hayvancıların imparatorluk ekonomisine ne kadar geniş biçimde katıldığını ve koyun ticaretinin aşirete yeni bir zenginlik getirdiğini gösterir.^[2] Muhtemel

Bölümün haritası Reşwan'ın Orta Anadolu'daki üç geleneksel otlağını gösterir: Ankara ile Tuz Gölü arasındaki Paşadağı, Ankara–Yozgat hattının güneyindeki Çiçekdağı ve Yozgat–Sivas arasında, Kızılırmak kavsi içindeki Uzunyayla. Haritada üç iskân alanı da işaretlidir: Haymana, Cihanbeyli ve Kırşehir.^[4] Kesin

Bu coğrafya, wikideki arşiv bilgileriyle örtüşür: 1829 tarihli bir belgeye göre Rişvan Paşadağı'nda kışlıyor, Sivas'ın ötesindeki Uzunyayla'da yaylıyordu; 1849'da Çiçekdağı'nda 500 hane Rişvan vardı (bkz. Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861), Rişvan Aşireti). Paşadağı kaynaklarda kışlak olarak geçer; haritada "otlak" olarak gösterilmesi bu bilgiyle çelişmez.

Köksal'ın 2006 makalesi: zor ve aracılık

Köksal'ın Orta Anadolu Reşwanları üzerine daha önce yayımladığı ve yazarın sayfasında açık erişimde olan makale, kitap bölümünün arka planını verir.^[5] Makale, Tanzimat döneminde Ankara vilayetindeki dört aşiretin (Yeni İl, Cihanbeyli, Afşar ve Rişvan) iskânını karşılaştırır. Köksal'a göre devlet, aşiret içinde güçlü bir reis varsa onunla pazarlık etmeyi (aracılık), yoksa askerî zoru seçmiştir. Aşiretin ne kadar hiyerarşik ve ne kadar toplu yaşadığı bu seçimi belirlemiştir.^[5] Kesin

Rişvan: en dağınık aşiret

Köksal'a göre Rişvan dört aşiretin coğrafi olarak en dağınık olanıdır, hiyerarşik bir yapısı yoktur ve geniş bir alanda küçük birimler hâlinde dolaşır. Bu yüzden devletin bir reis üzerinden yönetme girişimleri başarısız olmuş, iskân askerî güçle sağlanmıştır. Köksal'ın aktardığı belgeler:^[5]

1842: Konya vilayetinde iskân girişimi; Rişvanlar bir yıl dolmadan yerleşim yerlerinden kaçıp yöre halkını soydu (BOA A.MKT 25/28). Kaçanlardan bazıları Diyarbekir ve Suriye'ye kadar gitti (Ayniyat 391, 1845). Kesin
1845: Tanzimat'ın ilk yıllarında Rişvan'a ayrı bir idari statü verilmiş, bir kaymakam ve bir reis atanmıştı. Kaymakam Mustafa Ağa ile reis Ali Bey birbirlerini yetkiyi kötüye kullanmakla şikâyet edince ikisi de azledilip yargılanmak üzere Konya'ya gönderildi (BOA A.MKT 25/28, 1 Temmuz 1845). Kesin
1847: Trabzon vilayetindeki Rişvanlar yıllık vergilerini ödemeyince, ödemeye kefil olan dilekçeyi reis değil, yerel kethüdalar ve aşiret ihtiyarları imzaladı (Ayniyat 405). Kesin
1849: Konya vilayetinde 1.000 hane Rişvan (Ayniyat 413). Kesin
1850: Rişvan'ın Esbkeşan'daki iskânı yeniden düzenlendi; dağınık gruplar ayrı ayrı köylere yerleştirildi, ama yerleşenlerin çoğu kısa sürede kaçtı (Ayniyat 416, 17 Ocak 1850). Kesin
1864: Rişvan'ın ayrı idaresi kaldırıldı, aşiret grupları bulundukları idari birimlere bağlandı. Aşiret ileri gelenleri ve reis bu karara dilekçeyle itiraz etti, itiraz reddedildi (Ayniyat 465, 26 Ocak 1864). Kesin
1865: Fırka-i Islahiye seferi sırasında Kozan Dağı'ndaki en asi Rişvan grupları da iskân edildi. Kesin
1868: Bazı Rişvan grupları Kırşehir'e bağlı Çiçekdağı'na yerleştirildi (Ayniyat 805). Kesin

