Heci Buxurci

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem V: Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet ›Heci Buxurci

  Portal  

Heci Buxurci (Türkçe kaynaklarda Hacı Buhurcu, Buğurci; yaklaşık 1893/1899 – 1933), Ömeranlı (Omera, eski resmî adı Tavşançalı) doğumlu, Reşwan konfederasyonunun Ömeran kabilesine mensup olduğu anlatılan bir kaçak ve isyancıdır. Orta Anadolu Kürtleri arasında "Konya'nın son isyancısı", "Kürtlerin Köroğlu'su" ve Türkler arasında "Altın Dişli" lakaplarıyla hatırlanır. Anlatılara göre askere gitmeyi reddederek dağa çıkmış, yaklaşık on yedi yıl Ankara–Konya–Kırşehir arasındaki kırsal bölgede kaçak yaşamış, 1933'te teslim olduktan sonra Ankara'da idam edilmiştir.

Bu sayfa, Heci Buxurci hakkındaki bütün bilinen yayınları karşılaştırarak hangi bilginin nereden geldiğini göstermeyi amaçlar. Hakkındaki bilgilerin neredeyse tamamı sözlü tarihe dayanır; bugüne kadar adının geçtiği hiçbir arşiv belgesi yayımlanmamıştır. Sözlü rivayet

Kaynaklar ve anlatı katmanları

Heci Buxurci hakkındaki bilgi, birbirinden beslenen dört yayın katmanından gelir:

Yıl	Kaynak	Türü	Dayandığı malzeme
2003	Şoreş Reşi, "Son isyan ve Heci Buxurci", Veger 5, s. 16–25	İlk araştırma makalesi	Ömeranlı, Bulduk ve Yeniceoba'dan 1910–1945 doğumlu sekiz kaynak kişi; Halil İbrahim Uçok'un Haymana Tarihi
2011	Sedat Ulugana, "Konya'nın son isyancısı Heci Buxurci", ANF	Gazete röportajı	Ömeranlı'da aile üyeleri ve köy yaşlılarıyla görüşmeler; Reşi 2003
2010'lar	Şoreş Reşi, Heco (Ar Yayınları)	Roman	Yazarın derlemeleri; kurgu
2010'lar	Murat Alpavut, "Orta Anadolu'nun son isyancısı Heci Buxurci", Yeni Özgür Politika; Şoreş Reşi, "Hecî Buxûrcî" (Kürtçe)	Yazarla röportaj; Kürtçe deneme	Reşi'nin kitabı; 1995 ve 2007'de derlenen ağıtlar

Reşi, 2003 makalesinde "bir yerinden tutulacak sağlam bir tarihi kaynak bulamadım" diye yazar. Sonraki yayınlar yeni belge getirmez. Getirdikleri yeni bilgiler aile ve köy anlatılarıdır. Ancak 2003 makalesindeki bazı ayrıntılar sonraki aktarımlarda değişmiştir (bkz. Anlatıdaki kaymalar).

Hayatı (anlatılara göre)

Aile ve gençlik

Babası Mıstê (Mustafa) Buxurci, koyun sürüleri olan varlıklı bir kişiydi. Ömeranlı'ya bağlı Birtehlik'te, sonra Ömeranlı'nın 4–5 km doğusundaki Birce Yaylası'nda oturmuştu. On üç çocuğu olmuştu; Heci (Heco) en büyük oğluydu. Kız kardeşi Rahime (1908–1994), onun gençliğindeki nişancılık alıştırmalarını anlatır. Aile bugün Buhurcu, Ergül ve İnal soyadlarını taşır. 1984 tarihli Kırklar Yaylası araştırması ise "Buğurci" sülalesinin soyadını Gültekin olarak verir (bkz. Malê Buxurci, Ömeranlı). Sözlü rivayet

Doğum tarihi. Reşi doğum yılını "1890/1894" olarak verir ve "Hicrî 1314 veya 1316" rivayetini aktarır. Bu hicrî yıllar miladi 1896–1899a karşılık gelir. Reşi'nin bundan çıkardığı "1893" yılı, hicrî yıl farkının (110) miladi yıl sayılmasından kaynaklanan bir hesap hatasıdır (H). 1933'te "40 yaşında" olduğu bilgisi ise yaklaşık 1893'ü verir. Doğum yılı kesin değildir. Sözlü rivayet

