Gerger–Kolik Bölgesindeki Aşiretler

1. Reşî

1519–1536 yılları arasında Reşî aşiretine bağlı 10 cemaat kaydedilmiştir. 1519, 1524 ve 1536 tarihli tahrir defterlerinde görülen alt kollar ve hane/mücerred sayıları şöyledir:

Cemaat	1519	1524	1536
Hecî Omer-Qeytan	66 hane – 22 mücerred	100 hane	103 hane – 61 mücerred
Xizir Sevran	21 hane – 8 mücerred	26 hane	72 hane – 12 mücerred
Kelellî	95 hane – 47 mücerred	134 hane	kayıt yok
Çelikan	43 hane – 13 mücerred	74 hane	226 hane – 5 mücerred
Mülûkan	83 hane – 24 mücerred	117 hane	89 hane – 16 mücerred
Mendûbalî	28 hane – 11 mücerred	35 hane	50 hane – 16 mücerred
Zerûkan	67 hane – 16 mücerred	84 hane	189 hane – 31 mücerred
Boxraci (Boxrasa)	49 hane – 2 mücerred	68 hane	115 hane – 16 mücerred
Mansûrxan	kayıt yok	kayıt yok	115 hane – 27 mücerred
Karlû	kayıt yok	kayıt yok	113 hane – 21 mücerred

Değerlendirme

Bu veriler, 16. yüzyılın ilk yarısında Gerger–Kolik hattında Reşî aşiretinin oldukça örgütlü ve çok kollu bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Özellikle 1536 yılı kayıtlarında Çelikan ve Zerûkan kollarında belirgin nüfus artışı dikkat çekmektedir. 1519 ve 1524’te kaydı bulunmayan Mansûrxan ve Karlû cemaatlerinin 1536’da yüksek hane sayılarıyla ortaya çıkması, ya yeni idari tasniflerin yapıldığını ya da bu cemaatlerin daha önce farklı başlıklar altında kaydedildiğini düşündürmektedir.

Genel olarak tablo, 1519–1536 döneminde Reşî aşiretinin hem demografik büyüme hem de idari çeşitlenme süreci yaşadığını ortaya koymaktadır.

2. Beziki

1519 yılı kayıtlarında Beziki aşiretinin büyük bir yapı olduğu ve 13 kola ayrıldığı görülmektedir.

Salarî:

 * 1519: 99 hane – 29 mücerred
 * 1524: 155 hane – 1 mücerred
 * 1536: 156 hane – 1 mücerred

Nakibanî:

 * 1536: 51 hane – 25 mücerred

Beziki’ye bağlı diğer topluluklar şunlardır: Hecî Xelîlî, Rumiyan, Sinanî, Demranî, Cedûkan (1536’da artık görünmemektedir), Hesen Bellî.

Cûdîkan kolunun ise Orta Anadolu’da çeşitli köylere sahip olduğu belirtilmektedir.

---

3. Boylan

1519: 36 hane – 14 mücerred
1524: 54 hane
1536: 245 hane – 51 mücerred

---

4. Bolasânî

1519: 55 hane – 1 mücerred
1524: 74 hane
1536: 87 hane – 18 mücerred

---

5. Reşî

1519: 27 hane – 11 mücerred
1524: 49 hane
1536: 45 hane – 9 mücerred

---

6. Kavî (Zengilan)

1519: 43 hane – 5 mücerred
1524: 55 hane
1536: 47 hane – 3 mücerred

---

7. Leyvanî

1519: 7 hane – 1 mücerred
1524: 8 hane

---

8. Gozî

1519: 26 hane – 11 mücerred
1524: 35 hane
1536: 72 hane – 9 mücerred

---

9. Çopî (Çobû)

1519: 12 hane – 4 mücerred
1524: 15 hane

---

10. Halidî

1519: 15 hane – 3 mücerred
1524: 15 hane – 3 mücerred
1536: 14 hane – 2 mücerred

---

11. Millî

1524: 5 hane

---

12. Azebanî

1536: 14 hane – 2 mücerred

---

13. Kuşne-Tûtî

1532 yılında Gerger’de 20 hane ve 3 bekâr erkek olarak kaydedilmiştir. Bu topluluğun daha büyük bir yapı olduğu anlaşılmaktadır. Reşî aşiretinin ise iki ayrı ad altında kaydedildiği ve bunlardan birinin Kuşne ile ilişkili olduğu belirtilmektedir.

---

1752 ve Sonrası

1752 yılında Atçeken topluluğunun ortaya çıktığı ve bu adın Türk kaynaklarında Canbegan adıyla da anıldığı ifade edilmektedir. Bu yapının, Kanuni Sultan Süleyman döneminde vergi ve asker toplama amacıyla oluşturulduğu belirtilmektedir.

Osmanlı askeri kayıtlarına göre 1587 yılında Kürt askerlerin vilayetlere göre dağılımı şöyledir:

Dulkadir Vilayeti: 5.100 kişi
Erzurum Vilayeti: 2.500 kişi
Riha Vilayeti: 1.600 kişi
Amed Vilayeti: 9.043 kişi
Çıldır Vilayeti: 1.800 kişi
Kars Vilayeti: 1.350 kişi

Toplam: 29.193 kişi

Bu rakamlar, 16. yüzyıl sonlarında Osmanlı ordusunda önemli sayıda Kürt askerin bulunduğunu göstermektedir. Bu askerlerin büyük kısmının Batı Anadolu kökenli olup daha sonra İran tarafına geçen topluluklardan geldiği ifade edilmektedir.

---

Genel Değerlendirme

Osmanlı ve Safevi imparatorlukları arasındaki mücadele döneminde Kürt toplulukları sık sık savaş, sürgün, iskân ve ekonomik baskılara maruz kalmıştır. Vergi ve asker yükümlülükleri ağırlaştırılmış; merkezi otorite ile aşiret yapıları arasında sürekli gerilim yaşanmıştır.

Bu süreçte büyük Kürt aşiretlerinin bir kısmı yer değiştirmiş, bir kısmı ise bulundukları bölgede kalmış; ancak her iki durumda da siyasal ve askeri baskılar belirleyici olmuştur.

---