Rişvan Aşireti: Revizyonlar arasındaki fark

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
(Suat Dede tezine dayalı kaynak kontrollü omurga ile madde yeniden düzenlendi)
Etiket: İçerik değiştirildi
k (Merkez sayfa (adım 3): K01–K12 kaynaklarıyla yeniden yazıldı — patron onayıyla)
1. satır: 1. satır:
= Rişvan Aşireti =
{{Tarih Serisi}}
:''Diğer yazımlar: Reşwan, Rişwan, Rışvan, Reşvan, Reswan, Reşiyan, Reşî — hepsi bu sayfaya yönlendirilir.''
'''Rişvan Aşireti''' (Kürtçe ''Reşwan'' / ''Reşiyan''; Osmanlı belgelerinde ''Reşi'', ''Reşi Ekradı'', ''Rışan'', ''Rışvan'', ''Rışvanlı''), 16. yüzyıldan beri Osmanlı kayıtlarında izlenen, çok sayıda oymaktan oluşan bir Kürt aşiretler topluluğudur (konfederasyon).<ref name="dede">Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, Ankara 2011.</ref> Malatya–Adıyaman çevresindeki ilk yurdundan Maraş, Rakka, Çukurova ve Uzunyayla'ya, 19. yüzyılda da [[Haymana Kürtleri|Haymana]], [[Cihanbeyli]], [[Kulu]], Çiçekdağı ve Yozgat'a yayılmıştır. [[Orta Anadolu Kürtleri]]nin en kalabalık topluluklarından biridir.


== Tanım ==
== Ad ==
'''Rişvan Aşireti''', kaynaklarda ''Reşwan'', ''Rışvan'' ve benzeri varyantlarla da geçen, Osmanlı döneminde Güneydoğu Anadolu ile Kuzey Suriye’den Orta Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada izlenen bir Kürt aşiretler topluluğudur.<ref name="dede2011">Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011.</ref>
Belgelerdeki yazım çeşitliliği, tek ve sabit bir etiketten çok bağlama göre değişen adlandırmalara işaret eder.<ref name="dede" /> Winter, "Reşwan" adının bugün neredeyse kaybolduğunu, ancak konfederasyon mensuplarının kökenlerini hâlâ Suriye'deki iskân girişimine bağladıklarını belirtir.<ref name="winter17">Stefan Winter, "The Reşwan Kurds and Ottoman Tribal Settlement in Syria, 1683–1741", ''Oriente Moderno'' 97/2 (2017), doi:10.1163/22138617-12340151.</ref> Bu wikide başlık olarak ''Rişvan'' kullanılır.


== Tarihsel Arka Plan ==
== Tarih ==
Suat Dede’nin değerlendirmesine göre Rişvan adı, XVI. yüzyıldan itibaren Rakka, Maraş, Bozok, Hısn-ı Mansur ve Behisni çevresinde görülen bir aşiretler topluluğunu ifade eder. Osmanlı belgelerinde aynı topluluğun ''Reşi'', ''Reşi Ekradı'', ''Rışan'', ''Rışvan'' ve ''Rışvanlı'' gibi farklı biçimlerde kaydedilmesi, tek bir sabit etnik ya da idarî etiket yerine tarihsel bağlama göre değişen adlandırmalara işaret eder.<ref name="dede2011" />
=== 16.–17. yüzyıl: Malatya ve Kâhta ===
* Aşiret 1519, 1524, 1530, 1536, 1540 ve 1560 tahrirlerinde Malatya sancağına bağlı Kâhta kazasında konargöçer olarak kayıtlıdır. Kışlağı Kâhta, yaylağı Malatya'nın Beydağları idi.<ref name="soy19">Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı", A. Aköz – D. Yörük – H. Karpuz (ed.), ''Konya Kitabı XVII: Geçmişten Günümüze Göçler'', c. I, Konya Ticaret Odası, Konya 2019, s. 353–367.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}
* 16. yüzyılda 14 olan oymak sayısı 19. yüzyılda 45'e ulaşmıştır.<ref name="soy19" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* 1615'te "Reşwan Kürtlerinden" Mustafa Reşwan, Malatya sancağı yönetiminden yeni azledilmiş bir bey olarak kayıtlarda geçer.<ref name="winter17" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Nüfus ve sürüler büyüdükçe oymakların bir kısmı 17. yüzyıldan itibaren Besni ve Maraş'a, oradan Antep, Urfa ve Hatay ovalarına yayıldı.<ref name="soy19" /> Bkz. [[1540 Yılında Besni’de Kürt Aşiretleri]].