Dağa çıkış

Anlatılara göre Ömeranlı ağası Eli Beg, askere gidecek gençleri belirlerken Heci'yi de listeye koydu. Heci saklandı, ardından dağa çıktı. Dağa çıkış tarihi kaynaklarda farklıdır:

• ANF 2011: 1916'da köye gelen Osmanlı subayları asker istedi.
• Reşi'nin Kürtçe denemesi ve röportajı: 1917; ordu Heci'yi "Kürdistan'a" göndermek istedi.
• Babasının "devletin şark isyanı için askere ihtiyacı var, git" öğüdü ve Heci'nin "Şeyh Said'e ve Kürt kardeşlerime karşı savaşmam" cevabı ise 1925 Şeyh Said ayaklanmasından sonraya, yani 1925–1926'ya tarihlenir.

"On yedi yıl" sözü 1916/1917–1933 arasını kapsar. Şeyh Said cevabı ise 1925'e aittir. Bu iki bilgi ancak Heci'nin 1916/1917'de kaçak olup 1925–1926'da teslim olma çağrısını reddettiği varsayılırsa uzlaşır. Hipotez

Kaçak yıllar

Reşi'ye göre Heci beş altı yıl Karacadağ mağaralarında yaşadı. Askere gitmek istemeyen gençler çevresinde toplandı. En büyük grubu yaklaşık yirmi kişiydi. Adı geçen arkadaşları şunlardır: Bulduk'tan Hemitê Fatê Quno, Şerefli'den Cemalê Mala Gabelek, Boğazkaya'dan Xeloyê Deli Pepe (Terikî), Beşkavak'tan Mıstê Tozo (Sêwêdî) ve Yeniceoba'dan Osê Eşe Mile. Anlatılarda Heci yoksulu koruyan, ağa ve beylerden alıp yoksul köylere dağıtan, askerleri vurmaktan kaçınan, çetesindeki kadınlara saldıran adamlarını kendi eliyle cezalandıran biri olarak çizilir. Reşi, uzayan kaçaklık döneminde grubun "kontrolden çıktığını" ve halkın malına ve namusuna dokunan olaylar yaşandığını da açıkça yazar. Sözlü rivayet

Teslim ve idam

Reşi 2003 ve ANF 2011'e göre Heci 1933'te yorgun düştü ve bir af çıkacağı umuduyla kendisi teslim oldu. Yaklaşık iki ay hapis yattı. Anlatıya göre serbest bırakılacağı duyulunca yöre ağaları idamı için imza toplayıp Ankara'ya gönderdi. Heci, Ankara'da (ANF'ye göre Samanpazarı'nda) asıldı. İdam kararının kaldırıldığı, ama yazının infazdan sonra geldiği de anlatılır. Ağıtlarda da asılarak öldürüldüğü söylenir ("Kêndira Mistefa Kemal li dar ba bû" – Mustafa Kemal'in ipi darağacında sallandı). Mezarının yeri bilinmez. Sözlü rivayet

Eli Beg'in rolü anlatılar arasında tartışmalıdır:

• Reşi 2003: Hükümet Eli Beg'i Heci'yi teslim etmeye zorladı. Bir keresinde Eli Beg'in ihbarıyla askerler Heci'yi Pazarözü'nün kuzeyinde kuşattı. İdam dilekçesini başlatan da Eli Beg'di.
• ANF 2011'de görüşülen bir aile büyüğü: "Heci, Eli Beg'i sevmediği halde ona zarar vermedi. Eli Beg de ona zarar vermedi."
• Eli Beg'in kızının 2003'te aktarılan sözleri: Babası Heci ile "hem sohbet ediyor, hem birbirlerine kin besliyordu". Hükümet babasını "ya bu adamı teslim edersin ya da seni idam ederiz" diye tehdit etmişti.

