Çîroka Kilameke Şînê: Mewlûdê Tono Ağıdı
Çîroka Kilameke Şînê: Mewlûdê Tono Ağıdı
Giriş
Çîroka Kilameke Şînê: Mewlûdê Tono Ağıdı, Orta Anadolu Kürtlerinin savaş, yoksulluk, göç ve sözlü hafıza dünyasını yansıtan bir Şîn örneğidir. Anlatının merkezinde, Yüzükbaşı köyünden Mewlûdê Tono adlı bir askerin hikâyesi yer alır. Anlatıya göre Mewlûdê Tono, Çanakkale cephesi sırasında yaralanmış, daha sonra Haydarpaşa Hastanesinde yaşamını yitirmiştir. Bu kaybın ardından kız kardeşi Ayşikê Tono tarafından bir şîn ağıdı yakılmıştır. Ağıt, bir Kürt kadınının diliyle dönemin acısını, aile yasını ve köy toplumunun kırılganlığını aktarması bakımından özel önem taşır.
Kaynak ve Derleme Bilgisi
Bu anlatı ve ağıt metni, 05.07.2008 tarihinde Xelkedondurma sitesinde yayımlanan, MEMÊ MALA HINE tarafından yazılan ve derlenen metne dayanmaktadır.[1] Mevcut çalışma, söz konusu yayının kültürel hafıza ve sözlü tarih bağlamında ansiklopedik bir düzenlemeyle yeniden sunulmuş hâlidir.
Tarihsel Bağlam
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Anadolu'nun pek çok köyünde olduğu gibi Polatlı çevresindeki Kürt yerleşimlerinde de askere alınan gençlerin yokluğu, yoksulluk, geride kalan ailelerin belirsizlik içinde bekleyişi ve savaş kaynaklı ölümler derin izler bırakmıştır. Bu ağıtta da anlatıya göre Çanakkale Savaşı cephesi, uzak bir savaş alanı olmanın ötesinde, köy hayatını doğrudan yaralayan bir kayıp mekânı olarak belirir.
Ağıtta geçen “Mala Îsmet Paşa”, “Haydarpaşa Hastanesi”, “zindan”, “şehitlik” ve “selamlık” gibi ifadeler, ağıtta aktarıldığı biçimiyle, hem dönemin idarî ve askerî dünyasını hem de yasın duygusal evrenini çağrıştırır. Bu ifadeler tarihsel belge diliyle değil, sözlü anlatının hafızasında yer ettiği şekliyle değerlendirilmelidir. Bu nedenle kesin olmayan ayrıntılar burada iddialı hükümler olarak değil, anlatının kurduğu tarihsel ve duygusal çerçevenin parçaları olarak ele alınmaktadır.
Ağıdın Anlatı Zinciri
Anlatıya göre bu ağıt, yıllar boyunca köylerde dilden dile dolaşmış; ancak zamanla unutulmaya yüz tutmuştur. Hecî Mamê adlı yaşlı bir köylünün ağıdı ezbere bildiği, fakat bunu herkese kolay kolay söylemediği aktarılır.
Sözlü aktarım zincirinin önemli halkalarından biri, genç Cafarê Derwêşê Kûşê'dir. Anlatıya göre Cafarê, bir gün tarlada fasulye toplarken Hecî Mamê'yi gizlice dinlemiş ve ağıdın bazı bölümlerini hafızasına almıştır. Daha sonra Hecî Mamê'nin oğlunun Derwêşê Kûşê'nin kızına talip olduğu, kızın babasının ise ağıdın baştan sona söylenmesini şart koştuğu anlatılır. Bunun üzerine Hecî Mamê'nin mecbur kalarak ağıdı yeniden söylediği ve böylece kaybolmak üzere olan sözlü mirasın yeniden görünür hâle geldiği belirtilir.
Kişiler
- Mewlûdê Tono: Yüzükbaşı köyünden asker. Anlatıya göre Çanakkale Savaşı sırasında yaralanmış, daha sonra Haydarpaşa Hastanesinde yaşamını yitirmiştir.
- Ayşikê Tono: Mewlûdê Tono'nun kız kardeşi. Anlatıda ağıdı yakan kadın olarak merkezi bir yere sahiptir.