== Osmanlı Devleti ile İlişkiler ==
=== 1683–1750: Rakka iskânı ===
Tez, Rişvanlar ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkinin uzun süre yalnızca güvenlik sorunu olarak okunamayacağını gösterir. Devlet bir yandan bu topluluklardan vergi, askerî hizmet ve yer yer idarî aracılık beklemiş; öte yandan hareketliliği sınırlandırmak, üretimi denetlemek ve yerleşik nüfusu korumak amacıyla daha yoğun müdahale yolları geliştirmiştir.<ref name="dede2011" />
Osmanlı Devleti 1683'ten itibaren konargöçer aşiretleri Rakka eyaletinde yerleştirmeye çalıştı. Reşwan, Yeni İl ile birlikte bu iskânın iki ana grubundan biriydi. Aşiretin vergileri İstanbul'daki Atik Valide Sultan vakfına bağlanmıştı.<ref name="winter09">Stefan Winter, "The Province of Raqqa under Ottoman Rule, 1535–1800: A Preliminary Study", ''Journal of Near Eastern Studies'' 68/4 (2009), s. 253–267.</ref><ref name="winter17" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* 1694'te Halep–Selamiye hattında Reşwan sürülerine büyük bir baskın yapıldı. Şikâyet dilekçesindeki kayıp rakamları abartılı olabilir.<ref name="winter17" />
* 1741'de Reşwan'dan üç reis, 600 aile ve 40.000 koyunla Trablusşam'ın Akkar bölgesine geçti.<ref name="winter17" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* 18. yüzyılda Reşvanoğulları, Anadolu'nun önde gelen taşra valisi hanedanlarından biri oldu.<ref name="winter17" />
Bkz. [[Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850)]].


Suat Dede ayrıca arşiv belgelerinin dilinin eleştirel okunması gerektiğini vurgular. Tanzimat döneminde nomadlar için kullanılan ''medenileştirme'' ve benzeri ifadeler, doğrudan topluluğun kendisinden değil, dönemin devlet söyleminden kaynaklanan tarihsel kategoriler olarak değerlendirilmelidir.<ref name="dede2011" />
=== 18. yüzyıl sonu – 1840'lar: Orta Anadolu'ya geliş ===
Oymakların bir kısmı 18. yüzyılın ikinci yarısında Adana–Toprakkale çevresine, oradan bir kolu Batı Anadolu'ya, bir kolu da kuzeye, Orta Anadolu'ya yöneldi. Konya Ovası'nda kışlayıp Sivas'a bağlı Uzunyayla'da yaylayan bir düzen kuruldu.<ref name="soy19" /> {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* '''1830''': Rişvan reisleri Sivas'ta iskânı reddedip Konya–Ankara arasında yer istedi (BOA HAT 446/22289).<ref name="dede" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* '''1849''': Ankara valisine göre Konya Ovası'nda yaklaşık 1000 hane Rişvan kışlıyordu; ayrıca Çiçekdağı'nda 500, Budaközü'nde 150, Koçhisar'da 150, Sorgun'da 150 hane vardı.<ref name="soy19" /> {{Güvenilirlik|arşiv}}


