Altun Başaran — Ejê (Bîrnebûn)

Ev rûpel, kovara Bîrnebûnê ya hejmar 80 de çapbûyî metneke bi nivîsa Altun Başaran re diyar dike. Navenda metnê Ejê ye — yanî Rawê Mesî Alî Beg ji gundê Altilera — û di vê nivîsê de hem jiyana wê, hem jî kilam û vengên şînê yên derbarê malbat, mirin û birîna dil de tên tomar kirin. Ji bo parastina rastiya belgeyê, sê kilam/veng di vê rûpelê de bi kurmancî hatine hiştin û werger nehatine kirin.

Kurdî (Kurmancî)

Ejê (Rawê Mesî Alî Beg), ji gundê Altilera, jineke bi rûmet û bi serê xwe bûye. Ev metn ji kovara Bîrnebûn (hejmar 80) ye, bi kalemê Altun Başaran.

Jiyana Ejê

Ejê ji gundê Altilera bi navê Rawê Mesî Alî Begê jineka li ser xwe bûye. Şorên xwe şor bûye. Li alî jorî civatî mêran rûdiniştîye. Berê titûn hebûye ku titûnê xwe dipêçaye keva li ber mêran dikirîye.

Nevîya Ewnî Xoce ye. Kalê wê Ewnî teqrîben 150 sal berî vê li gundê medrese vekirîye û medrese bi rêva birîye. Xoce û li medresê dersdar bûye.

Ejê çar keçik û sê lawik hebûne. Lawikê wê yê bi navî Hecî 19 salî dimire. Hecî heft salan li Erebistana Siûdîyê xwendiye û jê re digotine Mil Hecî. Lawê wê yê din, Abdila, 22 salî dimire. Gava du lawikên wê li dû hev dimirin, agir bi kezeba wê dikeve û dibe şareyek ku kilaman distirê.

Berdêl û zewac

Keça wê ya bi navê Zêva Xelê, ji Altilera dike berdêlî Abdila li gundê Çoplî. Berdêla Zêva Xelê navê xwe Goz dibe. Rawê naxwaze ku Gozê berde; dixwaze wê bi lawê xwe yê salbiçûk, Omer, re mar bike. Omer hîn biçûk e û nizane zewac çi ye, lê li ber dêya xwe deng nake. Goz ji Omer pir mezintir e.

Rawê bi peya dikeve rê, bi kincên xwe yên vajoyî, distirê, digirî û diçe mala bavê Gozê li Çoplîyê.

Kilama yekem

Tême, tême Hecî Abdila tême
Ez a bi peya ketime rêya Çoplîyê tênagême
Bi ningê xwas, kincên vajoyî
Min royê li xwe kirine dûrme
Ez ê ki herime mala Omê Îvê rûnime
Ez e ku bême ez a, hima azincî hima xwazgincî me
ku li ber çavên dê da were
Ez ê li yara Abdilê xwe bi rucû me

Kilama duyem

Li ser Mil Hecî jî veng digot:

Erê berxê tu gelar î
tu bi enîyê gewr, bi perçemê zer î
Xwedê tu dayî Xwedê tu birî
Ez teme şênû Mil Hecî xwe naterkînim
min ji waqa paşî newêrî
A niha Mehmedî malê Karê were
E bê ka xwarzîyê me yî dîlkelem aqil deferî
Ez a odê Mil Hecî xwe rêş kim, av kim
Qêmîş nawim di ser ra gav kim
Ez a sond xim bi sondê mezin
careka din di pê hevalê te mêz nakim

Zêva Xelê û zarokên wê

Zêva Xelê, yanê berdêla Gozê, lawikek û sê keçik hebûne. Keçikên Zêvê yên bi navê Goz û Rawik mezin dibin û dibin bûk. Li gorî adetên berê, bûkek ku suwar dibû, şeş mehan nediçû zeyî. Li pişt şeş mehan Goz bi Rawê ve derdikeve zeyî, mala bavê.

Goz bûka xaltîya xwe ya Rehm bûye, yanê ji gundê Çoplîyê. Wê di malbata Îzmirlî de, li gundê Omera, bûye bûka malê xaltîya xwe ya Rehm. Mêrê wê bi navê Şêxê Rehmê bûye.

Mirina Goz û Rawik

Di şevekê de him Goz him jî Rawik dimirin. Mêrê Gozê, Şêxî Rehmê, bi çoka dikeve erdê gava çingê mirina Gozê dibîze. Zêva Xelê teze ye û hewêsa xwe ji hev neşkênane.

Dêya Gozê dibe şareyek û li ser cotê keçikên xwe kilam distirê:

De menale Goz Gozê tu menale
Avcîya rameke hawê wan xezala
Goza min bûka xaltîyê zeya xalê
Şêxkê xwanga min î aşê xwe yî di êş da cî hiştîye
Şev bi nîvê şevê çûye ber pencera malê xalê
Î ji Fatika kekî min î bêbira dikîye savalê
Rawê berxê mere kanîyê Xelê avê
Porê Goz û Rawê min dirêjî zêr î li navê
Yavrim wun ê bi mal in, wun ê bi mêr in
Wun cima di desî hev da sond duxune li hodê bavê.