- Hecî Mamê: Ağıdı ezbere bilen yaşlı köylü olarak anlatılır.
- Cafarê Derwêşê Kûşê: Ağıdı gizlice dinleyip hafızasına alan genç kişi olarak aktarılır.
- Memê Mala Hine: Anlatıyı yazıya geçiren ve ağıdı derleyen kişidir.
Yerler
- Yüzükbaşı: Ankara ilinin Polatlı ilçesine bağlı mahalle/köy olarak anlatının çıkış noktasıdır.
- Polatlı: Yüzükbaşı'nın bağlı olduğu ilçe.
- Çanakkale: Mewlûdê Tono'nun yaralandığı savaş cephesi olarak anlatıda yer alır.
- Haydarpaşa Hastanesi: Mewlûdê Tono'nun yaşamını yitirdiği yer olarak anlatıda geçer.
Ağıt Metni
Bu vikide <poem> etiketi uyumlu çalışmadığı için, metin satır düzenini koruyan bir blok içinde verilmiştir.
Diwêm jêr ve têne vana kî ne Vana xortê Yuzikbaşî simbêl reş îşlik yanbekî ne Lo lo bişewite Mala Îsmet Paşa Berhev kir xortê deh panzde salî me re şand kalê rûspî ne Diwêm de rawe rawe lo lo lo Mewlûd birawo Diwêm çelenga xaniyê te bû kulingo qalipçiya Diwêm de rawe rawe lo lo lo Mewlûd birawo Diwêm şikur dikim birê min nemir li zindanlixê Qardaşê min şehîd bû li qasrê Îsmet Paşa li selamlixê Diwêm de rawe rawe lo lo lo Mewlûd birawo Çelenga xaniyê te bû kulinga qalipçiya Diwêm Îstanbulo li rû kaşa Nalenalê van nixweşa Ez çûm min go ka qardaşê min Go qardaşê te rakirin xastexana Haydarpaşa Diwêm de rawe rawe lo lo lo Mewlûd birawo
Türkçe Açıklama
Ağıt, savaş yüzünden evinden koparılan bir gencin ardından tutulan kardeş yasını anlatır. Metnin genel duygusu, yalnızca bir ölüm haberi karşısındaki acı değil; yoksulluk, uzaklık, çaresizlik ve geri dönüşü olmayan kayıp duygusudur. Ayşikê Tono'nun sesiyle kurulan bu yas dili, bir yandan kardeşe seslenirken bir yandan da savaşı, sevk düzenini ve bu kayba yol açan dünyayı sorgular.
Özellikle “Lo lo bişewite Mala Îsmet Paşa” dizesi, ağıttaki sitem, öfke ve yas dilinin yoğunlaştığı bir ifade olarak öne çıkar. “Mewlûd birawo” tekrarı ise kardeşe seslenme, onu geri çağırma, adını anarak yas tutma ve kaybı dile yerleştirme motifi olarak okunabilir.
Kültürel Önemi
Bu ağıt, yalnızca bireysel bir ölümün değil; savaş döneminde köylerden alınan gençlerin, geride kalan ailelerin ve özellikle kadınların taşıdığı yasın hafızasını da yansıtır. Bu yönüyle Orta Anadolu Kürtleri arasında sözlü kültürün nasıl korunduğunu, nasıl eksilerek aktarıldığını ve hangi toplumsal ilişkiler içinde yeniden hatırlandığını göstermesi bakımından önemlidir.
Metin; kadın ağıtçılığı, kardeşlik, askerlik, yoksulluk, gurbet, hastane ve ölüm temalarını aynı hafıza alanında birleştirir. Ayrıca Kürtçe ağıt geleneği ile sözlü tarih çalışmalarının kesişiminde değerlendirilebilecek bir örnek sunar.
Ayrıca bakınız
- Orta Anadolu Kürtlerinde Sözlü Hafıza
- Kürtçe Şîn Geleneği
- Yüzükbaşı Köyü
- Green Anatolia Kültürel Hafıza Çalışmaları
Notlar
- ↑ 05.07.2008 tarihinde Xelkedondurma sitesinde yayımlanan, MEMÊ MALA HINE tarafından yazılan ve derlenen anlatı. Bağlantı daha sonra eklenecek.