== XIX. Yüzyıl Bağlamı ==
=== 1842–1880: İskân ve köyleşme ===
XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin merkezileşme, vergi toplama, asayişi sağlama, tarımsal üretimi artırma ve askerî kayıt mekanizmalarını genişletme hedefleri, Rişvanlar gibi konargöçer toplulukları doğrudan etkiledi. Bu dönemde aşiretin devletle ilişkisi yalnızca güvenlik meselesi olarak değil, nüfus ve mekân kontrolü bağlamında da yeniden tanımlandı.<ref name="dede2011" />
* '''1842–1843''': Konya valisi Rişvan'dan 1600 haneyi başta Esbkeşan ([[Cihanbeyli]]) olmak üzere Konya'ya yerleştirdi. Denetim yapılmadığı için aileler kısa sürede Sivas taraflarına döndü; 1848'de yalnız 200 hane kalmıştı.<ref name="soy19" /> {{Güvenilirlik|arşiv}}
* '''1847–1848''': Nasırlı, Hacılar, Şefikanlı, Cudikanlı, Celikanlı, Ömeranlı, Belikanlı ve Mülûkanlı oymaklarından gruplar Esbkeşan'a yerleştirildi. Kaynakta 1848 toplamı hem 198 hem 232 hane olarak geçer.<ref name="soy19" /> {{Güvenilirlik|arşiv}}
* '''1849–1854''': Rişvan'ın 13 oymağı ve 2870 hanesi önce Bozok'un dokuz kazasındaki köylere üçer beşer dağıtıldı. Birkaç yıl sonra topluca Tabanlı, Haymana, Çiçekdağı ve Delice'ye yerleştirildi.<ref name="yildiz">Fikret Yıldız, ''Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı'', belge ekleri.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}
* '''1858''': Haymana ve Tabanlı'ya yerleştirilmiş Seyfkanlı, Halikanlı, Umranlı (Omeran), Tacirli, Belikanlı, Cüdikanlı ve Kütük Uşağı cemaatlerinden 690 hanenin Konya'ya bağlanma talebi tartışıldı. Konya meclisi bu hanelerin Esbkeşan'a gelip ev ve cami yaptığını bildirdi; Ankara valisi iddiayı asılsız buldu ve dört yıllık teşvikle yapılan evlerin ancak 200'e ulaştığını yazdı (BOA MVL 575/72).<ref name="yildiz" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* '''1859–1860''': Haymanateyn'de yeni yerleşen Rişvan haneleri 43 köye dağılmıştı.<ref name="dede" /> Bkz. [[Haymanateyn’de Rişvan Köyleri Listesi (1859)]].
* '''1880''' sayımında Rişvan: Haymana 300 hane (2000 kişi), Kırşehir Mucur 1500 hane (6000), Konya Esbkeşan 1200 hane (4700), Sivas 500 hane (2300); Bala'da Hacıbanlı 130 hane (400).<ref name="dede" /> {{Güvenilirlik|kesin}}


Teze göre Rişvanların yerleşik hayata geçirilmesine yönelik ilk ciddi girişim 1830 yılında görünür hale gelir. 1842 tarihli düzenleme ile nomadların kışlak veya yaylak çevrelerinde yerleştirilmesi yönünde daha sistemli bir çerçeve oluşturulmuştur; ancak uygulama bütün aşiretler için aynı biçimde yürümemiştir.<ref name="dede2011" />
Söylemez'e göre Rişvanların Konya'ya gelişi zorunlu iskânla değil otlak ve iklim ihtiyacıyla başlamış, iskân ise sonradan ekinlere verilen zarar ve asayiş gerekçesiyle uygulanmıştır.<ref name="soy19" /> Dede de süreci tek hamlelik bir "sürgün" yerine müzakere, direniş ve geri dönüşlerle uzayan bir yerleşme olarak ele alır.<ref name="dede" />


== Haymana ve Orta Anadolu Bağlamı ==
=== 20. yüzyıl ===
Tez, Rişvanların Orta Anadolu’daki en görünür yerleşim alanlarından birinin Haymana olduğunu gösterir. Ancak bu süreç tek hamlede gerçekleşmiş bir "sürgün" anlatısına indirgenmez; müzakere, direnç, geri dönüş eğilimleri ve yerel koşulların etkisiyle uzayan bir yerleşik hayata geçiş süreci olarak ele alınır.<ref name="dede2011" />
Yerleşik hayata geçen Rişvan köylerinde koyunculuk ve deve kervanıyla tuz ticareti 20. yüzyılın ortalarına kadar sürdü.<ref name="soy19" /><ref name="k08">Ahmet Ağralı, ''Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçen Bir Toplum: Kırklar Yaylası'', İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Antropoloji Bölümü, Sosyal Antropolojide Alan Araştırması ve Uygulaması dersi ödevi, Mayıs 1984 (İÜ Merkez Kütüphanesi, demirbaş 58717).</ref> 1960'lardan sonra Kulu, Cihanbeyli ve Haymana'dan Avrupa'ya yoğun işçi göçü başladı. Bkz. [[Deveden Tuz Fabrikasına]], [[Orta Anadolu Kürtlerinin Avrupa’ya Göçü]].


