İç Anadolu Kürt Yerleşimlerinde Toponimi ve İskân Hafızası

Giriş

İç Anadolu’nun bozkırlarında kurulan Kürt köylerinin isimleri, yalnızca coğrafi birer işaret değil; aynı zamanda sürgün, konar-göçerlikten yerleşik hayata geçiş ve aşiret hafızasının birer tescilidir [], []. Osmanlı arşiv kayıtları ve sözlü tarih anlatıları, bu köylerin büyük bir kısmının 19. yüzyılın ortalarında (özellikle 1830-1860 arası) sistemli iskân politikaları sonucunda ortaya çıktığını göstermektedir [], [].

İskân Sürecinde Kurulan Yeni Köyler (1859 Kayıtları)

1859-1860 yıllarında yapılan nüfus ve iskân sayımları, Haymanateyn (Haymana) bölgesinde o tarihte henüz "yeni" olarak nitelendirilen 15 köyü kaydetmiştir []. Bu köyler şunlardır:

• Konakgörmez: Sefkanlı (Sefîkan) cemaati tarafından kurulmuştur [].
• Kerpiç (Gundi Kose): 1859'da 44 haneli bir Rişvan yerleşimi olarak kaydedilmiştir [].
• Bumsuz: Rişvan aşiretinin iskânı için kurulan 58 haneli bir köydür [].
• Selametli, Cihanşah, Altunçanak, Karacaviran, Kepenekçi Kalesi, Toluntaş, Küçükgökgöz, Sarı Halil, Soğluca, Arık, Kötek (Subaşı) ve Tevhodor [], [].

İsim Kökenleri ve Etimolojik Sınıflandırma

1. Kurucu Şahıs ve Grup Sayısına Dayalı İsimler

Birçok köy adı, orayı kuran grubun niteliğine veya liderine atıfta bulunur:

• Altılar: Köyün adını, bölgeye doğudan (Adıyaman, Urfa, Sivas hattından) gelen ve 6 kişiden oluşan ilk kurucu gruptan aldığı belirtilir [].
• Beşkardeş: Urfa ve Siverek'ten gelen Sevki/Sefkanlı aşiretine mensup 5 kardeşin bu yerleşimi kurmasıyla bu ismi almıştır [].
• Tavlioren: Tavlu Bey himayesinde bölgeye gelen Kürtler tarafından kurulmuştur [].
• Celep (Sêvka): 1839 yılında Sefkanlı aşiretinin bir kolu tarafından kurulmuş, ismi "hayvan ticareti yapan" anlamındaki "celep" kelimesinden gelmiştir [], [].

2. Eski Yurt Hatırasını Yaşatan İsimler

Aşiretler, geldikleri coğrafyadaki yer isimlerini yeni köylerine taşıyarak bir "mekânsal hafıza" oluşturmuşlardır:

• Yeniceoba (İncov): Nasirî aşiretinin daha önce Adana’nın Yenice bölgesinde yaşamış olmasından dolayı bu ismi aldığı ifade edilir [], [].
• Dülük: Kerpiç köyü sakinleri, Gaziantep’teki antik yerleşim yeri olan Dülük’ten geldiklerini belirterek, yeni yerleşimlerindeki bir mevkiye de bu ismi vermişlerdir [].

3. Aşiret İsimlerinden Türeyen Yerleşimler

Bazı yerleşimlerin isimleri doğrudan kurucu aşiretin adı ile özdeşleşmiştir:

• Cihanbeyli: İsminin Canbeg (Canbeyli) aşiretinden geldiği yerel halk tarafından ifade edilmektedir [].
• Kulu: İsminin Kürtçe "Gunde Kulu" (Kulu Köyü) ifadesinden evrildiği savunulmaktadır [].
• Hespkeşan / Espkeşan: Kulu ve Cihanbeyli havzasının eski adıdır. Kürtçe "Hesp/Esp" (at) ve "keşan" (çekmek/yetiştirmek) kelimelerinden türemiştir; bu topluluk Osmanlı'ya at yetiştirerek hizmet verdiği için Türkçe kayıtlarda "Atçeken" olarak anılmıştır [], [].

4. Kurucu Efsaneler ve Kararlar: "Bulduk" Örneği

Bulduk köyünün ismi (1853/54 kuruluşu), aşiretin uzun sürgün ve göç yolculuğunun sonunda yerleşecek uygun bir yer bulmasına dair bir kararlılığı simgeler []. Halk arasındaki rivayete göre bu isim, "Bir ad bulduk, bir yer bulduk" cümlesinden doğmuştur []. Ayrıca köyün merkezindeki Bulduk Tekkesi ve kurucusu kabul edilen Bulduk Dede, ismin kutsal bir kökenle de pekiştirilmesini sağlamıştır [], [].

Sonuç

İç Anadolu Kürt köylerinin isimleri, Osmanlı devletinin göçebeleri "medeniyete ısındırma" (yerleşik hayata geçirme) çabası ile aşiretlerin kendi kimliklerini koruma iradesinin kesişim noktasıdır []. Bu toponomik yapı, bölgedeki Kürt varlığının tarihsel derinliğini ve aşiret kollarının (Sewikan, Nasirî, Omeran vb.) dağılımını anlamak için en somut kaynaktır [], [].

Kaynakça

• Hütleroth, W. D. (1968). "Ländliche Siedlungen im südlichen Inneranatolien".
• Özlem Gülenç İğdi. "Tanzimat’tan Sonra İdari Yapılanmada Ankara Örneği".
• Söylemez, F. (2007). "Osmanlı Devletinde Aşiret Yönetimi: Rişvan Aşireti Örneği".
• Lundberg, I. & Svanberg, I. (1992). "Kulu: Utvandrarbygd i Turkiet".