Rus ve Alman Diplomatik Raporlarında Orta Anadolu Aşiretleri

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden

Rus ve Alman diplomatik raporlarında Orta Anadolu aşiretleri, 19. yüzyıl ile 1918 arasında Rus ve Alman diplomat, subay, bilim insanı ve haritacıların Ankara–Konya Kürt aşiretleri hakkında yazdıklarını ve bu kayıtların nerede aranacağını ele alan kaynak makalesidir. Makale "500 araştırma konusu" dizisinin 13. konusudur ve İngiliz Konsolosluk Raporlarında Ankara ve Konya Kürtleri (1878–1907) makalesinin devamıdır. Üç katmana dayanır:

  1. archive.org, HathiTrust ve Princeton IIIF'teki Rusça ve Almanca birincil yayınlar ile akademik yayınlar (21 doğrulanmış künye, 12 alıntı);
  2. bu wikinin kaynak kaydı ve çalışma dosyaları (71 kayıt);
  3. Bîrnebûn dergisinin 94 sayısının taraması.

Kısa sonuç. Orta Anadolu Kürt aşiretleri hakkında tek bir Rus ya da Alman diplomatik raporu bulunamadı. Rus tarafında Konya'da bir konsolos vardı (Levitsky, 1896), ama onun hakkında bildiğimiz tek şey bir İngiliz raporundaki anışıdır; Kürtlerden söz etmez. Alman tarafında diplomat raporu yoktur. Orta Anadolu Kürtlerini somut olarak anlatan Almanca kaynaklar bir sanat tarihçisi (Sarre 1896), bir haritacı (Kiepert 1907) ve bir coğrafyacıdır (Banse 1919). Rus ve Alman kaynaklarında Reşwan adı geçer, ama yalnız ana yurt için: Lerch 1857 Siverek'te yaklaşık 750 çadır, Zimmermann 1913 Rumkale'de "Reşî nahiyesi". Cihanbeyli, Mikailli, Şeyhbızın, Modanlı, Tirkanlı, Hacıbanlı ve Canbeg adları taranan Rus ve Alman metinlerinin hiçbirinde yoktur. Kesin

Rus kaynakları

Tarih Kişi ve makam Metin Orta Anadolu için içerik
1856 (yayın 1857) Peter Lerch, Rus Bilimler Akademisi Forschungen über die Kurden, I, s. XII Roslavl'daki Kürt savaş esirleri arasında "Rišvān aşiretinin" merhum reisi Ali Ağa'nın oğlu Mehmed (25 yaşında, Osmanlı ordusunda astsubay). Aşiret "Siverek yakınında" yaşar ve yazın "yaklaşık 750 çadır" sayar. Ana yurt; Orta Anadolu yok.
1860 Alexandre Jaba, Rusya'nın Erzurum konsolosu Recueil de notices et récits kourdes Haymana, Konya ya da Ankara aşireti yok; yalnız bir halk hikâyesinde koyunlarını İstanbul'a getiren bir "Anadolu Kürdü".
10.3.1896 M. Levitsky, Rusya'nın Konya konsolosu FO 424/186, s. 243 (İngiliz vekil konsolos Richards'ın raporunda) Kayseri ve Kırşehir'den Ankara'ya geliyor; Kırşehir'deki Ermenilerin korkuları ve Kırşehir–Kayseri yolundaki eşkıyalık. Kürt ya da aşiret adı geçmez.
1900 Yüzbaşı P. I. Averyanov, Kafkasya Askerî Bölgesi Genelkurmayı Kurdy v voinakh Rossii s Persiei i Turtsiei (Tiflis) Tam metin taranamadı; Orta Anadolu'dan söz edip etmediği doğrulanamadı.
29.6.1913 V. V. von Zimmermann, Rusya'nın Halep konsolosu Rapor no. 92, AVPRI f. 151, op. 482, d. 241 Rumkale kazasında "Reşî nahiyesi" (merkezi Çardar); Kara Bazikî aşireti Bazikî ve Reşî nahiyelerinde 91 köy, yaklaşık 12.082 kişi. Ana yurt; Orta Anadolu yok.
1915 V. F. Minorsky, Rus Dışişleri Kurdy. Zametki i vpečatleniia, s. 3, 5 Kürtler "ayrı gruplar hâlinde Konya çevresinde de görülür". Aşiret adı yok.
1927 Minorsky Encyclopaedia of Islam (1. baskı), II, "Kurdistān", s. 1131 "Ankara'nın güneyinde" Kürt kolonileri; kaynak olarak Perrot 1865'i gösterir.

