Gerger–Kolik Bölgesindeki Aşiretler

Gerger–Kolik Bölgesindeki Aşiretler

1. Reşî

1519–1536 yılları arasında Reşî aşiretine bağlı 10 cemaat kaydedilmiştir. 1519, 1524 ve 1536 tarihli tahrir defterlerinde görülen alt kollar ve hane/mücerred sayıları şöyledir:

Cemaat	1519	1524	1536
Hecî Omer-Qeytan	66 hane – 22 mücerred	100 hane	103 hane – 61 mücerred
Xizir Sevran	21 hane – 8 mücerred	26 hane	72 hane – 12 mücerred
Kelellî	95 hane – 47 mücerred	134 hane	kayıt yok
Çelikan	43 hane – 13 mücerred	74 hane	226 hane – 5 mücerred
Mülûkan	83 hane – 24 mücerred	117 hane	89 hane – 16 mücerred
Mendûbalî	28 hane – 11 mücerred	35 hane	50 hane – 16 mücerred
Zerûkan	67 hane – 16 mücerred	84 hane	189 hane – 31 mücerred
Boxraci (Boxrasa)	49 hane – 2 mücerred	68 hane	115 hane – 16 mücerred
Mansûrxan	kayıt yok	kayıt yok	115 hane – 27 mücerred
Karlû	kayıt yok	kayıt yok	113 hane – 21 mücerred

Değerlendirme

Bu veriler, 16. yüzyılın ilk yarısında Gerger–Kolik hattında Reşî aşiretinin oldukça örgütlü ve çok kollu bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Özellikle 1536 yılı kayıtlarında Çelikan ve Zerûkan kollarında belirgin nüfus artışı dikkat çekmektedir. 1519 ve 1524’te kaydı bulunmayan Mansûrxan ve Karlû cemaatlerinin 1536’da yüksek hane sayılarıyla ortaya çıkması, ya yeni idari tasniflerin yapıldığını ya da bu cemaatlerin daha önce farklı başlıklar altında kaydedildiğini düşündürmektedir.

Genel olarak tablo, 1519–1536 döneminde Reşî aşiretinin hem demografik büyüme hem de idari çeşitlenme süreci yaşadığını ortaya koymaktadır.

2. Beziki

1519 yılı kayıtlarında Beziki aşiretinin büyük bir yapı olduğu ve 13 kola ayrıldığı görülmektedir.

• Salarî:

 * 1519: 99 hane – 29 mücerred
 * 1524: 155 hane – 1 mücerred
 * 1536: 156 hane – 1 mücerred

• Nakibanî:

 * 1536: 51 hane – 25 mücerred

Beziki’ye bağlı diğer topluluklar şunlardır: Hecî Xelîlî, Rumiyan, Sinanî, Demranî, Cedûkan (1536’da artık görünmemektedir), Hesen Bellî.

Cûdîkan kolunun ise Orta Anadolu’da çeşitli köylere sahip olduğu belirtilmektedir.

---

3. Boylan

• 1519: 36 hane – 14 mücerred
• 1524: 54 hane
• 1536: 245 hane – 51 mücerred

---

4. Bolasânî

• 1519: 55 hane – 1 mücerred
• 1524: 74 hane
• 1536: 87 hane – 18 mücerred

---

5. Reşî

• 1519: 27 hane – 11 mücerred
• 1524: 49 hane
• 1536: 45 hane – 9 mücerred

---

6. Kavî (Zengilan)

• 1519: 43 hane – 5 mücerred
• 1524: 55 hane
• 1536: 47 hane – 3 mücerred

---

7. Leyvanî

• 1519: 7 hane – 1 mücerred
• 1524: 8 hane

---

8. Gozî

• 1519: 26 hane – 11 mücerred
• 1524: 35 hane
• 1536: 72 hane – 9 mücerred

---

9. Çopî (Çobû)

• 1519: 12 hane – 4 mücerred
• 1524: 15 hane

---

10. Halidî

• 1519: 15 hane – 3 mücerred
• 1524: 15 hane – 3 mücerred
• 1536: 14 hane – 2 mücerred

---

11. Millî

• 1524: 5 hane

---

12. Azebanî

• 1536: 14 hane – 2 mücerred

---

13. Kuşne-Tûtî

1532 yılında Gerger’de 20 hane ve 3 bekâr erkek olarak kaydedilmiştir. Bu topluluğun daha büyük bir yapı olduğu anlaşılmaktadır. Reşî aşiretinin ise iki ayrı ad altında kaydedildiği ve bunlardan birinin Kuşne ile ilişkili olduğu belirtilmektedir.

---

1752 ve Sonrası

1752 yılında Atçeken topluluğunun ortaya çıktığı ve bu adın Türk kaynaklarında Canbegan adıyla da anıldığı ifade edilmektedir. Bu yapının, Kanuni Sultan Süleyman döneminde vergi ve asker toplama amacıyla oluşturulduğu belirtilmektedir.

Osmanlı askeri kayıtlarına göre 1587 yılında Kürt askerlerin vilayetlere göre dağılımı şöyledir:

• Dulkadir Vilayeti: 5.100 kişi
• Erzurum Vilayeti: 2.500 kişi
• Riha Vilayeti: 1.600 kişi
• Amed Vilayeti: 9.043 kişi
• Çıldır Vilayeti: 1.800 kişi
• Kars Vilayeti: 1.350 kişi

Toplam: 29.193 kişi

Bu rakamlar, 16. yüzyıl sonlarında Osmanlı ordusunda önemli sayıda Kürt askerin bulunduğunu göstermektedir. Bu askerlerin büyük kısmının Batı Anadolu kökenli olup daha sonra İran tarafına geçen topluluklardan geldiği ifade edilmektedir.

