Deveden Tuz Fabrikasına

Deveden Tuz Fabrikasına, Tavşançalı (Ömeranlı) kasabasının 1984 tarihli el çizimi yerleşim krokisinden yola çıkarak Orta Anadolu Kürtlerinin yerleşme ve ekonomik dönüşüm sürecini özetleyen bir makaledir.

1984 krokisi

Tavşançalı (Ömeranlı)’nın dönüşümünü anlatan temsilî illüstrasyon: deve kervanı, yaylalar ve 1984 krokisindeki dört tuz fabrikası. Ağralı’nın 1984 krokisinden esinlenmiştir; ölçekli bir harita ya da tarihî belge değildir.

1984 yılında antropoloji öğrencisi Ahmet Ağralı’nın elle çizdiği Tavşançalı (Ömeranlı) krokisi, yalnızca dönemin yerleşim dokusunu değil, yaklaşık bir buçuk yüzyıla yayılan ekonomik ve toplumsal dönüşümün izlerini de taşır. Krokide Konya–Ankara karayolunun iki yanında dört tuz fabrikası işaretlenmiştir: Arı-İnci, Ak-Bil, Vatan ve Mis. Kasabadan dışarı uzanan Uzunkuyu, Kırklar, Pazarözü ve Celep yolları ise hem yerleşimin eski yaylalarını hem de çevredeki Kürt köyleriyle kurduğu coğrafi ilişkileri gösterir.

İskân süreci

Kroki 1984 yılındaki Tavşançalı’yı resmeder; ancak bu manzaranın arkasında 19. yüzyılın ortalarına kadar uzanan bir iskân süreci vardır. Osmanlı belgelerinde Rişvan aşiretine bağlı Ömeranlı oymağı, bu dönemde Konya çevresinde konar-göçer topluluklar arasında kaydedilmektedir. 1848 yılında Ömeranlı oymağından otuz hanenin Esbkeşan, bugünkü Cihanbeyli çevresinde iskân edilmesinin planlandığı görülür. 1858 tarihli başka bir belgede ise Rişvan’a bağlı Ömeranlı/Omeran, Haymana’dan Esbkeşan’a gelerek ev ve cami inşa eden topluluklar arasında sayılır. Köyün yaşlılarının aktardığı sözlü anlatılar da ilk hanelerin yaklaşık 1840–1845 yılları arasında Tavşandağ’ın eteklerine yerleştiğini belirtir.

Yerleşik hayat ve yaylacılık

Ancak yerleşik hayata geçiş, konar-göçer yaşam biçiminin bir anda terk edilmesi anlamına gelmemiştir. Hayvancılık ve mevsimlik hareketlilik uzun süre devam etmiştir. Fransız arkeolog ve seyyah Georges Perrot, 1861 yılında Haymana Kürtlerini ziyaret ettiğinde, evlerini kurmuş olmakla birlikte çadır yaşamını tamamen terk etmemiş ve büyük hayvan sürülerini İstanbul’a kadar götüren topluluklarla karşılaşmıştı.

Benzer bir ikili yaşam düzeni Tavşançalı’da da 20. yüzyılın ortalarına kadar sürdü. Köy merkezine “Kışla” deniliyor; yaz aylarında ise Kırklar, Uzunkuyu, Pazarözü ve Acıkuyu yaylalarına çıkılarak karaçadırlar kuruluyordu. Başlangıçta mevsimlik kullanılan bu yaylaların bir bölümü zaman içerisinde sürekli yerleşim alanlarına, mahallelere ve köylere dönüştü.

Devecilik

Bu dönemde Tavşançalı ekonomisinin en önemli unsurlarından biri devecilikti. Deve, yalnızca bir ulaşım aracı değil; köyü Orta ve Batı Anadolu’daki ticaret merkezlerine bağlayan ekonomik sistemin temeliydi. Deveci Tevfik Tokmak’ın anlatısına göre Tavşan Tuzlası’ndan alınan tuz ile köyde üretilen buğday, deve kervanlarıyla Aydın, Eskişehir ve Karaman’a taşınırdı. Dönüş yolunda ise incir, üzüm ve çamaşır yıkamakta kullanılan kil getirilirdi.

