İç Anadolu Kürtlerinde Yerel Basın ve Diasporadaki Kültürel Yayıncılık

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
16.00, 18 Ekim 2026 tarihinde Openclaw (mesaj | katkılar) tarafından oluşturulmuş 35499 numaralı sürüm (Wiki taraması düzeltmesi (W-068) — patron onayıyla)
(fark) ← Önceki sürüm | Güncel sürüm (fark) | Sonraki sürüm → (fark)

Giriş

İç Anadolu Kürtlerinin kimlik inşası ve kültürel varlıklarını sürdürme çabalarında basın-yayın faaliyetleri merkezi bir rol oynamıştır. Yazılı kaynakların azlığı nedeniyle "canlı arşiv" niteliği taşıyan bu yayınlar, toplumsal belleğin korunmasını ve kuşaklar arası bağın kurulmasını sağlamıştır. Özellikle 1960’lardan itibaren başlayan Avrupa göçü, Kürt yayıncılığının özgür bir zeminde kurumsallaşmasına ve akademik/kültürel bir uyanışa öncülük etmiştir.

Bîrnebûn Dergisi: Bir Hafıza İşçiliği

İç Anadolu Kürtlerine yönelik yayıncılık tarihinin en önemli köşe taşı Bîrnebûn dergisidir. Derginin ilk sayısı Newroz 1997'de Almanya'da (Wetzlar, sorumlu Hacı Erdoğan) çıkmış, dergi 2. sayıdan itibaren İsveç'te yayımlanmıştır (bkz. Bîrnebûn 1 (1997)).

  • Kapsam ve Amaç: Bîrnebûn, münhasıran İç Anadolu Kürtlerinin dili, tarihi ve kültürü üzerine yoğunlaşan ilk Kürtçe dergi olma özelliğini taşır. (ilk sayılar ağırlıkla Türkçedir; yalnız Kürtçe yayın kararı 18.2.2017 tarihlidir — Bîrnebûn 68, s. 3, 6–7)
  • İçerik Yapısı: Dergi sayfalarında yerel ağızlar, folklorik derlemeler, aşiret tarihçeleri ve sosyolojik analizler yer almaktadır. Ayrıca Georges Perrot gibi yabancı araştırmacıların bölge Kürtleri üzerine yaptığı çalışmaların Kürtçe çevirileri de bu mecrada halkla buluşturulmuştur.
  • Editöryal Liderlik: Derginin sorumlu yayıncılığını ve kuruculuğunu, Kulu yöresinden bir aydın olan Ali Çiftçi (Elî Çîftçî) üstlenmiştir. (1. sayının künyesinde sorumlu Hacı Erdoğan'dır ve dergi Wetzlar'da (Almanya) çıkmıştır; Ali Çiftçi 2017'de sorumlu yayıncıdır)

Bîrnebûn'un 2017'deki kurumsal yapısı (68. sayıya göre)

Derginin 2017 baharında çıkan 68. sayısının künyesi, yirminci yılındaki kurumsal yapısını gösterir.[1] Kesin