[1][2][3][4][5][6]

  • Lerch 1857, Reşwan'ın 1850'lerdeki büyüklüğünü veren bilinen en eski Rus kaydıdır. Mehmed'in ifadesine dayandığı için aşiret içinden gelen bir tahmindir. Kesin
  • Minorsky'deki "Koçhisar" Sivas vilayetinin Koçhisar kazasıdır (Kangal, Zara ve Divriği ile birlikte sayılır), Şereflikoçhisar değildir. Orta Anadolu Kürtleri için kanıt olarak kullanılmamalıdır.
  • Zimmermann rakamlarını kendisi gözlemlemedi. Raporda belirttiği kaynaklar Şeyh Kâmil el-Gazzî'nin yayımlanmamış tablosu, salname, Jaba ve Lerch'tir. Raporun başlığında 29 Haziran 1913, imza altında 29 Temmuz 1913 yazar.[7]
  • Levitsky'nin kendi raporları Rus Dışişleri arşivinde (AVPRI) olmalıdır; yayımlanmış bir nüshası bulunamadı. 1893'te Cidde'ye atanan Levitsky ile aynı kişi olup olmadığı belirsizdir.

Orta Anadolu'daki tek "Rus" izi: Savalan davası (1847–48)

Rus tebaası tüccar David Savalan (Sovalan), Cihanbeyli ve Hicanlı aşiretlerinden alacaklıydı. 1847'de Babıâli'ye başvurdu; borcun yünle ödenmesine karar verildi ve Cihanbeyli beyi Alişan Bey sorumlu tutuldu. Köksal'a göre Ankara aşiretlerinin eti "Rusya'nın siyasi nüfuzu nedeniyle" Savalan'a verildi ve bu İstanbul'un et arzını sıkıntıya soktu.[8] 1848 tarihli bir Ankara mahkeme ilamı, Hicanlı aşireti müdürü Hasan ve arkadaşlarının "Rusyalı David Sovalan"a fazladan ödedikleri paranın tahsiline dairdir.[9] Bunlar Osmanlı belgeleridir, Rus raporu değildir. Davanın Rus elçiliği yazışmalarında izi varsa AVPRI'nin İstanbul elçiliği fonunda (f. 180) aranmalıdır. Arşivle doğrulanmalı