Haymanateyn çevresi, bu dönüşümün en somut izlenebildiği alanlardan biridir. Dede’nin ekleri, 1859–1860 yıllarında yeni yerleşen Rişvan hanelerinin 43 köye dağıldığını gösterir; bu veri, Haymana’daki demografik ve mekânsal değişimi yerleşim düzeyinde izlemeyi mümkün kılar.<ref name="dede2011" />
== Oymaklar ve bugünkü yerleşimleri ==
Söylemez'in 2014–2015 saha araştırmasına göre Konya ve çevresindeki başlıca oymaklar:<ref name="soy19" />
{| class="wikitable sortable"
! Oymak !! Bilinen 19. yy kaydı !! Bugünkü başlıca yerleşimler
|-
| [[Ömeranlı]] || 1848 Esbkeşan, 30 hane; 1858 Esbkeşan || Kulu: [[Tavşançalı]] (Ömeranlı), [[Beşkardeş]], [[Tavlıören]], Atlar
|-
| Belikanlı || 1840'lar Konya || Kulu: [[Büyükkışla]]
|-
| Cudikanlı || 1847–48 Esbkeşan || Kulu: [[Tuzyaka]] (eski adı Cudikan); Cihanbeyli: [[Günyüzü]]
|-
| Hacebanlı (Hacevanlı) || 19. yy Bozok, Kırşehir, Haymana || Kulu: Gökler
|-
| Hacılar || 1847 Esbkeşan; 1861'de Ankara'ya nakil || Haymana
|-
| [[Halikanlı Cemaati|Halikanlı]] || Konya–Sivas arası; Haymana || Kulu: [[Karacadağ]]; Cihanbeyli: [[Sağlık]], [[Gölyazı]], Günyüzü, [[Taşpınar]], Oğuzeli, [[Yapalı]]; Malatya
|-
| [[Nasırlı Cemaati|Nasırlı]] || 1847–48 Esbkeşan || Kulu: [[Şerefli]]; Cihanbeyli: [[Yeniceoba]], [[Kuşça]]
|-
| Şefikanlı ([[Sefkanlı Cemaati|Sefkanlı]]) || 1847 110 hane; 1848 33 hane Esbkeşan || Kulu: [[Zincirlikuyu]], [[Celep]], [[Güzelyayla]]; Cihanbeyli: [[Bulduk]]
|-
| Okçuyanlı || 1840'lar Konya || Kırşehir Çiçekdağı, Yozgat Yerköy
|-
| Mülûkanlı || 1848 Esbkeşan, 10 hane || Yozgat Yerköy
|-
| Celikanlı || 1848 Esbkeşan, 100 hane || Haymana tarafına geçmiş
|}
Haymana'daki sözlü tarih görüşmelerinde ayrıca Bilikan, Müfkan, Jirkan, Berkati, Molikan gibi adlar anılır. Bu listeler yerel hafızanın güçlü örnekleridir, ancak değişmez bir soy şeması değildir.<ref name="dede" /> Bkz. [[Rişvanlarda Cemaat Yapısı]].


== Toplumsal Yapı ==
== Devlet ile ilişkiler ve kaynakların okunması ==
Rişvan aşireti, alt gruplar ve cemaatler üzerinden örgütlenen bir yapı gösterir. Tezde Sefkan, Nasırlı, Halikanlı, Atmanlu ve başka gruplar zikredilir. Bu yapı, ortak köken iddiasından çok ortak siyasal ve iktisadî çıkarlarla ayakta duran esnek bir aşiretler ağı olarak değerlendirilir.<ref name="dede2011" />
* Rişvan ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişki yalnız bir güvenlik meselesi olarak okunamaz. Devlet bu topluluklardan vergi, askerî hizmet ve yer yer idarî aracılık beklemiş, bir yandan da hareketliliği sınırlamaya, üretimi denetlemeye ve yerleşik köylüyü korumaya çalışmıştır.{R("dede")}
* 1842 düzenlemesiyle konargöçerlerin kışlak veya yaylak çevresinde yerleştirilmesi için daha sistemli bir çerçeve kuruldu. Uygulama ise her aşiret için aynı biçimde yürümedi.{R("dede")}
* Aşiretin örgütlenmesi ortak köken iddiasından çok ortak siyasal ve iktisadî çıkarlara dayanan esnek bir ağ görünümündedir.{R("dede")} {G("muhtemel")}
* Geçimde hayvancılık, deve yetiştiriciliği, çobanlık ve kısmen ticaret öndeydi. Yerleşik hayatla birlikte tarımın ağırlığı arttı.{R("dede")}
* Arşiv belgeleri aşireti çoğu zaman vergi, asayiş ve iskân diliyle anlatır. "Eşkıya" veya "medenileştirme" gibi ifadeler devletin bakışını yansıtır.<ref name="dede" />
* Bazı yerel anlatılar Orta Anadolu'ya gelişi Bedirhan isyanı gibi daha geç olaylara bağlar. Dede bu anlatıların kronolojik olarak sorunlu olduğunu belirtir.<ref name="dede" />
* Aşiretin etnik kökeni konusunda yazarlar farklı yorumlar yapar. Osmanlı belgelerinde aşiret "Ekrad" (Kürtler) olarak da anılır.<ref name="dede" />


