Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri

İnceleme · Araştırma · Tartışma

Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri

Yazar: Nuh Ateş

Bu metin, Batı Kürtleri, Orta Anadolu Kürtleri, Kürt sorunu, asimilasyon, ulus-devlet ve federalizm eksenlerinde bir değerlendirme sunmaktadır.

Giriş

Batı Kürtleri hakkında bazı görüşler

Türkiye’nin Batı yakasında yoğun bir Kürt nüfusun yaşadığı biliniyor. Ancak konunun ayrıntıları pek bilinmiyor.

Bu konudaki zorluklar; sayısal durum, bölgeye geliş tarihi, nedenleri ve biçimi, ulusal kimliklerini sahiplenişleri, sosyal ve mesleki konumlarıyla ilgili sorulara yanıt aramaya kalkıştığınızda karşınıza çıkar.

Bunun başlıca nedeni, araştırma, inceleme ve anketlere dayalı verilerin azlığı ya da bulunmayışıdır. Böyle olunca da Batı Kürtleri üzerine ileri sürülen kimi görüş ve tespitler maddi temelden yoksundur, daha çok görüş sahiplerinin politikalarına yönelik olmaktadır.

Mesut Yılmaz, kısa süren Başbakanlık döneminin ilk günlerinde, Federal Almanya’ya yaptığı ziyaret öncesinde “Der Spiegel” dergisinin yönettiği bir soruya verdiği yanıtta şunları söylüyor:

“...Ne kadar Kürt kökenli Türk vatandaşının olduğunu bilmiyoruz. Belki 8 belki 15 milyon. Ama üçte ikisinin Türkiye’nin güney doğusu’nun dışındaki bölgelerde yaşadığı ve tamamen asimile oldukları kesin...”

(Der Spiegel, 1996 sayı 167)

Tüm Kürtlerin sayısını kesin olarak bilmeyen eski Başbakan, batıda yaşayanların sayısını ve asimile olduklarını nasıl bilebilir?

Belki ki bu tespit gerçeği yansıtmaktan çok bir istemi, politik bir hedefi ve devletin başından beri Batı’ya sürgün ve de göçe yüklediği misyonu dışa vuruyor.

Anadolu halklarının yüz yılımızın ilk çeyreğinde yabancı işgale karşı yürüttüğü “Kurtuluş Savaşı” sonrasında kurulan yeni devlet, başlangıçtaki söylemlerinin aksine, etnik Türk kimliğine bürünerek, her bakımdan teklik esasına dayalı homojen bir Türk ulusu yaratmayı öncelikli hedefleri arasına koymuştur.

Türk olmayanların eritilip Türkleştirilmesi için yapılan planların, Kürtler bakımından bir ayağını, Kürt bölgelerine göçmen Türk nüfusu yerleştirmek, başta huzursuzluk yaratanlar olmak üzere Kürtleri batıya sürmek ve göç ettirmek oluşturuyordu.

Kısacası, Devlet batıya asimilasyon fabrikası olarak bakmıştır.

Ancak Kürtler hammadde olmadıkları için bu politikalarda tümden başarılı olunamadı. Aksine devlet bununla Kürt sorununu tüm Türkiye sathına yaymış oldu.

Batı’da yaşayan Kürt nüfusun sayısı konusunda yapılan tahminler, toplam Kürt nüfusunun üçte biri ile yarıdan fazlası arasında değişiyor.

Ancak Kürt kimliğinin yasaklı olmadığı demokratik ve özgür bir ortamda, etnik köken ve anadil temel alınarak yapılacak bir sayım sonucu kesin sayılara varılabilir.

Kürt gerçeğinin ulusal yanını göz ardı ederek, onu sadece ekonomik boyutuna indirgemek “feodal kalıntıların ve ilişkilerin” ya da “kalkınmada geri kalmışlığın” sonucu olarak tanımlayanların öncülerinden biri de Bülent Ecevit’tir.

Ecevit görüşlerine haklılık kazandırmak için Orta Anadolu Kürtlerini sık sık örnek gösteriyor.

Ona göre bu bölgedeki Kürtler ekonomik durumları göreceli de olsa iyi olduğu ya da feodal ilişkiler tasfiye edildiği için ulusal düzeyde talepler ileri sürmüyorlarmış!

