1873-1875 Kıtlığında Karaborsacılık ve Hukuki Mücadele

1873-1875 Büyük Kıtlığı sürecinde yaşanan ekonomik suçlar, bunlara karşı yürütülen hukuki süreçler ve dönemin en önemli resmi belgelerinden biri olan Dr. Charles Zitterer’in raporuna dair detaylar aşağıda MediaWiki formatında sunulmuştur.

1873-1875 Kıtlığında Karaborsacılık ve Hukuki Mücadele

Kıtlık felaketi sırasında gıda arzının düşmesi, bölgedeki yerel güç odakları (müteneffizan) ve tüccarların bu durumu bir kazanç kapısına dönüştürmesine neden olmuştur. Devlet, halkın açlıktan kırıldığı bir dönemde spekülasyon yapan bu kesimlere karşı hem idari hem de hukuki tedbirler almaya çalışmıştır.

Fiyat Artışları ve Karaborsa Piyasası

• Fahiş Fiyatlar: 1873 Temmuz'unda Ankara'da bir kile buğdayın fiyatı 30-40 kuruş civarındayken, 1874 Mart ayında bu rakam 360 kuruşa, Mayıs 1874'te ise karaborsada 840 kuruşa kadar fırlamıştır. Bu durum, normal fiyatların yaklaşık 30 katına çıkması anlamına gelmektedir.
• İstifçilik Örnekleri: Çankırı (Kengırı) İdare Meclisi azalarından Ali Şeyh’in 7.000, Hacı Yusuf oğlu Said Efendi’nin 1.200 kile buğday sakladığı ve bunları fahiş fiyatlarla sattığı rapor edilmiştir. Yozgat’ta bir tüccarın 20.000 kile buğdayı satmayıp ambarında beklettiği tespit edilmiştir.

Hukuki Davalar ve Şura-yı Devlet Kararları

• Haksız Kazancın Geri Alınması: Devlet, fahiş fiyatla satış yapanlara karşı tazminat davaları açmıştır. Örneğin, Çankırı’da buğdayı rayicin çok üstünde (330 kuruşa) satan Leblebicioğlu Mehmed Efendi hakkında açılan davada, Şura-yı Devlet haksız elde edilen kazancın istifçiden geri alınmasına hükmetmiştir.
• Görevden Almalar ve Soruşturmalar: Kıtlık bölgesine gönderilen buğdayı zimmetine geçirip çarşıda satan kaymakamlar ve yolsuzluğa karışan muhtarlar hakkında soruşturmalar yürütülmüştür. Akdağ Madeni Kaymakamı Osman Bey, satın alınan öküzlerin telef olmasına sebebiyet verdiği için görevden alınarak yargılanmak üzere Şura-yı Devlet’e sevk edilmiştir.

Dr. Charles Zitterer’in Tartışmalı Raporu

Hükümet tarafından bölgedeki sıhhi koşulları ve kıtlığın boyutlarını incelemek üzere görevlendirilen Dr. Charles Zitterer, 28 Haziran 1875 tarihinde kapsamlı bir rapor sunmuştur.

Raporun Ana Savunmaları

• Suçlu Tüccarlar ve "Cehalet": Zitterer, kıtlığın etkisini artıran temel unsurun stok eksikliği değil, yerel tüccarların açgözlülüğü olduğunu savunmuştur. Ayrıca, bölge halkının sadece hayvancılığa (tiftikçilik) güvenmesini "cehalet ve girişimcilik noksanlığı" olarak nitelendirmiştir.
• Avrupalı Tüccarların Rolü: Raporda, Avrupa’da buğdayın pahalanması üzerine Avrupalı tüccarların Anadolu’dan yüksek fiyatlarla büyük miktarda tahıl ihraç etmesinin darlığı şiddetlendirdiği iddia edilmiştir.
• Patates ve Mısır Ziraati: Zitterer, devletin Ankara ve Yozgat’ta patates ve mısır ziraatini özendirdiğini ve bu çabalar sayesinde kıtlığın sona erdiğini öne sürmüştür.

Eleştiriler ve Basın Tartışmaları

Zitterer’in raporu, özellikle The Levant Herald gazetesi tarafından sertçe eleştirilmiştir:

• Propaganda İddiası: Gazete, Zitterer’in tüm bölgeyi gezmediğini ve raporun Osmanlı hükümetini aklamak için hazırlanmış tek yanlı bir metin olduğunu savunmuştur.
• Liyakat Eleştirisi: Gazete, Zitterer’in Avrupa eğitimi almamış bir "Gülhane mezunu" olduğunu vurgulayarak raporun bilimsel değerini sorgulamıştır.

Sonuç

1873-1875 kıtlığı, Osmanlı Devleti’nin yerel elitler üzerindeki kontrolünü sorgulatan bir süreç olmuş; karaborsacılıkla mücadele ve Zitterer Raporu gibi girişimler, devletin hem halkı koruma hem de uluslararası imajını düzeltme çabasının bir parçası olarak tarihe geçmiştir.