Çemişkezek Konfederasyonu
Çemişkezek Konfederasyonu, tarihsel olarak Çemişkezek merkezli olmak üzere Dersim, İç Anadolu ve Xorasan coğrafyalarına yayılan Kürt aşiret ve topluluklarının oluşturduğu gevşek yapılı bir konfederatif örgütlenmedir. Bu konfederasyon, merkezi ve hiyerarşik bir siyasal birlikten ziyade, ortak köken, akrabalık bağları ve tarihsel dayanışma temelinde şekillenmiş bir toplumsal yapı olarak değerlendirilir.
Konfederasyon bünyesinde yer alan topluluklar, farklı dönemlerde zorunlu iskân, sürgün ve yer değiştirme politikalarına maruz kalmış; buna rağmen aşiret adlarını, kimliklerini ve kolektif hafızalarını korumayı başarmışlardır.
Tarihsel ve Coğrafi Çerçeve
Çemişkezek Konfederasyonu’na bağlı toplulukların tarihsel dağılımı üç ana coğrafi hatta izlenmektedir:
- Xorasan (Xorasan-1 ve Xorasan-2 kolları),
- İç Anadolu / Kürdistan hattı,
- Dersim ve çevresi.
Bu dağılım, konfederasyona bağlı aşiretlerin tek bir coğrafyada yoğunlaşmadığını; aksine farklı dönemlerde gerçekleşen siyasal müdahaleler sonucu geniş bir alana yayıldığını göstermektedir. Özellikle Osmanlı dönemi yerleştirme politikaları, bu dağılmanın belirleyici unsurlarından biri olmuştur.
Konfederasyon Yapısı
Çemişkezek Konfederasyonu, adları farklı coğrafyalarda değişiklik gösteren ancak aynı kökene işaret eden aşiretlerden oluşmaktadır. Aynı aşiret adı, Xorasan’da bir biçimiyle; İç Anadolu’da ise farklı bir adlandırmayla kaydedilmiştir. Bu durum, konfederasyonun **etnik ve tarihsel sürekliliğini** gösteren önemli bir göstergedir.
Konfederasyon bünyesinde yer alan aşiretler arasında şunlar bulunmaktadır:
ve tabloda kayıtlı diğer topluluklar.
Bu yapı, konfederasyonun katı sınırları olan bir birlik olmadığını; zaman içinde genişleyen, daralan ve farklı adlarla varlığını sürdüren bir ağ olduğunu göstermektedir.
Sürgün, Dağılma ve Süreklilik
Çemişkezek Konfederasyonu’nun tarihsel karakterini belirleyen temel unsurlardan biri, konfederasyona bağlı toplulukların maruz kaldığı sürgün ve zorunlu yer değiştirme uygulamalarıdır. Bu uygulamalar sonucunda:
- Aynı aşirete mensup gruplar farklı bölgelere dağıtılmış,
- Aşiret adları yerel koşullara göre değişmiş,
- Kimlik kimi dönemlerde gizlenmiş, kimi dönemlerde yeniden görünür hale gelmiştir.
Buna rağmen, aşiret hafızası ve sözlü gelenek sayesinde konfederasyon bilinci tamamen ortadan kalkmamış; kuşaklar boyunca aktarılmıştır.
Kültürel ve Toplumsal Önemi
Çemişkezek Konfederasyonu, yalnızca tarihsel bir aşiretler birliği değil; aynı zamanda Kürt toplumsal yapısının dayanıklılığını gösteren önemli bir örnektir. Konfederasyonun varlığı:
- Kürt aşiret yapılarının esnekliğini,
- Kimliğin coğrafyadan bağımsız olarak korunabildiğini,
- Sözlü kültürün tarihsel süreklilikteki rolünü
açık biçimde ortaya koymaktadır.
Bu yönüyle Çemişkezek Konfederasyonu, Orta Anadolu Kürtleri ve Xorasan Kürtleri arasındaki tarihsel bağların anlaşılmasında temel bir referans noktasıdır.
Ayrıca bakınız
- Orta Anadolu Kürtleri
- Xorasan Kürtleri
- Kürt Konfederasyonları
- Aşiret Yapıları
- Sürgün ve Zorunlu İskân
| Xorasan-1 | Xorasan-2 | | | | | | - | ------------------ | - | ---------------- | | | – | | Badıllı | | | | | | | | Biwan | | – | | | | | | | | – | | Berazî(?) | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | Bacyan | | Sevedî(?) | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | Celali | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | U/A-mar-lu / Omara | | Omera | | | | | | | | – | | Afşar | | | | | | | | Goyan | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | İzan | | İzol | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | Kerçol (Qerçol) | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | Kivan / Kawau | | Kawî | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | Kikan | | | | | | | | Mujigan | | Modan(?) | | | | | | | | – | | Milan | | | | | | | | – | | Ulaslı (Badıllı) | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | Pehlewan | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | Ruta | | Rütan | | | | | | | | Reşwan | | Reşiya | | | | | | | | Şevkan | | Şevika | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | Sevedî(?) | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | Şexika | | | | | | | | Şiran | | – | | | | | | | | – | | Şeker | | | | | | | | – | | Şeyhan | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | Terika | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | Topan | | Canbeg(?) | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | Xelka | | Xelika | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | Zerikan | | | | | | | | – | | – | | | | | | | | – | | – | | | | | |
---
|
|---|