Haymana’daki sözlü tarih görüşmelerinde ise Sefkan, Nasırlılar, Bilikan, Halikan, Müfkan, Ömeranlı, Jirkan, Okçıyan, Berkati, Molikan ve Cüdikan gibi adlar aktarılır. Dede, bu tür listelemeleri yerel hafızanın güçlü örnekleri olarak kullanır; ancak bunları değişmez ve tam bir soy şeması gibi sunmaz.<ref name="dede2011" />
== Ayrıca bakınız ==
 
== Ekonomik Dönüşüm ==
Rişvan topluluklarının geçiminde hayvancılık, deve yetiştiriciliği, çobanlık, kısmen ticaret ve zamanla tarım belirgin yer tutar. Yerleşik hayata geçiş, bu ekonomik bileşenlerin ağırlığını değiştirmiş; özellikle tarımın ve köy yerleşiminin önemini artırmıştır.<ref name="dede2011" />
 
== Sözlü Tarih ve Yerel Hafıza ==
Suat Dede’nin görüştüğü Haymana kökenli anlatıcılara göre aşiret hafızası, köyler ve alt gruplar üzerinden güçlü biçimde yaşamaya devam etmiştir. Bununla birlikte tez, bazı sözlü aktarımlarda anakronizm riski bulunduğunu açıkça belirtir; bu nedenle sözlü tarih, arşiv verileriyle aynı türden değil, ayrı bir kaynak katmanı olarak değerlendirilmelidir.<ref name="dede2011" />
 
Tezde özellikle, Rişvanların Orta Anadolu’ya gelişini doğrudan Bedirhan isyanı gibi daha geç tarihli olaylarla açıklayan bazı yerel anlatıların kronolojik olarak sorunlu olduğu belirtilir. Aynı şekilde, bütün süreci yalnızca tek taraflı bir sürgün anlatısına indirgemek de eldeki arşiv ve saha verileriyle tam olarak örtüşmez.<ref name="dede2011" />
 
== Değerlendirme ==
Rişvan Aşireti, Osmanlı son döneminde konargöçerlik, aşiret siyaseti, iskân politikaları ve yerel toplumsal dönüşümün kesişiminde duran önemli bir örnektir. Tez, aşireti ne romantize eder ne de yalnızca resmî arşiv dilinin güvenlikçi kategorileri içinde bırakır; iki kaynak türünü eleştirel biçimde birlikte okumayı önerir.<ref name="dede2011" />
 
== Ayrıca Bakınız ==
* [[Rişvan Konfederasyonu]]
* [[Rişvan Konfederasyonu]]
* [[Haymana Kürtleri]]
* [[Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar]]
* [[Osmanlı’da Aşiret İskânı]]
* [[Reşwanların İç Anadolu'ya Göçü]]
* [[Orta Anadolu Kürtleri]]
* [[Rişvanların Sedanterleşmesi]]
* [[Rişvanların Sedanterleşmesi]]
* [[Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar]]
* [[Haymana Kürtleri]] · [[Kulu Kürtleri]] · [[Cihanbeyli Kürtleri]]
* [[:Kategori:Rişvan Aşireti]]
 
== Güvenilirlik etiketleri ==
Bu sayfadaki tarih cümleleri kanıt düzeyine göre işaretlenmiştir: {{Güvenilirlik|kesin}} birincil belge yayımlanmış/aktarılmış · {{Güvenilirlik|muhtemel}} ikincil kaynaklarla destekleniyor · {{Güvenilirlik|sözlü}} sözlü tarih · {{Güvenilirlik|arşiv}} arşiv belgesi görülerek doğrulanmalı · {{Güvenilirlik|hipotez}} araştırmacı yorumu. Ayrıntı: [[Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi]].