En kaba gözlemler bile bu iddiaların doğru olmadığını gösteriyor.

Güncel Durum

Şimdilik Batı’da ve Orta Anadolu’da yaşayan Kürtlerin, ulusal ve demokratik mücadelede aktif bir biçimde yer aldıklarını ve önemli bir dinamik olduklarını belirtmekle yetinelim.

Batı’daki Kürt toplumuna bir nevi “yabancı”, “göçmen” “geçici” statülü ve gerektiğinde kovulabilecek bir topluluk gözü ile bakanlar da var.

Bu tip görüşlerin temelinde bilgisizlik ile şoven–milliyetçi karışımı bir anlayış yatıyor.

Batı’daki Kürtler kimi yerde Cumhuriyet’ten daha eskidir.

Bu yazıda verilen bilgi ve kaynaklarda da görüleceği gibi, Kürtler Anadolu’nun, Türkiye’nin yerlisidirler.

Batı Kürtlerinin genel özellikleri

Batı’daki Kürt toplumu, bölgeye geliş tarihi, geliş biçimi, nedenleri, ana dili bilme, etnik aidiyet, sosyal ve mesleki konumları itibari ile homojen bir topluluk özelliği göstermiyor.

Orta Anadolu Kürtlerini bölgeye geliş bakımından şu ana gruplara ayırmak mümkün:

• Osmanlı ve öncesi dönemde göç, sürgün, iskân ve başka nedenlerden dolayı gelenler
• Cumhuriyet döneminde 50’li yıllara dek, özellikle Kürt ayaklanmalarıyla bağlantılı olarak sürgün edilenler
• Ankara’nın sömürgeci politikaları sonucu oluşan politik ve ekonomik mağduriyetlerinden dolayı göç edenler
• 1980’li yıllardan günümüze dek, özellikle halen süren savaş sonucu yerleşim birimlerini terk etmek zorunda kalan ve bir nevi mülteci konumunda olanlar

Batı Kürtleri sosyal ve mesleki konumları itibari ile de farklı sınıf ve katmanlara mensup olup, aralarında aşırı yoksulluk çekenler, aşırı zengin olanlar da vardır.

Anadili bilinirlik konusunda, veri yokluğuna rağmen farklılıkların olduğu gözleniyor.

Kürtçe’yi bilen, onu aile içerisinde konuşanlar, dil bakımından asimile olup aidiyet olarak kendini Kürt sayanlar, Kürtçe’yi bilip bilmemeye bakmaksızın kendini Türk sayanların bulunduğu bir manzara söz konusudur.

Fakat Kürt kimliğini sahiplenişinde güçlü bir eğilim olarak yaşandığı bir süreçten geçiyoruz.

Batı Kürtlerini bir de kırsal alanda ve metropollerde yaşayanlar olarak iki kategoride ele almak gerekiyor.

Büyük kentlerde yaşayanların dil ve kültür temelinde asimile olma olasılıkları yüksek iken, kırsaldakilerin Kürt kimliğini yaşatma olanakları daha fazla.

Anadolu’nun yerlisi Kürtler

Kürtlerin Anadolu’ya; bugünkü Türkiye’nin iç ve batı bölgelerine gelişleri Türklerin gelişleri ile aynı döneme rastlar.

Kürt ve Türk ilişkileri bin yıllık bir geçmişe sahiptir.

Bu zaman diliminde Türkler önce Kürdistan’a, oradan Anadolu’ya gelip yerleştiler.

Mevcut ilişkileri sadece aralarındaki savaş boyutunda ele almak eksik bir yaklaşım olur.

İç içe, yan yana, barış ve ittifak içerisinde de olmuşlar ve ortak beylik devletleri bile kurmuşlardır.

Birbirine nüfus verilmiş, ulus olma harcında bir diğerinin tarihsel ve kültürel payı bulunmuştur.

Bazı Nikitin ve daha pek çok kaynak, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerdeki Türklerin Kürtleştiğine, Türklerin yoğun oldukları yerlerde de Kürtlerin Türkleştiğine, kimi zaman da her ikisinin karışımıyla Kürt ve Türk aşiret konfederasyonlarının ve beylik devletlerinin oluşumuna dikkat çekmektedir.

Karakoyunlu Devleti bu bağlamda bir Türk–Kürt konfederasyonu olarak tanımlanmaktadır.

