Temûrê Xelîl
Temûrê Xelîl’in Ayşe Şan Hakkındaki Görüşleri
Temûrê Xelîl Sovyetler Birliği döneminde yaşamış bir Kürt aydınıdır ve daha sonra İsveç’te yaşamıştır. Ayşe Şan hakkında şu değerlendirmeyi yapmaktadır:
Ayşe Şan bizim gururumuz ve sanatımızın süsüdür. Onun özü gerçek Kurmancî kültüründen gelmektedir ve dili çok tatlıdır. O, dengbêjlik sanatımızın en seçkin temsilcilerinden biridir. Kürt sanatına saygınlık kazandırmış ve milyonlarca insan tarafından sevilen bir sanatçı olmuştur.
Bir insan onun şarkılarını dinlediğinde şöyle düşünür: Bu şarkılar sanki yalnızca Ayşe Şan tarafından söylenmek için yaratılmıştır.
Ayşe Şan’ın şarkılarının büyük bölümü aşk temalıdır. Bu eserlerde Kürt halkının zengin dili, merhametli kalbi ve temiz sevgisi açık biçimde görülmektedir.
Örneğin Bêmal adlı şarkısında şu dizeler yer alır:
Lê bêmal, tu ne sêvî, sêvê Meletiyê
Sal û donzdeh me(mêh) di paşila xwe de bigerînim
Rojekê ji rojiyê fitara xwe bi te vekim.
Başka bir şarkısında ise şöyle söyler:
Min neke bazar û xwe neke tucar
Ezê zêrên serên xwe bifroşim
Delalîkê dilê xwe
Ji kela Diyarbekirê xelas kim
Ayşe Şan’ın repertuvarında Kürt atasözleri ve halk söyleyişleri önemli bir yer tutmaktadır. Bu özellikle şu şarkılarda açıkça görülür:
Bu eserlerden bir bölüm şöyledir:
Çemo, çemo lo Bişêriyê
Kelek vana berdan pê gemiyê
Koloz xweş e ber kofiyê
Zewac xweş e li zozanan, koçeriyê
Çemo çemê Qirdîlekê
Vi sibê qazê daye pêy werdekê
Xelk û elem bûne aşiqê mal û halê dinyalikê
Ew jî bûye heyrana bejna vê keçikê..
Temûrê Xelîl’e göre Ayşe Şan Kürt halkının geleneklerine saygı göstermiş, iyi gelenekleri övmüş ve kötü olanlara karşı çıkmıştır.
Örneğin şu sözlerde bunu açıkça dile getirir:
“derdê hewiyê wele nakişînim”
Şarkıları sayesinde Kürt halkı ona büyük değer vermiş ve ona şu unvanı vermiştir:
“Gula Govendan” (Goventlerin gülü)
Ayşe Şan da bu sevgiden büyük mutluluk duymuştur ve govend şarkıları söylemiştir. Bunlardan bazıları:
Sürgün ve Acılar
Ayşe Şan’ın hayatı zorluklarla doluydu. Şarkılarından da anlaşılacağı üzere sanat hayatı boyunca çok sayıda baskı ve zulüm görmüştür.
Bu nedenle bir süre:
arasında sürgün hayatı yaşamıştır.
Ayrıca kişisel hayatında da ağır acılar yaşamıştır.
- Kızı Şahnaz’ı kaybetmiştir.
- Daha sonra annesi Hecî Xanim’i kaybetmiş ve onun cenazesine bile katılamamıştır.
Annesi için söylediği ağıt şu şekildedir:
Ava çemê Diyarbekirê îro tê ye leme-leme
Dayê qurban, pêl li pêlan dixe, davê der kelem e
Dîsa îro dilê min şewitî dayika min ket bîra min e
hêsirên min xerîba Xwedê mîna baranê tên nasekinin
Hey wax day, xerîb im dayê, bêkes im dayê
kesê min nema li vê dinyayê
Ez bimirim dayê.......
2000 Yılında Temûrê Xelîl’in Yazısı
Temûrê Xelîl, 2000 yılında Ayşe Şan hakkında şu ifadeleri kullanmıştır:
Ayşe Şan’ı ve onun sesini çok özledim. Onun ölümünden sonra şarkılarını dinlemekte zorlanıyorum. Çünkü sesi çok nazik ve duygulu olduğu için insanın kalbini derinden etkiliyor.
Kürt toplumunda kadınların toplum önünde şarkı söylemesinin yasak olması büyük bir sorundu. Erivan Radyosu’nda çalıştığı dönemde bu sorunla karşılaştıklarını anlatır.
Birçok kadın sanatçı:
- ailelerinin izin vermemesi
- toplumsal baskı
nedeniyle şarkı söyleyemiyordu.
Ancak bazı sanatçılar bu yasağı kırdı. Bunlardan bazıları:
Ayşe Şan ise bu engelleri aşarak Kürt kadın sanatçılar için yeni bir yol açmıştır.
Ayrıca şu önemli bilgi de verilmektedir:
Ayşe Şan ve Şivan Perwer’in sesleri ilk kez Erivan Kürt Radyosu aracılığıyla geniş kitlelere ulaşmıştır.
Halkın Ayşe Şan’a Sevgisi
Kürt halkı onun sesine büyük sevgi göstermiştir. Erivan Radyosu’na gönderilen mektuplarda şu ifadeler yer almıştır:
“Ez heyrana te û dengê te bim...” “Bira xanimeke mînanî Eyşê Şanê dengxweş tenê rojekê kevanîya mala min bûya...”
Hatta bir Türk dinleyici bile radyoya mektup yazarak Ayşe Şan’ın şarkılarını istemiştir.
Ayşe Şan’ın Mirası
Temûrê Xelîl’e göre Ayşe Şan Kürt sanatının en önemli temsilcilerinden biridir. Onun sesi ve sanatı Kürt halkının kültürel hafızasında kalıcı bir yer edinmiştir.
Ayşe Şan için kullanılan bir ifade şöyledir:
Bu ifade onun güçlü kişiliğini ve onurlu duruşunu temsil eder.
Ayşe Şan’ın sesi ve sanatı Kürt halkının hafızasında bir yıldız gibi yaşamaya devam edecektir.