== Kaynakça ==
== Kaynakça ==
* Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011.
<references />
 
{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}


[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
53. satır: 96. satır:
[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Osmanlı İskân Politikaları]]
[[Kategori:Osmanlı İskân Politikaları]]
[[Kategori:Aşiretler]]

08.33, 1 Ekim 2026 tarihindeki hâli

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Rişvan Aşireti

  Portal  

Diğer yazımlar: Reşwan, Rişwan, Rışvan, Reşvan, Reswan, Reşiyan, Reşî — hepsi bu sayfaya yönlendirilir.

Rişvan Aşireti (Kürtçe Reşwan / Reşiyan; Osmanlı belgelerinde Reşi, Reşi Ekradı, Rışan, Rışvan, Rışvanlı), 16. yüzyıldan beri Osmanlı kayıtlarında izlenen, çok sayıda oymaktan oluşan bir Kürt aşiretler topluluğudur (konfederasyon).[1] Malatya–Adıyaman çevresindeki ilk yurdundan Maraş, Rakka, Çukurova ve Uzunyayla'ya, 19. yüzyılda da Haymana, Cihanbeyli, Kulu, Çiçekdağı ve Yozgat'a yayılmıştır. Orta Anadolu Kürtlerinin en kalabalık topluluklarından biridir.

Belgelerdeki yazım çeşitliliği, tek ve sabit bir etiketten çok bağlama göre değişen adlandırmalara işaret eder.[1] Winter, "Reşwan" adının bugün neredeyse kaybolduğunu, ancak konfederasyon mensuplarının kökenlerini hâlâ Suriye'deki iskân girişimine bağladıklarını belirtir.[2] Bu wikide başlık olarak Rişvan kullanılır.

Tarih

16.–17. yüzyıl: Malatya ve Kâhta

  • Aşiret 1519, 1524, 1530, 1536, 1540 ve 1560 tahrirlerinde Malatya sancağına bağlı Kâhta kazasında konargöçer olarak kayıtlıdır. Kışlağı Kâhta, yaylağı Malatya'nın Beydağları idi.[3] Kesin
  • 16. yüzyılda 14 olan oymak sayısı 19. yüzyılda 45'e ulaşmıştır.[3] Kesin
  • 1615'te "Reşwan Kürtlerinden" Mustafa Reşwan, Malatya sancağı yönetiminden yeni azledilmiş bir bey olarak kayıtlarda geçer.[2] Kesin
  • Nüfus ve sürüler büyüdükçe oymakların bir kısmı 17. yüzyıldan itibaren Besni ve Maraş'a, oradan Antep, Urfa ve Hatay ovalarına yayıldı.[3] Bkz. 1540 Yılında Besni’de Kürt Aşiretleri.

1683–1750: Rakka iskânı

Osmanlı Devleti 1683'ten itibaren konargöçer aşiretleri Rakka eyaletinde yerleştirmeye çalıştı. Reşwan, Yeni İl ile birlikte bu iskânın iki ana grubundan biriydi. Aşiretin vergileri İstanbul'daki Atik Valide Sultan vakfına bağlanmıştı.[4][2] Kesin

  • 1694'te Halep–Selamiye hattında Reşwan sürülerine büyük bir baskın yapıldı. Şikâyet dilekçesindeki kayıp rakamları abartılı olabilir.[2]
  • 1741'de Reşwan'dan üç reis, 600 aile ve 40.000 koyunla Trablusşam'ın Akkar bölgesine geçti.[2] Kesin
  • 18. yüzyılda Reşvanoğulları, Anadolu'nun önde gelen taşra valisi hanedanlarından biri oldu.[2]

Bkz. Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850).

18. yüzyıl sonu – 1840'lar: Orta Anadolu'ya geliş

Oymakların bir kısmı 18. yüzyılın ikinci yarısında Adana–Toprakkale çevresine, oradan bir kolu Batı Anadolu'ya, bir kolu da kuzeye, Orta Anadolu'ya yöneldi. Konya Ovası'nda kışlayıp Sivas'a bağlı Uzunyayla'da yaylayan bir düzen kuruldu.[3] Muhtemel

  • 1830: Rişvan reisleri Sivas'ta iskânı reddedip Konya–Ankara arasında yer istedi (BOA HAT 446/22289).[1] Kesin
  • 1849: Ankara valisine göre Konya Ovası'nda yaklaşık 1000 hane Rişvan kışlıyordu; ayrıca Çiçekdağı'nda 500, Budaközü'nde 150, Koçhisar'da 150, Sorgun'da 150 hane vardı.[3] Arşivle doğrulanmalı