---

Genel Değerlendirme

Osmanlı ve Safevi imparatorlukları arasındaki mücadele döneminde Kürt toplulukları sık sık savaş, sürgün, iskân ve ekonomik baskılara maruz kalmıştır. Vergi ve asker yükümlülükleri ağırlaştırılmış; merkezi otorite ile aşiret yapıları arasında sürekli gerilim yaşanmıştır.

Bu süreçte büyük Kürt aşiretlerinin bir kısmı yer değiştirmiş, bir kısmı ise bulundukları bölgede kalmış; ancak her iki durumda da siyasal ve askeri baskılar belirleyici olmuştur.

1590 Antlaşması ve Sonrası

16. yüzyılın sonlarında Osmanlı–Safevi çatışmaları, büyük demografik ve siyasal dönüşümlere yol açmıştır. 1590 yılında Şah Abbas ile Osmanlı İmparatorluğu arasında İstanbul’da bir antlaşma imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Şehrizor, Luristan ve Hemedan Osmanlı hâkimiyetine bırakılmıştır.

Bu gelişmelerin ardından Kurmanc ve Dimilî topluluklarının bir kısmı batıdan Horasan’a göç etmiştir. Bu zorunlu yer değiştirmeler, Kürt aşiretleri arasında yeni bölünmelere ve çatışmalara yol açmıştır. Aynı dönemde devlet içindeki huzursuzluklar büyük isyanların zeminini hazırlamıştır.

---

III. Mehmed Dönemi ve Anadolu’daki İsyanlar

1595 yılında III. Mehmed’in Avusturya seferi hazırlıkları sırasında Anadolu’daki yöneticilerin sert uygulamaları ve ağır vergi politikaları, toplumsal gerilimi artırmıştır.

Kolik bölgesinde Abdâlek’in öncülüğünde ayaklanmalar başlamış, kısa sürede bastırılmıştır. Osmanlı yönetiminin Anadolu’daki aşiretleri zorla iskâna tâbi tutması ve mali yükümlülükleri ağırlaştırması, özellikle Semsur ve çevresinde yeni isyanlara yol açmıştır.

Artan baskılar nedeniyle bazı topluluklar Safevi Devleti’ne ya da Memlüklere yönelmiş; yalnızca Şii gruplar değil, Sünni topluluklar da göç etmiştir.

---

Amasya Antlaşması ve Göç Politikaları

Amasya Antlaşması sonrasında Osmanlı yönetimi, Safevi taraftarı olduğu düşünülen toplulukları sürgün etme veya yer değiştirmeye zorlama politikası izlemiştir. Sivas, Dulkadir ve Halep çevresindeki göçer topluluklar bu süreçten etkilenmiştir.

Bu durum, Osmanlı yönetimine karşı hoşnutsuzluğu artırmış; birçok Kürt aşireti İran’a yönelme eğilimi göstermiştir. Ancak Osmanlı–Safevi antlaşmaları, bu göçleri ve toplu geçişleri çoğu zaman engellemiştir.

---

Celali İsyanları

Anadolu’daki toplumsal çalkantılar, 16. yüzyılın sonlarında ve 17. yüzyılın başlarında Celali İsyanları olarak bilinen geniş çaplı ayaklanmalara dönüşmüştür.

1526’da Yozgat (Bozok) çevresinde başlayan hareketler; Dulkadir Zünnun Bey, Hisar Bey, Çiçek, Akça Koyunlu ve Mesudî gibi yerel güçlerin katılımıyla genişlemiştir. Aynı dönemde Maraş çevresinde 20–30 bin kişilik silahlı toplulukların ortaya çıktığı belirtilmektedir.

---

Celal Hareketi

Yavuz Sultan Selim döneminde Turhal ve Bozok çevresinde ortaya çıkan ve “Celal” adıyla anılan bir lider, kısa sürede geniş bir kitle toplamıştır. Kendisini “Mehdi” ilan etmiş; yaklaşık 20 bin süvari ve piyadeyi etrafında toplamıştır.

Osmanlı yönetimi, Ferhat Paşa ve Ali Bey Şahsüvaroğlu’nu isyanı bastırmakla görevlendirmiştir. Celal hareketi bastırılmış; Celal 1519’da yakalanarak idam edilmiştir. Ancak daha sonraki tüm büyük Anadolu ayaklanmaları “Celali” adıyla anılmaya başlanmıştır.

Bu durum, Celali isyanlarının tek bir aşiret veya tek bir topluluk hareketi olmadığını; farklı grupların zaman zaman bu isim altında birleştiğini göstermektedir.

---

Genel Değerlendirme

Osmanlı–Safevi rekabeti, Kürt aşiretlerini iki imparatorluk arasında sıkıştırmış; sürgünler, iskân politikaları, ağır vergiler ve askerî yükümlülükler toplumsal huzursuzluğu derinleştirmiştir.

16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başındaki Celali hareketleri, bu yapısal krizlerin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu süreçte Kürt aşiretleri hem Osmanlı hem Safevi siyasetinin doğrudan etkisi altında kalmış; kimi zaman isyan, kimi zaman göç yoluyla varlıklarını sürdürmeye çalışmıştır.

---