Edebî yazılar ve şiirler (Bîrnebûn 68, 2017)
Bu sayfa, Bîrnebûn dergisinin 2017 bahar tarihli 68. sayısındaki üç edebî metni bir arada tanıtır: Nurî Aldur'un "Mîna xewneke şeva" (Bir gece rüyası gibi) adlı gezi anısı ve iki şiir, Xizan Şîlan'ın "Xewa şevên serpas" ve Seyfi Doğan'ın "Roja gulanê" (Mayıs günü).[1][2][3] Üç metin de Kurmancîdir ve diaspora deneyimini, gurbeti ve yurt özlemini işler. Hiçbiri Orta Anadolu'daki bir yeri ya da aşireti konu almaz.
Nurî Aldur: "Mîna xewneke şeva" (s. 34–36)
İçerik
- Gezi. İsveç'te yaşayan yazar, 2016 baharında Türkiye'ye ve Kuzey Kürdistan'a bir haftalık bir gezi yapar. 18 yıldır ülkesine gitmemiştir. Batman'da, Midyat'ta, köyü Mizîzex'te ve Nusaybin yakınındaki Kertwên'de akrabalarını görür.[1]
- Dil. İstanbul Atatürk Havalimanı'nda Batman uçağının kapısında "Ramiyan–Tor yöresinin güzel Kurmancîsini" duyar ve bunu "yazın suya getirilen koyunların boynundaki çan" sesine benzetir. Stockholm–İstanbul uçağında yalnız Türkçe konuşulduğunu not eder. Havayolunun anonsa "dear children" (sevgili çocuklar) eklemesini olumlu bulur.[1]
- Değişim. Midyat'ta 6–7 katlı binalar, büyük mağazalar ve asansör gibi teknik yenilikler yazara göre olumludur. Buna karşılık her mahallede yükselen minareler, Kuran kursları ve dershaneler ile insanlara yayılan "sınırsız korku" olumsuz değişimlerdir. Yazar bunun nedenini toplumda değil, "katı ve ağır sistem"de arar.[1]
- Siyaset. Bir akrabası, oturduğu binadaki 16 aileden 11'inin "dinî partiyi", 5'inin "Kürt partisini" desteklediğini, bunu kadınlar arasındaki konuşmalardan bildiğini söyler. Dinî partinin taraftarları gerekçe olarak partinin başkanının "Allah'ın Müslüman bir kulu" olduğunu gösterirler. Mizîzex'te 80 yaşlarındaki bir akrabası "Avrupa'dakilerin" devletin siyasetini nasıl gördüğünü sorar. Nusaybin'deki hendek çatışmaları nedeniyle pek çok akraba Midyat'a ve Mizîzex'e göçmüştür. Yazar "devlet bizi düşman görüyor" diye cevap verir. Akrabası bundan sonra hiç konuşmaz.[1]
- Sonuç. Yazar Kürdistan'ın "sömürgecilik siyaseti altında" olduğunu, çarenin teslimiyet değil, bilimsel yöntemlerle ve örgütlü biçimde halka dönmek olduğunu yazar. Kısa ve hem güzel hem acı geçen geziyi "bir gece rüyası gibi" gördüğünü söyler.[1]
- Not. Yazının sonundaki notta yazar, 4 Nisan'da bir akrabasını Batman'daki hastaneye götürdüğünü, akrabasının daha sonra Diyarbakır'da öldüğünü anlatır. Ondan şu sözü aktarır: "Türkler Kürtlerin bütün isteklerini kabul edebilirler, ama Kürdistan toprağını asla bırakmazlar ve Kürdistan adının konmasını da kabul etmezler."[1]
Yer ve dönem
| Metindeki ad | Bugünkü karşılık | Not |
|---|---|---|
| firokxaneya Ataturkê | İstanbul Atatürk Havalimanı | 2016'da kentin ana havalimanı |
| Midyad | Midyat (Mardin) | |
| Mizîzex | Doğançay, Midyat (Süryanice Mzizah) | Yazarın köyü. Metne göre Midyat'a 8 km. Köyde Süryaniler ve Zaxuran aşiretinden Kürtler yaşar.[4] |
| Kertwên | Duruca, Nusaybin (Süryanice Kartwīn) | Metne göre Nusaybin'e 9–10 km. Yerel bir listede 8 km verilir.[5] |
| Nisêbîn, Amed, Batman | Nusaybin, Diyarbakır, Batman |
- Dönem: 2016 baharı, bir hafta. Hastane ziyareti 4 Nisan 2016'dadır. Yazar 18 yıl ülkeye gitmediğine göre son ziyareti 1998 dolayındadır (H). Nusaybin'deki "hendek çatışmaları" göndermesi, 2016 ilkbaharındaki sokağa çıkma yasakları dönemine uyar. Muhtemel
Değerlendirme
- Metin kişisel bir tanıklıktır. Akrabaların sözleri ve binadaki "16 aile" sayısı sözlü aktarımdır, doğrulanamaz. Sözlü rivayet
- Yazarın ağzı Tur Abdin (Tor) ve Ramiyan çevresinin Kurmancîsidir. Metin, Bîrnebûn'un 2010'larda yalnız Orta Anadolu kökenli yazarlara değil, İsveç'teki öteki Kürt yazarlara da açık olduğunu gösterir. Muhtemel
- Metinde Orta Anadolu, Rişvan, Haymana, Kulu ya da Cihanbeyli geçmez (tam metin tarandı).