1842–1880: İskân ve köyleşme

  • 1842–1843: Konya valisi Rişvan'dan 1600 haneyi başta Esbkeşan (Cihanbeyli) olmak üzere Konya'ya yerleştirdi. Denetim yapılmadığı için aileler kısa sürede Sivas taraflarına döndü; 1848'de yalnız 200 hane kalmıştı.[3] Arşivle doğrulanmalı
  • 1847–1848: Nasırlı, Hacılar, Şefikanlı, Cudikanlı, Celikanlı, Ömeranlı, Belikanlı ve Mülûkanlı oymaklarından gruplar Esbkeşan'a yerleştirildi. Kaynakta 1848 toplamı hem 198 hem 232 hane olarak geçer.[3] Arşivle doğrulanmalı
  • 1849–1854: Rişvan'ın 13 oymağı ve 2870 hanesi önce Bozok'un dokuz kazasındaki köylere üçer beşer dağıtıldı. Birkaç yıl sonra topluca Tabanlı, Haymana, Çiçekdağı ve Delice'ye yerleştirildi.[5] Kesin
  • 1858: Haymana ve Tabanlı'ya yerleştirilmiş Seyfkanlı, Halikanlı, Umranlı (Omeran), Tacirli, Belikanlı, Cüdikanlı ve Kütük Uşağı cemaatlerinden 690 hanenin Konya'ya bağlanma talebi tartışıldı. Konya meclisi bu hanelerin Esbkeşan'a gelip ev ve cami yaptığını bildirdi; Ankara valisi iddiayı asılsız buldu ve dört yıllık teşvikle yapılan evlerin ancak 200'e ulaştığını yazdı (BOA MVL 575/72).[5] Kesin
  • 1859–1860: Haymanateyn'de yeni yerleşen Rişvan haneleri 43 köye dağılmıştı.[1] Bkz. Haymanateyn’de Rişvan Köyleri Listesi (1859).
  • 1880 sayımında Rişvan: Haymana 300 hane (2000 kişi), Kırşehir Mucur 1500 hane (6000), Konya Esbkeşan 1200 hane (4700), Sivas 500 hane (2300); Bala'da Hacıbanlı 130 hane (400).[1] Kesin

Söylemez'e göre Rişvanların Konya'ya gelişi zorunlu iskânla değil otlak ve iklim ihtiyacıyla başlamış, iskân ise sonradan ekinlere verilen zarar ve asayiş gerekçesiyle uygulanmıştır.[3] Dede de süreci tek hamlelik bir "sürgün" yerine müzakere, direniş ve geri dönüşlerle uzayan bir yerleşme olarak ele alır.[1]

20. yüzyıl

Yerleşik hayata geçen Rişvan köylerinde koyunculuk ve deve kervanıyla tuz ticareti 20. yüzyılın ortalarına kadar sürdü.[3][6] 1960'lardan sonra Kulu, Cihanbeyli ve Haymana'dan Avrupa'ya yoğun işçi göçü başladı. Bkz. Deveden Tuz Fabrikasına, Orta Anadolu Kürtlerinin Avrupa’ya Göçü.

Oymaklar ve bugünkü yerleşimleri

Söylemez'in 2014–2015 saha araştırmasına göre Konya ve çevresindeki başlıca oymaklar:[3]

Oymak Bilinen 19. yy kaydı Bugünkü başlıca yerleşimler
Ömeranlı 1848 Esbkeşan, 30 hane; 1858 Esbkeşan Kulu: Tavşançalı (Ömeranlı), Beşkardeş, Tavlıören, Atlar
Belikanlı 1840'lar Konya Kulu: Büyükkışla
Cudikanlı 1847–48 Esbkeşan Kulu: Tuzyaka (eski adı Cudikan); Cihanbeyli: Günyüzü
Hacebanlı (Hacevanlı) 19. yy Bozok, Kırşehir, Haymana Kulu: Gökler
Hacılar 1847 Esbkeşan; 1861'de Ankara'ya nakil Haymana
Halikanlı Konya–Sivas arası; Haymana Kulu: Karacadağ; Cihanbeyli: Sağlık, Gölyazı, Günyüzü, Taşpınar, Oğuzeli, Yapalı; Malatya
Nasırlı 1847–48 Esbkeşan Kulu: Şerefli; Cihanbeyli: Yeniceoba, Kuşça
Şefikanlı (Sefkanlı) 1847 110 hane; 1848 33 hane Esbkeşan Kulu: Zincirlikuyu, Celep, Güzelyayla; Cihanbeyli: Bulduk
Okçuyanlı 1840'lar Konya Kırşehir Çiçekdağı, Yozgat Yerköy
Mülûkanlı 1848 Esbkeşan, 10 hane Yozgat Yerköy
Celikanlı 1848 Esbkeşan, 100 hane Haymana tarafına geçmiş