Alman kaynakları

Tarih Kişi Metin Orta Anadolu için içerik
Ekim 1838 Yüzbaşı Helmuth von Moltke, Prusya askerî danışmanı Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei (1841), s. 319 Aksaray–Konya yolunda Tuz Gölü bataklıklarındaki yazlıklar ("Jaïla") Türkmenlere ait. Kürt anılmaz.
Haziran–Temmuz 1895 Friedrich Sarre, sanat tarihçisi Reise in Kleinasien – Sommer 1895 (1896), s. 92, 103–104 "Likaonya bozkırında çok sayıda Kürt ve Türkmen yaşar." Tuz Gölü kıyısındaki Tossun'da "yakındaki Dondurma köyünden Kürtler" kendi dokudukları battaniye ve halıları satıyor. "Küçük Kürt köyü Toprakkale." (Tuz Gölü çevresindeki yeri tespit edilemedi; Tuzyaka anlatısındaki "Çukurova'da Toprakkale" ile karışıp karışmadığı sorulmalıdır Hipotez)
1897 Karl Kannenberg, subay-yazar Kleinasiens Naturschätze, s. 24 Kızılırmak'taki göçebe Kürt köylerinin her birinde 15–20 deve.
1907 Richard Kiepert, haritacı Karte von Kleinasien, 1:400.000, B III Angora paftası Karacadağ'ın batısında "Winterlager von Kurden" (Kürtlerin kışlağı). Yakınında Burunsuz Şerefli ("Rumsuz Sherefli"), Kırkpınar, Karagedik, Kürklü, Yaraşlı, Kulu.
1904–1908 J. H. Löytved(-Hardegg), Konya'da Alman konsolosluk temsilcisi 1907 Konya tarım raporu Rapor görülmedi; Kürtlerden söz edip etmediği bilinmiyor.
1916 (yayın 1919) Ewald Banse, coğrafyacı Die Türkei. Eine moderne Geographie, 2. baskı, s. 113 Haymana Kürtleri "daha elli yıl önce öyle yağmacıydı ki Ankara ile Konya arasındaki trafik Haymana'nın etrafından büyük bir dolambaç yapmak zorundaydı".
1937 Hermann Wenzel, coğrafyacı Forschungen in Inneranatolien II: Die Steppe als Lebensraum Aktarmalara göre Kürtler Tuz Gölü çevresinde yerleşik hayvancı ve Ankara keçisinin yetiştiricisi. Aslı görülmedi.
1960–63 (yayın 1968) Wolf-Dieter Hütteroth, coğrafyacı Ländliche Siedlungen im südlichen Inneranatolien Reşvan köylerinin kuruluş yılları (sözlü bilgi); 1870 Konya salnamesine göre Espikeşan 37 köy, Turgut ve Cihanbeyli 34 köy.

[10][11][12][13][14][15][16][17]

  • Sarre 1895, Cihanbeyli–Tuz Gölü kuşağında adı verilen Kürt köyleri için bağımsız bir dış tanıklıktır. Dondurma, Hütteroth'un "Dondurma (Halikanlı)" köyüdür. Kesin
  • Kiepert 1907 etiketi, Kulu çevresindeki Reşvan köylerinin (Burunsuz Şerefli, Kırkpınar) yakınında bir Kürt kışlağının 1900'lerde haritaya geçtiğini gösterir. Bilginin hangi gezgine dayandığı belli değildir; etiketin yanındaki "(Wr.)" kısaltması çözülemedi. Kesin
  • Bansenin "elli yıl önce" ifadesi 1916 önsözüne göre 1860'lara denk gelir; bu, Perrot 1865'in dönemidir. Banse kaynak göstermez. Muhtemel
  • Moltke' Konya yolculuğunda Kürt anmaz. Bîrnebûnda "Moltke'nin mektuplarında Orta Anadolu Kürtleri" başlığıyla sunulan malzeme Malatya, Maraş, Pazarcık ve Adıyaman'a aittir (bkz. aşağıda).

Kaynaklarımızdaki kayıtlar

Çalışma dosyalarından 71 kayıt çıkarıldı: 23 Rus (14'ü diplomat, devlet ya da Rus tebaası, 5'i bağlam, 4'ü bilim insanı), 33 Alman, 5 Fransız bağlamı, 10 wiki kullanımı. AVPRI, PA AA, Auswärtiges Amt, "Rus Genelkurmay", Averyanov, von der Goltz, Hirschfeld ve Banse aramaları sıfır sonuç verdi. Daha önce yazılan BOA fon rehberi "Rus konsolosluk raporlarını" önerir, ama elimizdeki tek örnek Halep 1913'tür. Savalan davasını işleyen dört wiki sayfasının hiçbiri Köksal'ın "Rusya'nın siyasi nüfuzu" tespitini kullanmaz. Mikaila köy kitabı iskânı "Hicaz demiryolu" ve Alman danışmanlığına bağlar; kronoloji tutmaz ve kaynak verilmez. Hipotez

