Kültür:Atasözlerinde Adalet ve Kader
Derleme: Gülabi CELEP
Giriş
Her halkın bir hafızası vardır; Orta Anadolu Kürtlerinin hafızasıysa sözle yazılmıştır. Kitap az, yazı seyrektir belki; ama bir cümle, bazen bir yasa kadar güçlüdür. Atasözleri, bu halkın neye güldüğünü, neye inandığını, neye direndiğini anlatır. Her biri bir yargıdır, bir dua, bir deneyim, bir yara izidir.
Ve bu sözlerde iki büyük tema hep yan yanadır: adalet ve kader.
Sözün Adaleti
Adalet, bu topraklarda mahkeme kapısında değil, sofrada aranır. Bir köyde biri haksızlık ettiğinde, hâkim değil, halk konuşur. Ve halkın hükmü, en kısa, en sade sözdür:
<poem> "Xwedê bi rastê re ye." (Tanrı doğruluktan yanadır.) </poem>
Bu bir inançtan çok, bir yaşam ilkesidir. Çünkü köylü bilir: doğruyu eğmeden yaşamak, toprağı sürmek kadar zordur. Bir başka söz söyler:
<poem> "Reş ne di binê spî de veşêt." (Siyah, beyazın altına gizlenmez.) </poem>
Yani, ne kadar örtülse de haksızlık, bir gün su yüzüne çıkar. Adalet, bu halkta bir mahkeme değil, vicdanın sesidir.
Kaderin Gölgesi
Kader, Orta Anadolu Kürtlerinin hayatında hem sığınak hem sınavdır. Köylü bilir ki, yağmur bazen yağar, bazen de göğüs kurur; ama tohum atılmadan, bereket de gelmez. Sözle anlatır bunu:
<poem> "Destê xwe bi serê Xwedê re bike." (Eline sahip ol, sonra Tanrı'ya bırak.) </poem>
Bu halk için kader, tembellik bahanesi değildir; çabayı, alın terini, emeği kutsar. Bir yaşlı, tarlaya geç kalan gence şöyle der: “Xwedê şîr dide kelekê, lê pê divê birî!” (Tanrı keçiye süt verir, ama sağıp almak gerekir!)
Bu sözde, hem kaderin hem adaletin ölçüsü vardır: İnsan payına düşeni yapmadıkça, hiçbir dua yeşermez.
Sözün Diliyle Adalet
Bazı atasözleri, köyün bütün tarihini anlatır:
<poem> "Rêya xwe qelew bike, ji gundê re nabe." (Yolunu doğru tut, köy sana düşman olmaz.) </poem>
Bu, adaletin toplumsal ölçüsüdür — toplulukla uyum içinde olmak, hakka saygı göstermek. Bir başkası, insanın adalet duygusunu özetler:
<poem> "Ji dilê mezin re destê mezin tê." (Büyük yüreğe, büyük el yakışır.) </poem>
Yani, kim güçlüyse, adaleti de o korumalıdır. Bu halkta güç, zulüm için değil, koruma içindir. Köylünün gözünde en adil insan, en çok dinleyendir.
Kaderin Sessiz Bilgeliği
Kaderle ilgili sözler, çoğu kez yumuşak, teslimiyetli ama derindir. Bir yaşlı kadın, oğlunu askere uğurlarken söyler: “Xwedê her kesê li cîhê xwe da.” (Tanrı herkesi yerli yerine koymuştur.)
Ama bu sözün altında bir kabullenme değil, hayatın döngüsüne duyulan saygı vardır. Köylü bilir: bazen ekin yanar, bazen kuzu ölür, ama dünya dönmeye devam eder. Bu anlayış, onu ne umutsuz ne de öfkeli yapar — sadece dirençli.
Kader, burada sabırla ölçülür, adalet, onun karşısında terazidir.
Kadınların Dilinde Adalet
Kadınların sözleri, adaletin duygusal tarafını taşır. Bir komşu kavgasında, bir anne araya girdiğinde der ki: “Dilê min bi dilê te re be.” (Kalbim senin kalbinle bir olsun.)
Bu bir uzlaşma çağrısıdır, adaletin en sade biçimidir: ötekinin kalbini duymak. Kadınlar, köyde sözün dengesi gibidir. Onlar adaleti bağırarak değil, öğreterek kurar.
Bir çocuk haksızlık ettiğinde, “Reşî digerî, lê rûmet diçî.” der. (Siyahı seçersen, onurun gider.)
Sözden Yasaya
Atasözleri, bu halkta yasa gibi işler. Köyün en yaşlısı, bir anlaşmazlıkta sözü keser:
<poem> "Gotin hat, dest rût bû." (Söz söylendi, el durdu.) </poem>
Yani karar verilmiştir. Bir cümle, tartışmadan güçlüdür, çünkü o sözün arkasında yüzyılların tanıklığı vardır. Bu halkın adaleti kalemle değil, hafızayla yazılmıştır. Kaderi de gökyüzünde değil, toprağın altında aranır.
Kapanış
Orta Anadolu Kürtlerinin atasözleri, adaleti ararken kaderi unutmayan bir bilgelik taşır. Ne bütünüyle teslimiyet, ne kör isyan… Bu iki denge arasında insan olmanın sınırlarını çizer.
Bir atasözüyle biter hikâye:
<poem> "Rastî avê ye, her derê tê." (Doğruluk su gibidir, her kapıdan geçer.) </poem>
Ve belki de bu, bin yıllık sözlerin en doğrusu: adalet, hep akar; önünü yalnız biz keseriz.
“Söz, bu halkın terazisidir: Bir kefesinde adalet, diğerinde kader durur.”
Notlar ve Düzen Önerisi
- Görsel önerisi: Yaşlı bir adamın elinde tespihle konuştuğu köy meydanı sahnesi.
- Yan bilgi kutusu: “Kürt Atasözlerinde Adalet ve Kader Temaları — Örnekler ve Anlamları”.
- Ek öneri: 10 yöresel atasözü (Kürtçe–Türkçe karşılıklarıyla) seçkisi.