Haymana'daki sözlü tarih görüşmelerinde ayrıca Bilikan, Müfkan, Jirkan, Berkati, Molikan gibi adlar anılır. Bu listeler yerel hafızanın güçlü örnekleridir, ancak değişmez bir soy şeması değildir.[1] Bkz. Rişvanlarda Cemaat Yapısı.

Devlet ile ilişkiler ve kaynakların okunması

  • Rişvan ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişki yalnız bir güvenlik meselesi olarak okunamaz. Devlet bu topluluklardan vergi, askerî hizmet ve yer yer idarî aracılık beklemiş, bir yandan da hareketliliği sınırlamaya, üretimi denetlemeye ve yerleşik köylüyü korumaya çalışmıştır.{R("dede")}
  • 1842 düzenlemesiyle konargöçerlerin kışlak veya yaylak çevresinde yerleştirilmesi için daha sistemli bir çerçeve kuruldu. Uygulama ise her aşiret için aynı biçimde yürümedi.{R("dede")}
  • Aşiretin örgütlenmesi ortak köken iddiasından çok ortak siyasal ve iktisadî çıkarlara dayanan esnek bir ağ görünümündedir.{R("dede")} {G("muhtemel")}
  • Geçimde hayvancılık, deve yetiştiriciliği, çobanlık ve kısmen ticaret öndeydi. Yerleşik hayatla birlikte tarımın ağırlığı arttı.{R("dede")}
  • Arşiv belgeleri aşireti çoğu zaman vergi, asayiş ve iskân diliyle anlatır. "Eşkıya" veya "medenileştirme" gibi ifadeler devletin bakışını yansıtır.[1]
  • Bazı yerel anlatılar Orta Anadolu'ya gelişi Bedirhan isyanı gibi daha geç olaylara bağlar. Dede bu anlatıların kronolojik olarak sorunlu olduğunu belirtir.[1]
  • Aşiretin etnik kökeni konusunda yazarlar farklı yorumlar yapar. Osmanlı belgelerinde aşiret "Ekrad" (Kürtler) olarak da anılır.[1]

Ayrıca bakınız

Güvenilirlik etiketleri

Bu sayfadaki tarih cümleleri kanıt düzeyine göre işaretlenmiştir: Kesin birincil belge yayımlanmış/aktarılmış · Muhtemel ikincil kaynaklarla destekleniyor · Sözlü rivayet sözlü tarih · Arşivle doğrulanmalı arşiv belgesi görülerek doğrulanmalı · Hipotez araştırmacı yorumu. Ayrıntı: Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi.

Kaynakça

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, Ankara 2011.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Stefan Winter, "The Reşwan Kurds and Ottoman Tribal Settlement in Syria, 1683–1741", Oriente Moderno 97/2 (2017), doi:10.1163/22138617-12340151.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı", A. Aköz – D. Yörük – H. Karpuz (ed.), Konya Kitabı XVII: Geçmişten Günümüze Göçler, c. I, Konya Ticaret Odası, Konya 2019, s. 353–367.
  4. ↑ Stefan Winter, "The Province of Raqqa under Ottoman Rule, 1535–1800: A Preliminary Study", Journal of Near Eastern Studies 68/4 (2009), s. 253–267.
  5. ↑ 5,0 5,1 Fikret Yıldız, Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı, belge ekleri.
  6. ↑ Ahmet Ağralı, Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçen Bir Toplum: Kırklar Yaylası, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Antropoloji Bölümü, Sosyal Antropolojide Alan Araştırması ve Uygulaması dersi ödevi, Mayıs 1984 (İÜ Merkez Kütüphanesi, demirbaş 58717).
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Rişvan_Aşireti&oldid=25227" sayfasından alınmıştır