Bîrnebûn'da Rus ve Alman kaynakları

Derginin 94 sayısında Alman diplomatik raporu yoktur. Rus diplomatik raporu tektir: Zimmermann'ın 1913 Halep raporu (Bîrnebûn 77). "Rus*" sorgusu 334 sayfa verir, ama bunların yarısı Kurmancî rûspî (ihtiyar) ve rûsim (âdet) gibi kelimelerdir. "Alman*" sorgusunun 776 sayfasının çoğu Almanya'daki diasporaya aittir. Konuyla ilgili bulgular:

  • Niebuhr (1760'lar, Danimarka seferi): "Rişvan 12.000 çadır", "Cihanbegli 10.000 çadır".[18] Bu, Reşwan için dergideki en eski Almanca kaynaklı rakamdır. Bîrnebûn 51, s. 63'teki "1769, Sivas–Uzunyayla" yer ve yılı Niebuhr'la uyuşmaz.
  • Otto Blau (ZDMG 1862): Malatya–Besni aşiret listesinde "Alyatlı–Rışvanî".[18] Dergi Blau'yu yalnız "Alman bilimadamı" diye tanıtır; Prusya'nın diplomatik hizmetinde bulunduğu ayrıca doğrulanmalıdır.
  • Moltke (Bîrnebûn 3, s. 41–47, Mehmet Bayrak): Pazarcık ovası 1838, Atmalı, Kılıçlı ve Sinemilli aşiretleri toplam 2.000 çadır, 400 kese salyane. Başlık "Orta Anadolu" der, ama konu Maraş–Malatya'dır. Grothe yazısı (Bîrnebûn 1, s. 44–50) için de aynısı geçerlidir.
  • Düzeltmeler: Lerch'in eseri Bîrnebûn 1, s. 50'de "Petersburg 1877, Kızılbaşlar hakkında" diye verilmiştir; doğrusu 1857–58'dir ve konusu Kürtlerdir. Alakom'un (Bîrnebûn 8, s. 59) "22.834" toplamı 22.824 olmalıdır. Yunak'taki "18. yüzyıl ortasında Rus istilası" anlatısı (Bîrnebûn 11, s. 24) tarihsel olarak tutmaz.

Arşivler ve erişim

  • AVPRI (Moskova): konsolosluk raporları f. 151 "Politarkhiv", op. 482 (ör. d. 241 = Zimmermann 1913); İstanbul elçiliği f. 180 "Posol'stvo v Konstantinopole". Konya vice-konsolosluğu için ayrı bir fon bulunamadı; Levitsky'nin 1895–97 yazışmaları f. 180 içinde aranmalıdır. Çevrim içi katalog yoktur.[5]
  • PA AA (Berlin): Osmanlı dönemi konsolosluk raporları "Türkei" seri dosyalarında (R 13xxx–14xxx). Kürtlere ya da Konya konsolosluğuna ayrılmış dosya numarası bulunamadı; invenio sisteminde "Konia" ve "Kurden" araması yapılmalıdır.[19] Löytved'in 1907 raporu Deutsche Bank Tarih Arşivi'nde (Anadolu ve Bağdat demiryolu dosyaları) olabilir.
  • Kiepert paftaları Princeton, Library of Congress ve Gallica'da yüksek çözünürlükte ücretsizdir. Cihanbeyli için C III Konia paftası henüz incelenmedi.[13]
  • Literatür: Rus Kürdolojisi ve dış politika için Özdemir–Arslan 2018 ve Başaran 2021.[20]