Bu sayfa Eli Beg'e herhangi bir suç yüklemez. Anlatılar, köy içi gerilimin ve devletin ağalar üzerindeki baskısının hafızadaki izleridir. Sözlü rivayet

İddiaların denetimi

İddia	Kaynak	Denetim	Durum
17 Ağustos 1922'de Ankara–Konya yolunda Mustafa Kemal'e pusu kurdu	ANF 2011; Reşi 2003 (bir kaynak kişiye dayanarak)	Mustafa Kemal'in 17/18 Ağustos 1922'de Büyük Taarruz öncesinde gizlice otomobille "Tuz gölü üzerinden" Konya'ya gittiği belgelidir. Yani yol, Ömeranlı ve Karacadağ yöresinden geçer. Ancak Atatürk'e yönelik suikast girişimlerini inceleyen yayınlarda böyle bir olay geçmez. ANF'nin sözünü ettiği "doktora tezleri" künyesiz verilmiştir.	Sözlü rivayet Coğrafi olarak mümkün, belgesi yok
Çerkez Ethem ile ilişkisi; Ethem'in kalpağını kurşunla uçurdu	ANF 2011; Reşi 2003	Çerkez Ethem Ocak 1921'de Yunan tarafına geçmişti. ANF'nin "1922 pususu yüzünden Ethem ile ilişkilendirildi" kurgusu kronolojik olarak sorunludur. Böyle bir karşılaşma olduysa 1920 ya da öncesine ait olmalıdır.	Hipotez
Şeyh Said'in elçi gönderdiği, Heci'nin silah ve para yolladığı	Reşi (Özgür Politika, kusca.com)	2003 makalesinde bu bilgi yoktur. Sonraki aktarımlarda ortaya çıkar.	Sözlü rivayet
İdare Mecmuası (1933): 1926–1933 arasında 2 adam öldürme, 1 şehir baskını, 27 yol kesme, 92 adam kaçırma, 210 köy baskını; 1929 Kırşehir'de "Kürt Osman ve Katil İlyas"ın öldüğü çatışma; 1930 Çiçekdağı'nda "Nedim"	ANF 2011	Sayı ve sayfa verilmemiştir. Dergi görülmedi. "Katil İlyas" adı, 1921'de Yozgat–Çiçekdağı'nda Aynacıoğulları ile birlikte anılan bir eşkıyanın adıyla aynıdır. Aynı kişi olup olmadığı belirsizdir.	Arşivle doğrulanmalı
Başı kesilip Atatürk'e gönderildi, cesedi Haymana'da teşhir edildi	Özgür Politika röportajı	Reşi 2003'te bu anlatı Mustafa Tozoya aittir (aşağıya bakınız). Heci için ise asılarak idam anlatılır.	Karıştırma; Heci için Hipotez
1933'te Ankara'da asıldı	Reşi 2003, ANF 2011, ağıtlar	Kaynakların hepsi ve ağıtlar bu noktada birleşir. Vikipedi'deki "Türkiye'de idam edilenler listesi" 1933–1934 için tanınabilir bir kayıt içermez. Ancak bu liste eksik olabilir ve Heci'nin resmî adı (muhtemelen "Mustafa oğlu Hacı") bilinmemektedir. 1933'te ölüm cezaları TBMM kanunuyla onaylanıyordu. Ayrıca 26 Ekim 1933'te bir af kanunu (No. 2330) çıkmıştır; "af çıkacak" anlatısının bu af beklentisiyle ilgisi incelenmelidir.	Arşivle doğrulanmalı