Türkçe

Ejê, yani Rawê Mesî Alî Beg, Altilera köyünden, güçlü ve kendi ayakları üzerinde duran bir kadın olarak anlatılır. Altun Başaran tarafından Bîrnebûn dergisinin 80. sayısında yayımlanan bu metin, onun yaşamını ve ailesinin ardı ardına yaşadığı ölümler karşısında söylediği kilamları kayda geçirir.

Metinde Ejê'nin, yaklaşık 150 yıl önce köyde medrese açtığı belirtilen Ewnî Xoce soyundan geldiği söylenir. Dört kızı ve üç oğlu vardır. Oğullarından Hecî, 19 yaşında ölür; yedi yıl Suudi Arabistan'da okuduğu için ona “Mil Hecî” de denir. Diğer oğlu Abdila ise 22 yaşında ölür. İki oğlunun peş peşe ölümü, Ejê'nin derin bir yasa gömülmesine neden olur.

Kızı Zêva Xelê, Çoplî köyündeki bir evliliğe berdêl olarak verilir ve adı Goz olur. Ejê bu evliliği istemez; onu küçük yaştaki oğlu Omer ile evlendirmeyi düşünür. Ancak olaylar başka türlü gelişir ve Ejê ağlayarak, ağıtlar söyleyerek Çoplî yoluna düşer.

Metnin devamında iki ayrı veng/kilam Ejê'nin ağzından aktarılır; ardından Zêva Xelê'nin çocukları Goz ve Rawikin hikâyesine geçilir. Geleneksel evlilik düzeni içinde Goz, Rehm koluna ve Îzmirlî ailesine gelin gider; eşi Şêxê Rehmê olur. Son bölümde, bir gece hem Goz hem de Rawik'in öldüğü anlatılır. Bunun üzerine anneleri yeni bir yas kilamı söyler. Bu nedenle metin, yalnızca bir aile hikâyesi değil, aynı zamanda Kürt sözlü edebiyatı, kadın hafızası ve yas dili açısından da önemli bir kayıttır.

English

Ejê, identified in the text as Rawê Mesî Alî Beg from the village of Altilera, is portrayed as a strong and self-standing woman. Published by Altun Başaran in issue 80 of Bîrnebûn, the text records both her life story and the kilams of mourning associated with the deaths within her family.

The text states that Ejê was descended from Ewnî Xoce, whose family is said to have opened a medrese in the village around 150 years earlier. She had four daughters and three sons. One of her sons, Hecî, died at the age of nineteen; because he had studied for seven years in Saudi Arabia, he was also called “Mil Hecî.” Another son, Abdila, died at the age of twenty-two. The consecutive deaths of these two sons became the source of Ejê's deep grief and lamentation.

Her daughter Zêva Xelê was given in a berdêl marriage to a household in the village of Çoplî, and thereafter became known as Goz. Ejê did not want this outcome and wished instead to marry her to her young son Omer, who was still too young to understand marriage. The narrative then describes Ejê setting out on foot toward Çoplî, crying and singing laments.

The document preserves two further veng/kilam in Ejê's voice, followed by the story of Zêva Xelê's children, Goz and Rawik. Within the framework of customary marriage, Goz becomes the bride of the Rehm line within the Îzmirlî family in Omera, where her husband is Şêxê Rehmê. In the final part of the text, both Goz and Rawik die in the same night, and their mother sings another lament. The piece is therefore important not only as a family narrative, but also as a document of Kurdish oral literature, women's memory, and the language of mourning.

Français

Ejê, identifiée dans le texte comme Rawê Mesî Alî Beg du village d'Altilera, est présentée comme une femme forte et autonome. Publié par Altun Başaran dans le numéro 80 de Bîrnebûn, ce texte conserve à la fois son histoire de vie et les kilam de deuil liés aux morts successives survenues dans sa famille.

Le texte indique qu'Ejê appartenait à la lignée d'Ewnî Xoce, dont la famille aurait ouvert une médersa dans le village environ 150 ans auparavant. Elle avait quatre filles et trois fils. L'un de ses fils, Hecî, meurt à l'âge de dix-neuf ans ; comme il avait étudié pendant sept ans en Arabie saoudite, on l'appelait aussi « Mil Hecî ». Un autre fils, Abdila, meurt à l'âge de vingt-deux ans. La mort successive de ces deux fils provoque chez Ejê un deuil profond, exprimé par des lamentations.

Sa fille Zêva Xelê est donnée en mariage d'échange (berdêl) dans une maison du village de Çoplî, et prend alors le nom de Goz. Ejê ne souhaitait pas cette union et voulait au contraire la marier à son jeune fils Omer, encore trop petit pour comprendre le mariage. Le récit décrit ensuite Ejê prenant la route de Çoplî à pied, en pleurant et en chantant ses plaintes.

Le document conserve ensuite deux autres veng/kilam attribués à Ejê, puis passe à l'histoire des enfants de Zêva Xelê, Goz et Rawik. Dans le cadre des coutumes matrimoniales, Goz devient la bru de la lignée de Rehm au sein de la famille Îzmirlî dans le village d'Omera, où son mari est Şêxê Rehmê. Dans la dernière partie du texte, Goz et Rawik meurent la même nuit, et leur mère chante un nouveau chant de deuil. Le texte constitue ainsi non seulement un récit familial, mais aussi un témoignage important sur la littérature orale kurde, la mémoire des femmes et le langage du deuil.

Sources internes

PDF source : altunbasaran.pdf
Pages source : 1, 2, 3