Tokmak’ın hafızasında deveciliğin ekonomik değeri tek bir cümlede özetlenmiştir:

“Develeri olan aç kalmazdı.”

Bu söz, devenin dönemin kırsal ekonomisindeki yerini açık biçimde ortaya koyar. Tevfik Tokmak’ın deveciliği 1965 yılında bırakması, aynı zamanda Tavşançalı’daki geleneksel kervan ekonomisinin sona erişini simgeleyen tarihlerden biri olarak görülebilir.

Kervandan fabrikaya

1984 krokisinde karayolunun iki yanında görülen dört tuz fabrikası, tam da bu ekonomik dönüşümün sonraki aşamasını temsil etmektedir. Tuz Gölü havzasından çıkarılan tuz, daha önce deve kervanlarıyla uzak pazarlara taşınırken, karayolu ulaşımının gelişmesiyle birlikte yerinde işlenmeye ve fabrikalarda paketlenmeye başladı. Devenin yerini kamyon, kervanın yerini ise karayoluna bağlı ticari üretim ağı aldı.

Böylece aynı ekonomik kaynak —tuz— varlığını sürdürürken, onu taşıyan ve pazara ulaştıran sistem bütünüyle değişmişti. Önce deve sırtında taşınan tuz, daha sonra kamyonlarla sevk edilen sanayi ürününe dönüşmüştü.

Avrupa'ya göç

Fakat Tavşançalı’nın dönüşümü bununla da sınırlı kalmadı. 1960’ların ortalarından itibaren, özellikle 1965 sonrasında köyden çok sayıda insan çalışmak amacıyla Batı Almanya, İsveç, Hollanda ve Fransa’ya göç etti. Böylece geçim ekonomisinin coğrafyası bir kez daha genişledi. Daha önce köyü Aydın’a, Eskişehir’e ve Karaman’a bağlayan kervan yollarının yerini, bu kez Avrupa’ya uzanan işçi göçü güzergâhları aldı.

Değerlendirme

Bu açıdan Ahmet Ağralı’nın 1984 tarihli Tavşançalı krokisi, yalnızca bir köy planı olarak okunmamalıdır. Kroki üzerinde yan yana görülen yollar, yaylalar, karayolu ve tuz fabrikaları, Orta Anadolu’daki Kürt topluluklarının yaklaşık yüz elli yıllık dönüşümünün farklı katmanlarını aynı mekân üzerinde görünür hâle getirir:

konar-göçerlikten yerleşik hayata,
yayladan köye,
deveden kamyona,
kervandan fabrikaya,
köyden Avrupa’ya.

Bu nedenle Tavşançalı’nın tarihini yalnızca bir “köyün kuruluş tarihi” üzerinden değil; iskân, hayvancılık, ticaret, ulaşım, sanayileşme ve göçün birbirini izleyen dönüşümleri üzerinden değerlendirmek daha açıklayıcıdır.

Bununla birlikte, Ömeranlıların Tavşandağ çevresine kesin olarak hangi tarihte yerleştiği, ilk hanelerin kimlerden oluştuğu ve yaylaların hangi tarihlerde kalıcı yerleşimlere dönüştüğü gibi meseleler henüz bütünüyle aydınlatılmış değildir. Osmanlı arşiv belgelerinin, nüfus ve temettuat kayıtlarının, tapu-kadastro belgelerinin ve yerel sözlü tarih anlatılarının birlikte değerlendirilmesi, Tavşançalı’nın kuruluş ve dönüşüm tarihini çok daha sağlam bir kronoloji üzerine oturtacaktır.