Anlatıdaki kaymalar

Mustafa Tozo ile karışma. Reşi 2003, Halil İbrahim Uçok'un Haymana Tarihi adlı eserine dayanarak Haymana'nın Tepeköy'ünde doğmuş Mustafa Tozo'nun hikâyesini ayrıca anlatır. Tozo'nun babası Tozo, annesi Gule'dir ve ikisi de Terikan aşiretindendir. Tozo Balkan Savaşı'na katıldı, ikinci kez askere çağrılınca firar etti. Eskişehir cezaevinden Kayseri'ye nakledilirken kaçtı ve Buxurci'ye katıldı. Bir köylünün aktarımına göre Tozo ve beş adamı Palancı köyünde, kaymakamın "Af çıktı!" sözüyle kandırılıp teslim alındı. Kurşuna dizildiler, başları kesildi, cesetleri öküz arabalarıyla köy köy dolaştırıldı ve Haymana'da üç gün ağaçlara asıldı. Yıl 1924'tü. ANF 2011 de bu olayı aynı biçimde Tozo'ya ve 1924'e bağlar. Daha sonraki bir röportajda ise Heci'nin Tozo ve Xeloyê Deli Pepe ile birlikte Tepeköy'de "af çıktı" yalanıyla yakalandığı, başlarının kesilip Atatürk'e gönderildiği anlatılır. Bu, iki ayrı olayın, yani 1924'te Tozo'nun öldürülmesi ile 1933'te Heci'nin idamının, tek anlatıda birleşmesidir. Reşi'nin 2003'te not ettiği gibi, Uçok Heci Buxurci'den hiç söz etmez.

Bir türkü sitesinde Mustafa Tozo'nun hayatı da benzer biçimde anlatılır: Haymana Tepeköy doğumlu, Terkanlı aşiretinden, Balkan Savaşı'ndan sonra firar etmiş, Eskişehir cezaevinden Kayseri'ye nakledilirken Kırşehir yakınlarında kaçmış, 1924'te Haymana'da yakalanıp öldürülmüş. Tozo'nun aşireti kaynaklarda Terikan (Terkanlı) ve Sêwêdî olarak farklı verilir.

Sayıların büyümesi. Reşi 2003'te Heci'nin "zorunlu kaldığı çatışmalarda 30 ile 100 asker öldürdüğü tahmin edilir" der. ANF 2011'in aktardığı İdare Mecmuası verisinde ise yedi yılda "2 adam öldürme" vardır. Reşi'ye göre bu ikisi de Heci'nin kendi adamlarıdır. İki rakam bağdaşmaz. Resmî bir kayıt bulunursa hangisinin doğru olduğu anlaşılabilir.

ANF metnindeki çeviri. ANF'nin Kürtçe ağıta verdiği Türkçe çeviride "Cinganeki gemarî bi çar pera" (dört paralık pis bir çingene) satırı çevrilmemiştir. Çevrilen satırlar da Kürtçe sırayla tam örtüşmez. İnfazı yapan "çingene cellat" motifi diğer ağıt varyantlarında da geçer.

Ağıtlar

Heci'nin idamından sonra yakılan ağıtlar Konya Kürt köylerinde stranlaşmıştır (bkz. Orta Anadolu Kürt Kültüründe Stran ve Şîn Geleneği, Şîn). Reşi 1995'te Heci'nin amca kızından, 2007'de Şerefli'den bir kadından ağıt varyantları derlemiştir. ANF'nin yayımladığı bir dörtlük: <poem> Ha bû ha bû Hecî efendî ha bû Kêndira Mistefayî Kêmêl li dar babû Axtê ku Hecî efendî vi dar xistin Perçema reş le henîya gewr ta bi ta bû </poem> (Böyle oldu Heci Efendi, böyle oldu / Mustafa Kemal'in ipi darağacında sallandı / Heci Efendi'yi astıklarında / Siyah perçemi ak alnında tel tel oldu.)

Kardeşlerinin ağzından söylendiği anlaşılan bir başka ağıtta Heci'ye sitem vardır ve onun "altın dişli, yağız atlı" diye tarif edilir. Bu tarif, 2003'te aktarılan "Altın Dişli" lakabıyla örtüşür. Ağıtlar olayların hafızadaki yerini gösterir; olayların kendisi için belge değildir. Sözlü rivayet

