Rişvanlarda Anakronik Yerel Anlatılar
Rişvanlarda Anakronik Yerel Anlatılar
Tanım
Rişvanlarda Anakronik Yerel Anlatılar, Suat Dede’nin sözlü tarih görüşmelerinde ortaya çıkan ve Rişvanların Orta Anadolu’ya yerleşme sürecini kronolojik olarak daha geç olaylarla ilişkilendiren anlatıları ifade eder.[1]
Sözlü Tarihin Önemi
Tez, sözlü tarihin Rişvanların kendi hafızasını görünür kılmak bakımından vazgeçilmez olduğunu gösterir.[1] Yerel anlatılar sayesinde akrabalık bağları, eski yer adları ve aşiret içi hiyerarşi gibi birçok unsur anlaşılabilir.[2] Ancak Dede, bu malzemeyi doğrudan kronolojik tarih yerine koymaz.
Anakronizm Riski
Dede’ye göre bazı anlatılar, farklı dönemlere ait olayları tek bir sebep-sonuç zinciri içinde birleştirir.[1] Bu yüzden sözlü hafıza, tarihsel değeri yüksek olmakla birlikte, arşiv kayıtlarıyla aynı türden bir kanıt olarak değil, ayrı bir kaynak katmanı olarak okunmalıdır.[2]
Bedirhan Örneği
Tezde verilen en açık örneklerden biri, Bekir Öndeş’in aktardığı anlatıdır. Bu anlatıya göre Rişvanların Orta Anadolu’ya gelişi, Bedirhan Bey ile Osmanlı Devleti arasındaki çatışma bağlamında açıklanır.[1] Oysa Dede, Rişvan konfederasyonuna bağlı toplulukların Orta Anadolu’ya gelişinin Bedirhan isyanından daha önce, XIX. yüzyıl başlarında başladığını vurgular.[1]
“Tek Taraflı Sürgün” Anlatısı
Dede’nin dikkat çektiği bir başka sorun, bütün yerleşim sürecini yalnızca sistemli bir sürgün siyasetiyle açıklayan yekpare anlatıdır.[1] Tez ise Rişvanların sedanterleşmesini yalnızca zor kullanımına indirgemez; yerel güç kullanımı, ikna, teşvik ve devletin tarımsal düzen kurma çabalarının birlikte işlediğini belirtir.[1]
Neden Ortaya Çıkar?
Dede, yerel anlatıcıların yalnızca atalarından duyduklarını değil, kendi meraklarıyla öğrendikleri bilgileri ve amatör araştırmaların etkisini de aktardığını söyler.[1] Bu durum, hafızanın farklı dönemleri üst üste bindiren yeni yorumlar üretmesine yol açabilir. Tezde ayrıca artan Kürt milliyetçiliğinin de bazı anlatıların biçimlenmesinde etkili olabileceği belirtilir.[1]
Değerlendirme
Anakronik yerel anlatılar, sözlü tarihin değersiz olduğu anlamına gelmez. Tersine, bu anlatılar hafızanın nasıl kurulduğunu gösterir. Ancak Rişvanların iskân tarihini yazarken sözlü aktarım ile arşiv kronolojisini dikkatle ayırmak gerekir.[1]
Ayrıca Bakınız
- Rişvan Aşireti ve Sözlü Tarih
- Suat Dede Tezinde Sözlü Tarih Yöntemi
- Rişvanların Haymana’ya Yerleşimi
- Rişvan Aşireti
Dipnotlar
Kaynakça
- Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011.