Orta Anadolu Kürtlerinin Ulusal Kimliklerini Sahiplenişi

Tarihsel olarak Kürtlerin ana yurdu olan Kürdistan coğrafyasının dışındaki Kürt yerleşim bölgeleri arasında Orta Anadolu’nun gerek yerleşim tarihinin eskiye dayanması gerekse nüfus yoğunluğu bakımından ilk sırada yer aldığını söylemek abartılı olmaz.

Bu bölgeye geliş mevcut kaynaklara bakıldığında bin yıllık bir geçmişe dayanıyor.

Ancak bu gün bu bölgede yaşayan Kürtlerin büyük bir bölümü, Osmanlı döneminde ya yerleşmiş ya da iskan ettirilmiştir.

Orta Anadolu’nun doğu yakasında yerleşik kimi Kürtlerin (Sivas, Çorum) yerleşim tarihi eskiye 350–400 yıl öncesine dayanıyor.

İç ve batı kesimlerinde (Konya, Kırşehir, Ankara) yaşayan Kürtlerin önemli bir bölümü, 19’uncu yüzyıl başı ile ortası arasında zaman diliminde konar göçer olarak mecburi iskana yerleştirilmişlerdir.

Bu bölgenin (sınırlar olan bazı iller de dahil) nüfus içerisinde Kürt olmayan il yok denebilir.

Sivas, Çorum, Kayseri, Tokat, Yozgat, Amasya, Samsun, Nevşehir, Aksaray, Niğde, Ankara, Konya, Kırıkkale, Afyon, Eskişehir gibi illerin daha çok kırsal bölgelerinde yoğunlukla Kürt yaşamaktadır.

Sadece Ankara, Konya, Kırşehir illeri kırsalında, toplam nüfusu 300 bin civarında olan 200’ü aşkın Kürt yerleşim birimi (ilçe, bucak, köy) bulunmaktadır.

Bu bölgede toplam Kürt nüfus en düşük tahminle 2 milyonu aşar.

Çözüm Perspektifleri

Buraya kadar anlatılanların ışığında Kürt gerçeği bağlamında Orta Anadolu Kürtleri için ne tür çözüm perspektifleri önermek gerekiyor?

Kürtler tarihsel açıdan da bakılsa Anadolu’nun yerlisidirler. Batı Kürtleri ne “göçmen” ne de “geçicidirler”. Onlar burada kalıcı ve yerleşiktirler.

Etnik topluluk adı olarak Kürt, etnik, coğrafik, idari olarak ülke veya bölge eyalet adı olarak da Kürdistan gibi kavramlar Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yasaklı değil resmidirler.

Bu ad ve kimliklerin yasaklanışı ve bu temeldeki çelişkiler Cumhuriyet döneminin ürünüdür.

Bu adların çekincesiz kullanılması ve resmen kabul görmesi hiçte bölünme anlamına gelmez.

Çözüm Perspektifleri

Gerek tarihsel açıdan gerekse nüfusun etnik bileşiminin çeşitliliği, iç içe ve yan yana bulunuşu bakımından Anadolu, Türkiye ve Kürdistan dıştan coğrafyalar Türklerin, Kürtlerin ve onlarla birlikte yaşayan diğer halkların ortak vatanıdır.

Onların bu gün ve gelecekte birlikte yaşamaları bir istem ya da halkların kardeşliğinin gereği olmanın ötesinde bir çeşit zorunluluk teşkil ediyor.

Bu nedenle de, bu birlikteliği bozan, zorlaştıran, halklar arası ilişkileri düşmanlaştıran politika ve yaptırımların değişmesi acil bir zaruriyet olarak ortaya çıkıyor.

Ulus-devlet eleştirisi

Tek etnik kimlikli ve katı merkeziyetçi “Ulus-Devlet” modeli, ulusal, etnik ve kültürel çeşitlilik arz eden bu coğrafya’ya yabancıdır.

O, birlik ve entegrasyonu sağlamadığı gibi, parçalanmışlığa, ayrımcılığa ve istikrarsızlığa yol açmaktadır.

Buna karşı ulus devletin bir biçimi olan federal devlet, farklı milliyet ve azınlıkların birarada yaşadığı ülkelerin yapısına daha uygun düşmekte, uzlaştırıcı ve birleştirici olmaktadır.