Değerlendirme

• Ne kesin, ne değil? Heci Buxurci'nin varlığı, Ömeranlı'dan olduğu, uzun süre kaçak yaşadığı ve 1930'larda idam edildiği, birbirinden bağımsız çok sayıda aile ve köy anlatısında ve ağıtlarda tutarlıdır. Bu bilgiler güçlü bir sözlü gelenek oluşturur. Atatürk'e pusu, Çerkez Ethem ve Şeyh Said ile ilişkiler ve İdare Mecmuası istatistikleri ise henüz hiçbir belgeyle doğrulanmamıştır. Sözlü rivayet
• Sosyal eşkıya mı? Reşi, Heci'yi "kendi çıkarı için yol kesmeyen", "toplumsal itirazı temsil eden" bir isyancı olarak tanımlar. Bu tanım, Eric Hobsbawm'ın "sosyal eşkıya" kavramına (yoksulu koruyan, yerel halkın desteğini alan, devletin "eşkıya" dediği köylü kahraman) çok yakındır. Hobsbawm'ın vurguladığı gibi, böyle figürlerin hafızadaki imgesi zamanla idealleşir. Reşi'nin kendi metnindeki grubun "kontrolden çıkması" ve halka zarar veren olaylar, bu idealleşmenin karşısındaki dengeyi gösterir. Hipotez
• Tarihsel bağlam. Anlatılar; askerlik ve firar, köyde ağaların devlet adına asker ve vergi toplama yetkisi (bkz. Ağalık ve Beylik Sistemi: Orta Anadolu Kürtleri, Mala Kûrk ve Eli Beg) ve erken Cumhuriyet'te eşkıya takibinde köy ileri gelenlerinin rehin alınması gibi, başka kaynaklarda da bilinen uygulamaları yansıtır. ANF'nin aktardığı "köyü yakarız" tehdidi, Genelkurmay belgelerinde eşkıya takibi için genel bir yöntem olarak geçer. Heci'ye özgü bir belge değildir. Muhtemel

Açık sorular ve arşiv planı

1. TBMM kanunları (1933–1934): Ölüm cezasının yerine getirilmesine dair kanunlarda Konya/Kulu/Tavşançalı'lı bir "Hacı" aranmalıdır (TBMM Kanunlar ve Kararlar, kanuntbmmc011–012).
2. İdare Mecmuası 1933: Asayiş istatistiklerinin bulunduğu sayı tespit edilmelidir (Milli Kütüphane, TBMM Kütüphanesi).
3. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA): 030.10 (Başbakanlık Muamelat) ve Dahiliye/Emniyet fonlarında "Buhurcu", "Altın Dişli", "Tavşançalı eşkıyası" aranmalıdır.
4. Gazeteler (1929–1933): Hâkimiyet-i Milliye, Cumhuriyet, Akşam (gastearsivi.com, Cumhuriyet e-gazete): Ankara'da infaz haberleri ve Kırşehir–Çiçekdağı çatışmaları.
5. Halil İbrahim Uçok, Haymana Tarihi: Tozo ve Mülazım kayıtlarının künyesi ve dayanağı.
6. Sözlü tarih: Heci'nin teslim tarihi (mevsim/ay), hapis yeri, idam yeri, nüfus kaydındaki resmî adı.
7. Buğurcuoğulları belgesi (26.08.1925): Bumsuzşerefli'den "İbrahim oğlu Hacı Süleyman"ın İstiklal Mahkemesi'ne verilmesine dair belgenin aslı ve Heci Buxurci ile ilişkisi (bkz. yukarıda "Arşiv ipucu").

Aynı yıllardan bir Karacadağ ağıtı: Elê Hecî

Bîrnebûn 68'de (2017) yayımlanan bir derleme, Kulu'nun Karacadağ köyünden Elê Hecî (1903–1931) için annesinin yaktığı ağıtı aktarır. Elê Hecî de Heci gibi varlıklı bir ailenin oğludur. Ağıtta kurşunla ölümü, bedeninin köylerde "teşhir" edilmesi, bir "teşhir direği" ve Konyalı bir yüzbaşı anılır. Ölüm koşulları ağıttan kesin olarak çıkarılamaz. Elê Hecî'nin Heci Buxurci'nin grubuyla ya da onun takibiyle bir ilişkisine dair kaynakta hiçbir işaret yoktur. Sözlü rivayet İki ağıt, aynı bölgede ve aynı yıllarda yaşanan jandarma takibi, askerlik ve ceset teşhiri gibi ortak bir arka planı gösterir. Heci'nin ağıtları kardeşlerinin ağzından söylenir ve darağacı motifini taşır. Elê'ninki ise annesinin ağzından söylenir ve teşhir direği motifini taşır. Hipotez Ayrıntı: Kilama Elê Hecî (Bîrnebûn 68, 2017).

