Kürtler Neden Dünyaya Dağıldılar?
Kürtler Neden Dünyaya Dağıldılar?
Kürtler neden dünyaya dağıldılar? sorusu, Kürt tarihindeki göç, iskân ve diaspora süreçlerini açıklamak için kullanılan temel sorulardan biridir. Dünyaya Dağılan Bir Toplum Olarak Kürtler başlıklı 2019 tarihli SDAM raporunda bu süreç iki ana çerçevede ele alınır: muzaffer Müslümanlar olarak dünyaya açılma ve Batılılaşma döneminde mağdur bir toplum olarak zorunlu ya da yarı-zorunlu göç.[1]
Genel çerçeve
Rapora göre Kürtler tarihsel olarak kadim yurtlarına bağlı bir toplum olarak tasvir edilir. Buna karşın farklı dönemlerde dinî, askerî, siyasî ve ekonomik nedenlerle ana coğrafyalarının dışına çıkmışlardır.[1] Bu hareketlilik tek tip bir göç olarak değil, farklı tarihsel bağlamlarda ortaya çıkan birkaç ayrı sürecin toplamı olarak değerlendirilir.[1]
Muzaffer Müslümanlar olarak dünyaya açılma
Raporun ilk açıklama çerçevesine göre Kürtlerin erken dönem yayılışı, büyük ölçüde İslamlaşma sonrasında gerçekleşmiştir.[1] Bu yaklaşımda Kürtlerin, İslam ordularının doğu seferlerinde, Kafkasya akınlarında ve farklı idarî yapılarda yer alarak yeni bölgelere yerleştikleri belirtilir.[1]
Bu bağlamda raporda şu örnekler öne çıkarılır:
- Kürtlerin Gazneli Mahmud'un Hindistan seferlerine katılması ve buna bağlı olarak Belucistan çevresinde Kürt topluluklarının oluşması,
- Kafkasya'da özellikle Karabağ çevresine yerleştirilen Kürt aşiretleri,
- Antakya'dan Ürdün'ün güneyine kadar uzanan hatta, Haçlılara karşı mücadele bağlamında yerleştirilen Kürt toplulukları,
- Eyyûbîler döneminde Mısır, Sudan ve Yemen yönünde gerçekleşen Kürt yerleşimleri,
- Osmanlı döneminde Anadolu'nun Karadeniz ve Balkanlar gibi farklı bölgelerine yapılan iskânlar.[1]
Raporda ayrıca âlimler, şeyhler, kadılar ve müderrisler aracılığıyla gerçekleşen ilmî ve dinî dolaşım da Kürtlerin dünyaya açılmasının bir başka boyutu olarak sunulur. Bu çerçevede Mekke, Medine, Şam, Bağdat, Kahire, Endonezya, Malezya, Güney Afrika ve Japonya gibi uzak coğrafyalarda Kürt kökenli şahsiyetlerin iz bıraktığı belirtilir.[1]
Batılılaşma ile birlikte mağdur bir toplum olarak dağılma
Raporun ikinci ana çerçevesi, 19. yüzyıldan itibaren güçlenen Batılılaşma, ulus devletleşme, merkezîleşme ve zorunlu iskân politikalarının Kürt göçlerini hızlandırdığı görüşüdür.[1] Bu dönemde Kürtlerin kendi istekleriyle değil, baskı, sürgün, yoksulluk ve güvenlik sorunları nedeniyle yer değiştirmek zorunda kaldıkları vurgulanır.[1]
Raporda bu döneme ilişkin başlıca örnekler şöyle sıralanır:
- Şeyh Said İsyanı (1925), Zilan Katliamı (1927) ve Dersim olayları (1936-1938) sonrasında Türkiye içinde batı illerine zorunlu nakiller,
- Medreselerin kapatılması ve siyasî soruşturmalar nedeniyle Suriye'ye yönelen göç,
- Stalin döneminde Kızıl Kürdistan'ın kaldırılmasının ardından Kazakistan, Türkmenistan ve Özbekistan gibi Orta Asya cumhuriyetlerine sürgünler,
- Mahabad Kürt Cumhuriyeti'nin sona ermesi sonrasında İran içindeki kentlere yönelen göç,
- Irak ve Suriye'deki baskıcı yönetimlerin ve BAAS politikalarının yol açtığı yeni yer değiştirmeler,
- 1970'lerden itibaren ekonomik koşullar ve siyasî baskılar sebebiyle Avrupa'ya yönelen kitlesel Kürt göçü.[1]
Bu yorum çerçevesinde modern dönem Kürt diasporası, askerî veya idarî başarıların doğal uzantısı olarak değil; daha çok mağduriyet, dışlanma ve geçim baskısının sonucu olarak açıklanır.[1]
Tarihsel yorum
Rapor, Kürtlerin dünya geneline yayılmasını iki ayrı tarihsel mantık içinde okur. İlkinde hareketlilik, İslam dünyasının askerî, ilmî ve siyasî dolaşımıyla bağlantılıdır; ikincisinde ise hareketlilik, modern dönemde devlet baskısı, sürgün ve ekonomik kırılganlıkla ilişkilidir.[1] Böylece Kürt diasporasının hem tarihsel derinliği hem de modern travmatik boyutu birlikte değerlendirilmiş olur.[1]
Ayrıca bakınız
- Muzaffer Müslümanlar Olarak Kürtlerin Dünyaya Açılmaları
- Batılılaşma İle Birlikte Mağdur Bir Toplum Olarak Kürtlerin Dünyaya Dağılması
- Asya’daki Kürt Toplulukları
- Avrupa ve Amerika'da Kürtler
Kaynakça
Kaynak
- SDAM (Strateji Düşünce ve Analiz Merkezi), Dünyaya Dağılan Bir Toplum Olarak Kürtler, İstanbul, Aralık 2019.