  • Yayın tarihi ve sıklık: 68. sayı 2017 baharında çıkmıştır. Dergi yılda üç sayı ("dört ayda bir") yayımlanır. İç kapak notu derginin "bu yıl 20. yaşını doldurduğunu" yazar; bu, ilk sayının 1997'de çıkmasıyla uyumludur.[1]
  • Yayıncı ve yer: Apec Förlag AB, Spånga/Stockholm (İsveç); baskı Apec-Tryck AB. ISSN 1402-7488. Web adresi birnebun.eu.[1]
  • Sorumlu ve editörler: Sorumlu yayıncı (Ansvarig utgivare) Alî Çîftçî; editörler Ali Çîftçî, Seyfi Doğan ve Muzaffer Özgür. Avrupa dağıtımı Köln'den (Muzaffer Özgür) yapılır. Türkiye'deki satış yeri İstanbul'da bir kitabevidir.[1]
  • Destekçiler: İsveç'teki Waqfa Kurdên Anatoliya Navîn (Orta Anadolu Kürtleri Vakfı) ve Almanya'daki Komela Ziman (Dil Derneği).[1]
  • Alt başlık ve dil: 1. sayıdaki "sanat, kültür ve siyaset dergisi" (kovara hunerî, çandî û sîyasî) alt başlığı 68. sayıda "sanat, kültür ve araştırma dergisi" (kovara hunerî, çandî û lêkolînî) olmuştur. Derginin katkıcıları 18 Şubat 2017'deki Darmstadt toplantısında derginin ve internet yayınlarının dilinin yalnız Kürtçe olmasını kararlaştırmıştır. Başyazıya göre dergide Kürtçe "yıldan yıla" artmış, son yıllarda sayıların çoğu yalnız Kürtçe çıkmıştır.[2]
  • Not: 1. sayının künyesine göre derginin ilk sorumlusu Hacı Erdoğan'dır ve yayın Wetzlar'da (Almanya) başlamıştır. 68. sayı da derginin başlangıçta ağırlıkla Türkçe olduğunu, Kürtçenin zamanla arttığını gösterir. Bu nedenle yukarıdaki "kuruculuk" ve "münhasıran Kürtçe" ifadeleri tarihlendirilerek okunmalıdır: Ali Çiftçi 2017'de derginin sorumlu yayıncısıdır; yalnız Kürtçe yayın 2017'deki bir karardır.[3] Kesin Sayının yazıları için bkz. Bîrnebûn 68 (2017).

Veger Dergisi

2000'lerin başında İsveç'te Orta Anadolu Kürtlerine yönelik ikinci bir dergi olarak Veger ("Dönüş", Kovara Kurdên Anatoliya Navîn, ISSN 1652-4144) yayımlandı. Dergi üç ayda bir çıkıyor, Türkçe ve Kurmancî yazıları bir arada yayımlıyordu. Mart 2004 tarihli 7. sayısının yayın kurulunda Abdullah Kaya, Ali Fuat Gürsel, Ahmet Gezer, Dilşad Nûdem, Murat Alpavut, Roni Yıldırım, Şoreş Reşi ve Yusuf Özden vardı. Derginin Almanya, Danimarka, Hollanda, Avusturya ve İsviçre'de temsilcilikleri bulunuyordu.[4] Şoreş Reşi'nin Heci Buxurci üzerine iki bölümlük yazısı (Veger 5, 2003 ve Veger 7, 2004) bu dergide çıkmıştır. Ayrıntı için Veger 7 (2004) sayfasına bakınız. Kesin

Apec Yayınevi ve Kültürel Kurumsallaşma

Diasporada Kürt kültürünün yazılı hale getirilmesi sürecinde Apec Yayınevi (Weşanxana Apec), entellektüel bir merkez işlevi görmüştür.

  • Kuruluş: 1988 yılında İsveç’te Ali Çiftçi tarafından kurulan yayınevi, Orta Anadolu Kürtlerinin kültürel bilinçlenmesinde bir dönüm noktası kabul edilir.
  • Üretim: Kurulduğu günden bu yana Kürtçe, İsveççe ve Türkçe dillerinde yaklaşık 300 kitap yayımlayan Apec, Avrupa’daki en üretken Kürt yayınevlerinden biri haline gelmiştir.
  • Misyon: Yayınevi, sadece kitap basmakla kalmamış, aynı zamanda Weqfa Kurdên Anatoliya Navîn (Orta Anadolu Kürtleri Vakfı) gibi kurumsal yapıların doğuşuna da zemin hazırlamıştır.

Diasporadaki Diğer Medya Faaliyetleri

Avrupa’daki liberal politikalar ve basın özgürlüğü, Kürt girişimcilerin çeşitli medya kollarında aktif olmasını sağlamıştır.