Arşiv ipucu (Buğurcuoğulları, 1925). Nişanyan Yeradları'nda Şerefli (Kulu; eski adı Bumsuzşerefli) kaydına eklenmiş bir kullanıcı notu, 26.08.1925 tarihli bir belgeyi özetler. Belgeye göre Haymana'nın Bumsuzşerefli köyünde kalan "Buğurcuoğullarından İbrahim oğlu Hacı Süleyman", Takrir-i Sükûn Kanunu uyarınca İstiklal Mahkemesi'ne verilmiştir. Notta belge kodu yoktur. Arşivle doğrulanmalı "Buğurcu" adının Ömeranlı'daki Malê Buxurci ile aynı aile olup olmadığı ve bu kişinin Heci Buxurci'yle bir ilişkisi bulunup bulunmadığı bilinmiyor. Anlatılara göre Heci'nin babasının adı Mıstê'dir. 1925 tarihi ise yukarıdaki Şeyh Said bağlamıyla aynı yıla düşer. Belgenin aslı Osmanlı/Cumhuriyet arşivlerinde aranmalıdır. Hipotez

Ayrıca bakınız

• Ömeranlı · Malê Buxurci · Ömeranlı Sülaleleri – Kürtçe Aile Adları
• Ağalık ve Beylik Sistemi: Orta Anadolu Kürtleri · Mala Kûrk Geleneği ve Ömeran Aşireti: Tarihsel ve Etnografik Bir İnceleme
• Orta Anadolu Kürt Kültüründe Stran ve Şîn Geleneği
• Rişvan Aşireti · Haymana Kürtleri · Kulu Kürtleri
• Kilama Elê Hecî (Bîrnebûn 68, 2017) · Karacadağ

Kaynak ve yöntem notu

Bu sayfa 3 Ekim 2026'da şu kaynaklar karşılaştırılarak hazırlanmıştır: ANF 2011 metni (AZAD PDF'i), Reşi 2003 (Veger 5), Reşi'nin sonraki röportajı ve Kürtçe denemesi, Avanas 1994. Yaşayan kaynak kişilerin adları, kaynaklarda yer alsa da bu sayfaya alınmamıştır; okuyucu adları ilgili yayınlarda bulabilir. Aile içi özel ayrıntılara yalnızca olayı anlamak için gerektiği kadar yer verilmiştir. Etiketler: Sözlü rivayet köy ve aile anlatısı · Arşivle doğrulanmalı yayında belge atfı var ama belge görülmedi · Hipotez bu sayfanın yorumu · Muhtemel başka kaynaklarla uyumlu bağlam.

Kaynakça

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi

Başlangıç

Portal — buradan başlayın · Orta Anadolu Kürtleri · Tarih ve aşiretler dizini

Dönemler

I. Kökler · II. Osmanlı iskân politikaları ve Rakka · III. Orta Anadolu’ya geliş · IV. İskân ve köyleşme · V. Kıtlık, savaşlar ve Cumhuriyet · VI. Yayladan kasabaya, deveden kamyona · VII. Avrupa’ya göç ve diaspora

Aşiretler

Rişvan Aşireti (Reşwan) · Rişvan cemaatleri · Ömeranlı oymağı · Halikanlı · Sefkanlı · Nasırlı · Atmanlu · Mikailî · Canbegan · Şêxbizinî · Terikan

Yöreler

Haymana · Polatlı · Cihanbeyli · Kulu · Bala · Haymanateyn · Esbkeşan · Köyler ve coğrafya dizini

Yerleşimler

Ömeranlı · Kırklar Yaylası · Bütün köyler

Kronolojiler

Kürt göçü kronolojisi · Reşwan kronolojisi 1830–1932 · Ömeranlı kronolojisi

Kaynaklar ve yöntem

Arşiv ve belgeler · Osmanlı Arşivlerinde Rişvanlar · Perrot (1865) · Sözlü tarih yöntemi · Güvenilirlik etiketleri · Araştırma kitabı (Bölüm I–VII)

Dil ve kültür

Gotinên mezinan (atasözleri) · Anadil ve kimlik · Yer adları ve iskân hafızası · Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri