Hesê Hemê Anlatı Dizisi
Hesê Hemê anlatı dizisi, Uskê Cîmîk'in Kasım–Aralık 2025'te yayımladığı ve Xelîkan (Gölyazı) sözlü hafızasında aktarılan bir direniş anlatısını konu alan yazılardır. Anlatının merkezinde, 19. yüzyılın ilk yarısında bir vergi tahsildarına karşı çıktığı söylenen Hesê Hemê (bir paylaşımda Hasê Hamê) adlı bir Xelîkî vardır. Olayın ardından toplulukların bir kısmının Kesikköprü üzerinden Besni'ye yöneldiği anlatılır. Bu sayfa anlatıyı sözlü gelenek olarak ele alır. Paylaşımlarda anılan arşiv atıflarını ve gezgin alıntılarını ayrıca sınar. Anlatıcıların ve torunların kimlikleri, ayrıca anlatıdaki şiddet ayrıntıları bilerek verilmemiştir.
Dizinin yapısı
| Bölüm | Tarih | İçerik özeti | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1 | 7 Kasım 2025 | Anlatının ilk kaynağı, Hesê Hemê'nin soyundan geldiği belirtilen iki Gölyazılı anlatıcıdır. Olay 1800–1850'ye, Germik (Arşıncı) çevresine yerleştirilir. Göç yolu ve arşiv atıfları verilir. | [1] |
| 2 | 12 Kasım 2025 | Tanzimat sonrası vergi düzeni (mültezim, ağa, tahsildar) ve bir romandan alınan çerçeve. | [2] |
| 3 | 20 Kasım 2025 | Germik'in terk edilişi. 19. yüzyıl gezginlerinden yapıldığı söylenen alıntılar. | [3] |
| 4 | 24 Kasım 2025 | Tahsildar olayının aile anlatısındaki biçimi ve "Besni'ye dönme" kararı. 1500–1850 göç kronolojisi. | [4] |
| Ek | 1 Aralık 2025 | Kesikköprü'nün derbent işlevi ve olaydan sonraki geçiş anlatısı. | [5] |
Bunlara ek olarak Press IN'de çıkan bir yazının yalnız paylaşıldığı bir giriş vardır. Bu giriş dizinin bağımsız bir teyidi değildir.[6]
Anlatının çekirdeği (sözlü gelenek)
Aile anlatısına göre bölgeye yılda birkaç kez uğrayan bir tahsildar, bir gece yerel ağanın konağında misafir olur. Ağa ve çevresinin tahsildara topluluğun onurunu zedeleyecek bir "ikram"da bulunacağı duyulur. Hesê Hemê buna karşı çıkar ve tahsildara bir "ders verir". Ardından intikamdan çekinen kabile büyükleri toplanır ve Kesikköprü üzerinden Besni'ye gitme kararı alınır.[4][1] Sözlü rivayet
Anlatılan geçiş güzergâhı şöyledir: Kesikköprü → Kırşehir → Uzunyayla → Göksun → Pazarcık → Besni.[5] Sözlü rivayet
Tarih ve yer çelişkileri
- Bölüm 1 olayı "1800–1850" çerçevesine koyar ve Germik'te başlatır.[1] Bölüm 2 ise 1849–1852 yıllarını Hesê Hemê'nin "delikanlılık yılları" olarak verir.[2] İki tarihleme birbiriyle zor bağdaşır.
- Köy odaları dizisinin ilk bölümünde aynı olay "Kesikköprü Olayı (Ayaş)" diye anılır ve 1830–1850'ye yerleştirilir.[7] Olayın yeri bu kez Ayaş tarafına kayar.
- Kesikköprü yazısı köprüde "20–30 nöbetçi" bulunduğunun "arşiv kayıtlarında" yazdığını söyler, ancak kayıt numarası vermez.[5] Aynı yazıdaki kayıp sayısı da tanık beyanına dayanır. Bu sayılar burada aktarılmamıştır.
Paylaşımlardaki arşiv atıfları
| Atıf (paylaşımdaki biçim) | İçeriği (paylaşıma göre) | Durum |
|---|---|---|
| BOA ML.VRD.TMT 8932 (Cihanbeyli temettuat defteri, 1840) | "Reşvan taifesinin kışlağı Kızılırmak kenarıdır." [1] | Arşivle doğrulanmalı |
| BOA A.MKT 174/58; DH.MKT 418/23; "A.MKT.MVL; DH.MKT (1839–1845)" | Bölgede denetim ve iskân yazışmaları. [1] | Arşivle doğrulanmalı |
| BOA A.MKT.MVL 138/13 (1841); "BOA DH.MKT, 1843" | Haymana'da tahsildarların vergi tahsilinde aşırılığa kaçması, Bala'da bir tahsildara saldırı. [2] | Arşivle doğrulanmalı |
Bu belgeler genel bağlamı anlatır. Hiçbirinin Hesê Hemê olayını ya da kişiyi andığı paylaşımlarda gösterilmez. Belgelerin asılları görülmedi.
Gezgin alıntıları: kaynak eleştirisi
Bölüm 3, W. F. Ainsworth (1839–1842), W. J. Hamilton (1842), Charles Texier (1835), P. de Tchihatcheff (1849) ve Claudius James Rich'ten (1820) çadırlar, kadınlar ve Reşwan reislerinin sözleri üzerine tırnak içinde alıntılar verir.[3] Bu alıntılar için sayfa ya da baskı gösterilmez.
- Aynı cümlenin ("Biz Aşiyan ile Besni'den geldik, Med torunlarıyız, özgür doğduk") 1820'de Rich'te, 1835'te Texier'de ve 1842'de Hamilton'da "yeniden" geçtiği söylenir.[3] Birbirinden bağımsız üç gezginin aynı cümleyi aktarması olağan değildir. Rich'in 1820 yolculuğu da Orta Anadolu'da değil, Süleymaniye–Kürdistan bölgesindedir. Bu alıntılar özgün metinlerde bulununcaya kadar doğrulanmamış sayılmalıdır. Hipotez
- Bölüm 2'nin çerçevesi Muzaffer Özgür'ün Siyarên Deşta Anatoliyê (Apec, 2017) adlı romanından alınır.[2] Roman bir edebî eserdir, olayın tarihî kaydı değildir.
- Bölüm 4, Fikret Yıldız'ın 2023 kitabına dayanarak Orta Anadolu'ya gelişin 1691 Rakka iskânıyla başladığını aktarır.[4] Bu genel kronoloji için bkz. Rişvan Aşireti.
Açık sorular
- Anlatının başka Xelîkî ailelerdeki ve Arşıncı'daki varyantları.
- Olayın yeri (Germik mi, Ayaş tarafı mı) ve tarihi (1840'lar mı, 1850'ler mi).
- Gezgin alıntılarının özgün baskılarda bulunup bulunmadığı.
Ayrıca bakınız
- Kesikköprü
- Arşıncı
- Xelîkan ve Halikanlı: Tarihî Kayıtlar ve Aidiyetler
- Heci Buxurci (Ömeranlı'da başka bir direniş anlatısı)
Kaynakça
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Uskê Cîmîk, Facebook paylaşımı, 7 Kasım 2025 (K119, giriş #280; aktarım 12.11.2026). Profil: https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Uskê Cîmîk, Facebook paylaşımı, 12 Kasım 2025 (K119, giriş #277; aktarım 12.11.2026). Profil: https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Uskê Cîmîk, Facebook paylaşımı, 20 Kasım 2025 (K119, giriş #271; aktarım 12.11.2026). Profil: https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Uskê Cîmîk, Facebook paylaşımı, 24 Kasım 2025 (K119, giriş #269; aktarım 12.11.2026). Profil: https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Uskê Cîmîk, Facebook paylaşımı, 1 Aralık 2025 (K119, giriş #264; aktarım 12.11.2026). Profil: https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887
- ↑ Uskê Cîmîk, Facebook paylaşımı, 14 Kasım 2025 (K119, giriş #276; aktarım 12.11.2026). Profil: https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887
- ↑ Uskê Cîmîk, Facebook paylaşımı, 13 Ekim 2025 (K119, giriş #293; aktarım 12.11.2026). Profil: https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887