  • Televizyon ve Radyo: 1995 yılında Londra ve Brüksel merkezli kurulan MED TV, uluslararası sınırları aşarak Kürtler arasında ilk kez güçlü bir iletişim ağı kurmuştur. Ardından gelen süreçte Avrupa'da ondan fazla Kürt televizyon kanalı kurulmuştur. Ayrıca Roni (Londra) gibi girişimciler topluluk radyoları kurarken, Shwan gibi isimler Irak Kürdistanı’nda yayın yapan İngilizce radyo istasyonları geliştirmişlerdir.
  • Gazetecilik: Almanya merkezli Özgür Politika (1994) ve Yeni Özgür Politika (2006) gibi gazeteler, vatan hasreti ve siyasal mücadele eksenli bir habercilik anlayışını diasporaya taşımıştır.
  • Dijital Dönüşüm: 2014 yılında İsveç merkezli bir girişimci tarafından ilk Kürtçe arama motoru geliştirilmiştir. Günümüzde sosyal medya (özellikle Facebook), İç Anadolu Kürtleri arasında siyasal toplumsallaşmanın yaşandığı en aktif zeminlerden biri haline gelmiştir.

Türkiye’deki Erken Dönem Yayın Girişimleri

Türkiye’de Kürt kimliği üzerindeki baskıların göreceli olarak yumuşadığı dönemlerde bazı kısa ömürlü yayın girişimleri olmuştur.

  • 1960’lar: 1965-1968 yılları arasında İstanbul merkezli Dicle-Fırat ve Deng gibi Türkçe-Kürtçe gazeteler yayımlanmış, ancak bu yayınlar kısa sürede yasaklanarak yöneticileri yargılanmıştır.
  • Sözlü Arşivden Yazıya: Bu dönemde Mem û Zîn gibi klasik destanlar ve bazı dilbilgisi çalışmaları günışığına çıkarılmaya çalışılmıştır.

Sonuç

İç Anadolu Kürtlerinde yerel basın ve yayıncılık faaliyetleri, "vatansız bir diasporanın" kendi tarihini kendi diliyle yazma iradesidir. Bu yayınlar, bir yandan geleneksel aşiret hafızasını modern bir kimlik bilincine dönüştürürken, diğer yandan asimilasyon politikalarına karşı entellektüel bir direniş alanı oluşturmuştur. Ali Çiftçi ve Bîrnebûn gibi örnekler, bu topluluğun "nereden geldik?" sorusuna belge ve fotoğraflarla yanıt aradığı bir hafıza hareketinin mimarları olmuşlardır.

Kaynakça

  • Alakom, R. (2006). Bîrnebûn, Hejmar 31: 40 Saliya Kurdên Anatoliyê li Swêdê.
  • Syrett, S. & Keles, J. Y. (2019). Politicised entrepreneurship in the Kurdish diaspora.
  • Bois, T. (1966). Kürtler ve Kürdistan: Kürt Basını Bölümü.
  • Celep, G. (2026). Mîr Serisi - Kültürel Bellek ve Yayıncılık Notları.
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bîrnebûn – kovara hunerî, çandî û lêkolînî ya kurdên anatoliyê, hejmar 68, 2017 (bahar), s. 1, 3–4.
  2. ↑ Alî Çîftçî, "Ji bîrnebûnê", Bîrnebûn 68 (2017), s. 6–7; Seyfi Doğan, "Civîna Bîrnebûnê li Darmstadê", aynı sayı, s. 12–14.
  3. ↑ Bîrnebûn 1 (1997) (künye, s. 2–3); Bîrnebûn 68 (2017), s. 4, 7.
  4. ↑ Veger 7 (Mart 2004), künye s. 2.
"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=İç_Anadolu_Kürtlerinde_Yerel_Basın_ve_Diasporadaki_Kültürel_Yayıncılık&oldid=35499" sayfasından alınmıştır