İç Anadolu Kürt Yerleşimlerinde Toponimi ve İskân Hafızası
Giriş
İç Anadolu’nun bozkırlarında kurulan Kürt köylerinin isimleri, yalnızca coğrafi birer işaret değil; aynı zamanda sürgün, konar-göçerlikten yerleşik hayata geçiş ve aşiret hafızasının birer tescilidir. Osmanlı arşiv kayıtları ve sözlü tarih anlatıları, bu köylerin büyük bir kısmının 19. yüzyılın ortalarında (özellikle 1830-1860 arası) sistemli iskân politikaları sonucunda ortaya çıktığını göstermektedir.
İskân Sürecinde Kurulan Yeni Köyler (1859 Kayıtları)
1859-1860 yıllarında yapılan nüfus ve iskân sayımları, Haymanateyn (Haymana) bölgesinde o tarihte henüz "yeni" olarak nitelendirilen 15 köyü kaydetmiştir. Bu köyler şunlardır:
- Konakgörmez: Sefkanlı (Sefîkan) cemaati tarafından kurulmuştur.
- Kerpiç (Gundi Kose): 1859'da 44 haneli bir Rişvan yerleşimi olarak kaydedilmiştir.
- Bumsuz: Rişvan aşiretinin iskânı için kurulan 58 haneli bir köydür.
- Selametli, Cihanşah, Altunçanak, Karacaviran, Kepenekçi Kalesi, Toluntaş, Küçükgökgöz, Sarı Halil, Soğluca, Arık, Kötek (Subaşı) ve Tevhodor.
İsim Kökenleri ve Etimolojik Sınıflandırma
1. Kurucu Şahıs ve Grup Sayısına Dayalı İsimler
Birçok köy adı, orayı kuran grubun niteliğine veya liderine atıfta bulunur:
- Altılar: Köyün adını, bölgeye doğudan (Adıyaman, Urfa, Sivas hattından) gelen ve 6 kişiden oluşan ilk kurucu gruptan aldığı belirtilir.
- Beşkardeş: Urfa ve Siverek'ten gelen Sevki/Sefkanlı aşiretine mensup 5 kardeşin bu yerleşimi kurmasıyla bu ismi almıştır.
- Tavlioren: Tavlu Bey himayesinde bölgeye gelen Kürtler tarafından kurulmuştur.
- Celep (Sêvka): 1839 yılında Sefkanlı aşiretinin bir kolu tarafından kurulmuş, ismi "hayvan ticareti yapan" anlamındaki "celep" kelimesinden gelmiştir.
2. Eski Yurt Hatırasını Yaşatan İsimler
Aşiretler, geldikleri coğrafyadaki yer isimlerini yeni köylerine taşıyarak bir "mekânsal hafıza" oluşturmuşlardır:
- Yeniceoba (İncov): Nasirî aşiretinin daha önce Adana’nın Yenice bölgesinde yaşamış olmasından dolayı bu ismi aldığı ifade edilir.
- Dülük: Kerpiç köyü sakinleri, Gaziantep’teki antik yerleşim yeri olan Dülük’ten geldiklerini belirterek, yeni yerleşimlerindeki bir mevkiye de bu ismi vermişlerdir.
3. Aşiret İsimlerinden Türeyen Yerleşimler
Bazı yerleşimlerin isimleri doğrudan kurucu aşiretin adı ile özdeşleşmiştir:
- Cihanbeyli: İsminin Canbeg (Canbeyli) aşiretinden geldiği yerel halk tarafından ifade edilmektedir.
- Kulu: İsminin Kürtçe "Gunde Kulu" (Kulu Köyü) ifadesinden evrildiği savunulmaktadır.
- Hespkeşan / Espkeşan: Kulu ve Cihanbeyli havzasının eski adıdır. Kürtçe "Hesp/Esp" (at) ve "keşan" (çekmek/yetiştirmek) kelimelerinden türemiştir; bu topluluk Osmanlı'ya at yetiştirerek hizmet verdiği için Türkçe kayıtlarda "Atçeken" olarak anılmıştır.
4. Kurucu Efsaneler ve Kararlar: "Bulduk" Örneği
Bulduk köyünün ismi (1853/54 kuruluşu), aşiretin uzun sürgün ve göç yolculuğunun sonunda yerleşecek uygun bir yer bulmasına dair bir kararlılığı simgeler. Halk arasındaki rivayete göre bu isim, "Bir ad bulduk, bir yer bulduk" cümlesinden doğmuştur. Ayrıca köyün merkezindeki Bulduk Tekkesi ve kurucusu kabul edilen Bulduk Dede, ismin kutsal bir kökenle de pekiştirilmesini sağlamıştır.
Sonuç
İç Anadolu Kürt köylerinin isimleri, Osmanlı devletinin göçebeleri "medeniyete ısındırma" (yerleşik hayata geçirme) çabası ile aşiretlerin kendi kimliklerini koruma iradesinin kesişim noktasıdır. Bu toponomik yapı, bölgedeki Kürt varlığının tarihsel derinliğini ve aşiret kollarının (Sewikan, Nasirî, Omeran vb.) dağılımını anlamak için en somut kaynaktır.
Düzeltme (18.10.2026): Metindeki boş atıf işaretleri ("[]") kaldırıldı. Düzeltmeler: Bumsuz 1748 defterinde köy olarak kayıtlıdır, Rişvan iskânı için kurulmuş değildir (s. 49–50)[1]; Altılar 16. yüzyıldan beri Haymana defterlerinde kayıtlıdır[2]; "6 kişilik kurucu grup" açıklaması sözlü rivayettir. Beşkardeş'in Urfa–Siverek'ten gelen Sefkanlı beş kardeşçe kurulduğu kaynaksızdır; yerel anlatıda köyü Ömeranlı'dan ayrılan beş kardeş kurar. Sefkanlı köyleri Haymana'da Kerpiç, Cihanşah, Kepenekçi Kalesi ve Konakgörmez'dir (1784 NFS.d kaydı). Kulu < "Gunde Kulu" ve Hesp/Esp-keşan etimolojileri sözlü rivayettir Sözlü rivayet. Hipotez
Kaynakça
- Hütleroth, W. D. (1968). "Ländliche Siedlungen im südlichen Inneranatolien".
- Özlem Gülenç İğdi. "Tanzimat’tan Sonra İdari Yapılanmada Ankara Örneği".
- Söylemez, F. (2007). "Osmanlı Devletinde Aşiret Yönetimi: Rişvan Aşireti Örneği".
- Lundberg, I. & Svanberg, I. (1992). "Kulu: Utvandrarbygd i Turkiet".