Köksal'ın sonucu: Rişvan Konya'ya toplu olarak iskân edilememiş, Ankara ve Konya vilayetlerinde geniş bir alana dağınık biçimde yerleşmiştir.^[5]

Cihanbeyli ve Alişan Bey

Köksal'a göre Cihanbeyli aşireti Yeni İl'den daha dağınık, ama güçlü bir reise sahipti. Alişan Bey aşireti 1842–1852 arasında yönetmiş, Tanzimat idaresinin vazgeçilmez bir parçası olmuştu. Köksal'ın aktardığı başlıca olaylar:^[5] Kesin

1844: Cihanbeyli'ye bağlı Mirveys boyunun reisi Abdurrahman Bey, Alişan Bey'in vergi ve idare işlerine karıştığından şikâyet etti. Anadolu ıslahat müfettişi Rüstem Paşa reisliğin hemen kaldırılmamasını, her boya ayrı muhtar atanarak reisin gücünün azaltılmasını önerdi.
1845–1846: Cihanbeyli'nin Yozganlı kolundan iki eşkıya, Alişan Bey'in kefaletiyle serbest bırakılınca kaçtı; Alişan Bey Ankara'da gözetim altına alındı.
1847–1848: Aşiret, Rus tüccar David Savalan'a büyük bir borca girdi. Borcun yün olarak ödenmesine karar verildi; ödeyemeyen aşiret halkı yöre halkının koyunlarını çaldı. Mesele İstanbul'un et arzını tehdit edecek boyuta ulaştı. Köksal'a göre başkentin koyunlarının çoğu Ankara bölgesindeki aşiretlerden geliyordu.
1848: Sivas meclisi, "Tanzimat'tan beri hükümete aykırı davranan" Cihanbeyli'ye karşı askerî güç istedi; Alişan Bey aşiret ileri gelenlerine kefalet senedi imzalatarak askerî müdahaleyi önledi.
1860: Cihanbeyli'nin ayrı idari birimi kaldırıldı. Aşiretin bir kısmı Konya'da Esbkeşan köylerine, çoğunluğu ise Sivas'ın Koçgiri kazasına yerleşti (Cevdet Maliye 3026; Ayniyat 463).

Alişan Bey'in sonu: iki kaynak, iki farklı okuma

Köksal (2006) ile Aygün (2019), Alişan Bey'in 1850'deki durumunu birbirine zıt biçimde anlatır:

	Aygün 2019	Köksal 2006
Eylül 1850	Meclis-i Vâlâ Alişan Bey'i Rişvan iskânındaki rüşvet olayında suçlu buldu; azledildi, Istabl-ı Âmire Müdürlüğü payesi iptal edildi, Tokat'a sürüldü (BOA A.MKT.NZD 14/64, 7 Eylül 1850)	Devlet, iskândaki başarısı için Alişan Bey'e maaş zammı ve nişan verdi; unvanı Istabl-ı Âmire olarak kaydedildi (Ayniyat 418, s. 109, 8 Eylül 1850)
Sonrası	1851'de artık aşiretin müdürü değildir	1852'de Kırşehir'in yöneticisidir (Ayniyat 428, 16 Aralık 1852); reisliğe Ankara ayanı Salahaddin Ağa getirilmiştir

İki yazar bir gün arayla tarihlenen iki ayrı belgeye dayanır. Ya iki belge aynı olayın farklı aşamalarını (ödül ve ardından ceza ya da cezanın sonradan affı) gösterir, ya da yazarlardan biri belgeyi yanlış okumuştur. Alişan Bey'in 1852'de Kırşehir'de görev alması, sürgünün kısa sürdüğünü ya da hiç uygulanmadığını düşündürür. Belgelerin asılları görülmeden karar verilemez. Arşivle doğrulanmalı