Xizan Şîlan: "Xewa şevên serpas" (s. 75)
Stockholm'de 13 Mart 2011'de yazılmış, 43 dizelik serbest ölçülü bir şiirdir (H).[2] Başlıktaki serpas sözcüğünün anlamı kesin değildir. Şiir, ben-anlatıcının ağzından gurbeti, yitik gençliği ve adaletsizliği işler: "berbat günlerin saatleri ciğerden inliyor", "yılların gençliğinin sırlarını adsız mezarlığın toprağının iç çekişlerine gömdüm". İkinci yarıda umuda döner. Ben-anlatıcı mertlerin umutlarına yaslanır, "zalim gurbete karşı korkak yüreğin perdesini yırtar" ve "ezilen yurdun gökkuşağı üzerinde özgür kuşlar gibi" uçar.[2]
| Kurmancî | Türkçe |
|---|---|
| <poem>
ez di malzaroka kovanên demê de mezin bûm li ber deriyê dadgeha bêdadiyê xwe dispêrim siya hêviyên camêran </poem> |
<poem>
ben zamanın dertlerinin rahminde büyüdüm adaletsizlik mahkemesinin kapısında mertlerin umutlarının gölgesine yaslanıyorum </poem> |
| <poem>
mîna çûkên azad li ser keskesora welatê bindest difirim bi saya pêpelokên qenciyê ber bi fazîletê ve hildikişim </poem> |
<poem>
özgür kuşlar gibi ezilen yurdun gökkuşağı üzerinde uçuyorum iyiliğin kelebekleri sayesinde erdeme doğru tırmanıyorum </poem> |
- Şairin adı büyük olasılıkla bir takma addır (xizan "yoksul"; Şîlan yaygın bir Kürtçe kadın adı, yaban gülü). Gerçek kimliği tespit edilemedi. Hipotez
- Şiirde Orta Anadolu'ya özgü bir yer adı ya da ağız özelliği yoktur.
Seyfi Doğan: "Roja gulanê" (s. 76)
Derginin editörlerinden Seyfi Doğan'ın 18 satırlık (H), tarihsiz serbest şiiridir.[3] "Tê bîra te" (hatırlıyor musun) nakaratıyla, yağmurlu bir mayıs gününü ve o günün sevgilisini anar. Sonra "gençlik" imgesine geçer.
| Kurmancî | Türkçe |
|---|---|
| <poem>
tê bîra te ew rojê gulanê bayî başûr ji me re li firiskîyê azadîyê têxist </poem> |
<poem>
hatırlıyor musun o mayıs gününü güney rüzgârı bize özgürlük ıslığını çalıyordu </poem> |
| <poem>
cîvanîyê bi eşqê koç kirîye cîvanîyê bi hêvîyan xemilandî ye cîvanîyê bi serhildanê dewlemend e </poem> |
<poem>
gençlik aşkla göç etmiş gençlik umutlarla süslenmiş gençlik isyanla zengindir </poem> |
- "Gulan" (mayıs), "azadî" (özgürlük) ve "serhildan" (isyan) sözcüklerinin bir arada kullanılması, 1 Mayıs'a ya da 1970'lerin gençlik hareketine gönderme olabilir. Doğan aynı sayıda 1973'te Frankfurt'a geldiğini, öğrenci eylemlerine katıldığını ve o yıllarda Frankfurt'ta Kurmancî kurslarının başladığını anlatır.[6] Hipotez
- Yazımda Orta Anadolu ağzının izleri görülür (yî, yê tamlama biçimleri, dunê "dünya").
Ayrıca bakınız
- Kısa yazılar, mektuplar ve şiirler (Bîrnebûn 1, 1997)
- 1960’lardan itibaren İsveç’e Kürt göçü
- İç Anadolu Kürtlerinde Yerel Basın ve Diasporadaki Kültürel Yayıncılık
- Derginin bütün yazıları: Bîrnebûn 68 (2017)
Kaynakça
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Nurî Aldur, "Mîna xewneke şeva", Bîrnebûn 68 (2017), s. 34–36.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Xizan Şîlan, "Xewa şevên serpas", Bîrnebûn 68 (2017), s. 75 (altında: "2011-03-13, Stockholm").
- ↑ 3,0 3,1 Seyfi Doğan, "Roja gulanê", Bîrnebûn 68 (2017), s. 76.
- ↑ "Doğançay, Midyat", Wikipedia (İngilizce), erişim 5 Ekim 2026.
- ↑ "Duruca, Nusaybin", Wikipedia (İngilizce), erişim 5 Ekim 2026; "Nusaybin Köyleri, Türkçe ve Kürtçe isimleri, uzaklıkları", nusaybinim.com, 1 Aralık 2019 ("Duruca - Kertwênê 08 km").
- ↑ Seyfi Doğan, "Civîna Bîrnebûnê li Darmstadê", Bîrnebûn 68 (2017), s. 12–14 (s. 12–13).