Çelişkiler

Konu Aktarılan Doğrusu
Lerch'in eseri "Petersburg 1877, Kızılbaşlar" (Grothe; Bîrnebûn 1) Almanca 1857–58, Rusça 1856–58; konusu Kürtler
Minorsky'nin "Koçhisar"ı Şereflikoçhisar sanılabilir Sivas vilayetinin Koçhisar kazası
Sivas Kürtleri (Minorsky) 30.000 (1915) 20.000 (1927); aynı yazar, aynı kaynak
Zimmermann raporunun tarihi 29 Haziran 1913 (başlık) 29 Temmuz 1913 (imza altı)
Averyanov'un Türkçesi "Osmanlı-İran-Rus Savaşlarında Kürtler, Sipan" Sipan 1995 ve Avesta 2010 iki ayrı çeviri
Moltke'de "Orta Anadolu Kürtleri" Bîrnebûn 3 başlığı Malatya, Maraş, Pazarcık; Konya yolculuğunda Kürt yok
Sarre'de Ainsworth'ün yılı 1832 (s. 92) Ainsworth'ün Anadolu seyahati 1838–40

Açık sorular ve doğrulama listesi

  1. Averyanov 1900'ün Türkiye Kürtleri bölümü (s. 239–323) ve Hamidiye aşiret listesinde (ek no. 33) Ankara, Konya, Haymana ya da Reşwan geçiyor mu?
  2. Levitsky'nin AVPRI'deki raporlarında (1895–97) Kırşehir ve Konya Kürtleri var mı? Cidde'deki Levitsky ile aynı kişi mi?
  3. Konya Alman konsolosluğu raporları (1904–1918), özellikle 1916 sonrasında Doğu'dan Konya'ya sürülen Kürtlerle ilgili olanlar.
  4. Kiepert C III Konia paftasında Cihanbeyli çevresinde etnik etiket var mı? B III'teki "(Wr.)" kısaltması kimi gösteriyor?
  5. Hütteroth 1968 (s. 55–58) ve Wenzel 1937'nin asılları ile Türkçe aktarımların karşılaştırılması.
  6. von der Goltz, Anatolische Ausflüge (1896): Haymana ya da Konya bozkırından geçiyor mu?
  7. Savalan davasının Rus elçiliği belgeleri (AVPRI f. 180, 1847–48).
  8. Lerch'in Rusça 1856 baskısında Rišvān kaydının tam biçimi ve öbür esirlerin listesi.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ Peter Lerch, Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordchaldäer, Erste Abtheilung, St. Petersburg 1857, s. VII, XII, XXIV; archive.org (erişim 17.10.2026). Sayfa görüntüsünden okunmuştur.
  2. ↑ Alexandre Jaba, Recueil de notices et récits kourdes, St.-Pétersbourg 1860, s. 95–96; BNK PDF (erişim 17.10.2026).
  3. ↑ FO 424/186, W. S. Richards'tan Sir P. Currie'ye, Ankara, 10 Mart 1896, s. 243; archive.org (erişim 17.10.2026).
  4. ↑ P. I. Averʹianov, Kurdy v voinakh Rossii s Persiei i Turtsiei v techenie XIX stoletiia, Tiflis 1900; katalog kaydı: HathiTrust (erişim 17.10.2026). Türkçe çevirileri: Sipan 1995 (Osmanlıcadan) ve Avesta 2010 (çev. İbrahim Kale); bu çeviriler görülmemiştir.
  5. ↑ 5,0 5,1 I. Kulikov, "Kurdy Khalebskogo vilaieta Osmanskoi imperii po doneseniiam rossiiskogo konsula. 1913 god", Vostochnyi Arkhiv 2 (38) (2018), s. 51–81; yeniden yayın: kurdist.ru (erişim 17.10.2026). Türkçe çevirisi: Bîrnebûn 77 (2020), s. 43–54.
  6. ↑ V. F. Minorskii, Kurdy. Zametki i vpechatleniia, Petrograd 1915, s. 3, 5, V. Minorsky, Selected Writings içinde, archive.org; V. Minorsky, "Kurdistān", The Encyclopaedia of Islam, 1. baskı, c. II, Leiden 1927, s. 1131, archive.org (erişim 17.10.2026).