Sykes ve Rişvan

Köksal'a göre Mark Sykes 1908'de Ankara vilayetinde Rişvan kaydetmez, yalnız Erzurum çevresinde 70 aile göçebe Rişvan'dan söz eder. Sykes'ın metni bunu doğrular: Doğu Anadolu bölümünde (Section D) "Rashwan. 70 families. Nomads." kaydı vardır; Orta Anadolu'yu kapsayan F bölümünde ise Rişvan adı geçmez, ama Ömeranlı, Cudikanlı, Halikanlı, Sefkanlı ve Nasırlı gibi bugün Rişvan oymağı sayılan topluluklar ayrı ayrı listelenir (bkz. Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı).^[5]^[6] Kesin

Değerlendirme

Önemi. Kitap, Reşwan'ı yalnız bir "isyancı aşiret" olarak değil; vakıf ve mîrî vergi sistemleri, Rumkale'de kendi soylu ailesini çıkaran bir siyasi yapı ve İstanbul'un et arzına bağlanan bir koyun ekonomisi içinde ele alır. Orta Anadolu Reşwanları için Rakka (Winter), Rumkale (Soyudoğan) ve Ankara–Konya (Köksal, Aygün) halkaları ilk kez aynı çerçevede bir araya gelmektedir. Muhtemel
Koyun ticareti. Köksal'ın koyun ticareti vurgusu, Aygün'ün 1851 defterindeki koyun tüccarları ve Bursa–İzmir'de koyun satanlar listesiyle, Perrot'nun 1861'de İstanbul, İzmir ve Trabzon'a sürü satan Kürtler gözlemiyle uyumludur (bkz. Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)). Muhtemel
Açık sorular. (1) Iwamoto Reşwan'ı vakıf mı, mîrî statüde mi gösteriyor? (2) Alişan Bey 1850'de ödüllendirildi mi, cezalandırıldı mı? (3) Köksal'ın 2024 bölümü Ömeranlı ya da diğer Kulu oymakları hakkında yeni belge içeriyor mu? Bu sorular kitabın kendisi ve belge asılları görülerek yanıtlanmalıdır.

Ayrıca bakınız

Güvenilirlik etiketleri

Kesin kaynakta açıkça yazılı (belge kodlarıyla aktarılan) bilgi · Muhtemel eleştiri ya da özet üzerinden aktarılan, kitabın kendisinde doğrulanmamış bilgi · Arşivle doğrulanmalı kaynaklar arasında çelişki var, belge aslı görülmeli. Köksal'ın aktardığı arşiv kodları onun makalesinden alınmıştır; belgelerin kendisi görülmemiştir.

Kaynakça

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 Stefan Winter – Zainab HajHasan (ed.), Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period, University of Toronto Press, Toronto 2024, DOI 10.3138/9781487554408.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 Michael M. Gunter, "Stefan Winter and Zainab Hajhasan, eds. Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period", Bustan: The Middle East Book Review 16/2 (2025), s. 183–187, DOI 10.5325/bustan.16.2.0183.
↑ Muhsin Soyudoğan, "Bekir Bey and the Making of a Reşwan Nobility at Rumkale", Winter – HajHasan 2024, 8. bölüm, DOI 10.3138/9781487554408.008 (Şekil 8.1 ve Harita 3 açıklamaları).
↑ Yonca Köksal, "The Reşwan in Central Anatolia: Tribal Settlement and Sheep Trade in the Nineteenth Century", Winter – HajHasan 2024, 10. bölüm, DOI 10.3138/9781487554408.010 (Harita 4 açıklaması).
↑ ^5,0 ^5,1 ^5,2 ^5,3 ^5,4 ^5,5 Yonca Köksal, "Coercion and Mediation: Centralization and Sedentarization of Tribes in the Ottoman Empire", Middle Eastern Studies 42/3 (2006), s. 469–491.
↑ Mark Sykes, "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire", Journal of the Royal Anthropological Institute 38 (1908), s. 451–486 (Section D, No. 11; Section F).