  7. ↑ V. V. von Zimmermann'ın raporu, Türkçe çeviri, Bîrnebûn 77 (2020), s. 43, 48–54.
  8. ↑ Yonca Köksal, "Coercion and Mediation: Centralization and Sedentarization of Tribes in the Ottoman Empire", Middle Eastern Studies 42/3 (2006), s. 469–491, dn. 64–67 (K17); dayanakları: BOA A.MKT 72/56 (22.3.1847), A.MKT 181/27 (15.2.1847), Ayniyat Defteri 407, s. 108–109 ve 411, s. 40, 70–74.
  9. ↑ Dr. Mikaîlî [Fikret Yıldız], BOA belge özetleri, Bîrnebûn 74 (≈2019), s. 19, belge 28 (BOA kodu verilmemiş).
  10. ↑ [Helmuth von Moltke], Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei aus den Jahren 1835 bis 1839, Berlin: Mittler, 1841, s. 319; archive.org (erişim 17.10.2026).
  11. ↑ Friedrich Sarre, Reise in Kleinasien – Sommer 1895, Berlin: D. Reimer, 1896, s. 92, 103–104; archive.org (erişim 17.10.2026).
  12. ↑ Karl Kannenberg, Kleinasiens Naturschätze, Berlin: Borntraeger, 1897, s. 24; archive.org (erişim 17.10.2026; yalnız OCR).
  13. ↑ 13,0 13,1 Richard Kiepert, Karte von Kleinasien in 24 Blatt, Blatt B III Angora, 1:400.000, Berlin: D. Reimer, 1907; Princeton taraması (erişim 17.10.2026).
  14. ↑ Fatih Çolak, "Almanya'nın Konya Konsolosu J. H. Loeytved'in 1907 Yılında Konya Tarımıyla İlgili Yazmış Olduğu Rapor", NEÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1 (2015), s. 69–83 (yalnız başlık görüldü); Löytved'in görev tarihleri: Biographisches Handbuch des deutschen Auswärtigen Dienstes 1871–1945, c. 3 (2000), aktaran de.wikipedia "Julius Löytved-Hardegg".
  15. ↑ Ewald Banse, Die Türkei. Eine moderne Geographie, 2. baskı, Braunschweig: Westermann, [1919], s. 113; archive.org (erişim 17.10.2026).
  16. ↑ Hermann Wenzel, Forschungen in Inneranatolien II: Die Steppe als Lebensraum, Kiel 1937; aktaran Nuh Ateş çevirisi, Bîrnebûn 3 (1997), s. 57–58.
  17. ↑ Wolf-Dieter Hütteroth, Ländliche Siedlungen im südlichen Inneranatolien in den letzten vierhundert Jahren, Göttingen 1968 (Göttinger geographische Abhandlungen 46), s. 55–58; Türkçe bölümler: Bîrnebûn 9 (2000), s. 15–18.
  18. ↑ 18,0 18,1 Mehmet Bayrak, "İçtoroslar'da Sinemilli Aşireti ve Komşuları", Bîrnebûn 32 (2006), s. 49–50 (basılı 47–48); sayfa görüntüsünden kontrol edildi.
  19. ↑ Kadir Kon, "Almanya Dışişleri Bakanlığı Siyasi Arşivi'nin Tarihsel Gelişimi ve Modern Dönem Türk Tarihi Açısından Önemi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Özel Sayı (2024), s. 1–54, doi:10.33419/aamd.1534126.
  20. ↑ Burcu Özdemir – Ayna Askeroğlu Arslan, "Rusya'nın Kürdoloji Çalışmaları (1787-1947)", İnsan ve İnsan 5/17 (2018), s. 194–213, doi:10.29224/insanveinsan.394401; Ali Başaran, "Interaction of Kurdology with the Russian Empire's Foreign Policy Towards the Ottoman Kurds", International Journal of Kurdish Studies 7/2 (2021), s. 140–165, doi:10.21600/ijoks.890192.
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Rus_ve_Alman_Diplomatik_Raporlarında_Orta_Anadolu_Aşiretleri&oldid=35536" sayfasından alınmıştır