Çözüm yaklaşımı

Ne Kürt sorununun var oluşuna sebep olan bu tip “Ulus-Devlet” yapısıyla, ne de “ver kurtul”, “vur kurtul”, “sev-kurtul” ya da “sev ya terk et” biçimindeki içi boş, kışkırtıcı, bölücü ve ırkçı formül ve savlarla sorunu çözmek mümkün değil.

Bu anlayış ve yaklaşım; kan, silah, şiddet ve savaş demektir.

Bu her fırsatta söylenen kardeşlikle bağdaşır mı?

Anadolu halkları arasında tüm farklılıklara rağmen, bin yıllık ortak yaşam ve tarihle, ortak değerlerle yoğrulmuş bir kardeşlik söz konusudur.

Ayrıca sayısı yadsınamayacak olan, köklerinde Kürtlük bulunan Türklerle, köklerinde Türklük bulunan Kürtlerin bulunduğu boyutu olan bir kardeşlik.

İnkârcılık, savaş ve şiddet devre dışı bırakılmadıkça ve kardeşlik; barış, sosyal adalet ve eşitlik zeminine oturmadıkça, en iyi kardeşliğin bozulacağı, düşmanlığa dönüşeceği bilinmelidir.

Türkiye’de nüfusun etnik bileşimi, Kürt nüfusun dağılımı ve mevcut koşullar gibi pek çok neden Kürt sorunun iç biçimiyle çözümünü gerekli ve tercihli kılıyor.

Reform ve demokratik çözüm

Türkiye’nin başta Kürt sorunu olmak üzere, çözümü kolay olmayan ağır sorunları bulunuyor.

Bir biri ile bağlantılı olan bu sorunların çözüm yoluna sokulması, diyalog ve uzlaşma yoluyla köklü anayasal ve yapısal reformların yapılması temelinde mümkün olabilir.

Bu perspektifteki reform projesinin köşe taşlarını kanımca çoğulcu ve katılımcı demokrasiye geçişi sağlamak, farklı ulusal ve kültürel kimliklerin varlığını tanıyıp, onları yasal ve kurumsal güvencelere bağlamak, merkeziyetçi devlet yapısı terk edilip Federal Almanya benzeri federalist bir yapılanmaya yönelmek oluşturmaktadır.

Anayasal yapı önerisi

Bu ana eksenler üzerinde oluşacak yapılanma ve şekillenme nasıl olmalıdır?

Çoğulcu demokrasiye geçişi sağlayacak geçici bir anayasa yapılmalı, bu çerçevede her türlü düşünce ve örgütlenme özgürlüğü tanınmalı, Kürt ve diğer kimlikten partilerin kurulması önündeki engeller kalkmalıdır.

Buna genel politik bir af ile birlikte yerel ve genel seçimlerin yapılması eşlik etmelidir.

Arkasından bir kereye mahsus etnik köken ve anadil kriterleri temel alınarak bir sayım yapılmalı, Türkiye’nin etnik coğrafyası tespit edilmelidir.

Sonra, yeni bir anayasa hazırlamak üzere, tüm partilerin katılacağı bir uzlaşma ve diyalog platformu oluşturulmalıdır.

Ulus ve vatandaşlık tanımı

Ulus ve vatandaşlık kavramları teklik öğelerden arındırılarak, ortak kabul edilebilir hale getirilmelidir.

Söz gelimi “Türkiye ulusu, farklı milliyetlerden ve kültürel topluluklardan oluşur” biçiminde bir formülasyona gidilebilir.

Yine vatandaşlık; “Federal Türkiye cumhuriyeti devletine vatandaşlık bağı ile bağlı bulunan herkes bu cumhuriyetin vatandaşıdır” biçiminde formüle edilebilir.

Federal yapı

Merkeziyetçi devlet yapısında değişiklik yapılarak ülke çapında yaygın bir federatif yapılanmaya gidilmelidir.

Merkezi yetkiler; savunma, dış ilişkiler ve para politikası gibi alanlarla sınırlandırılmalı, bunların dışında kalan alanlarda yetkiler, oluşturulacak eyaletlere devredilmeli, onlarla paylaşılmalı biçimde kullanılmalı.

Eyalet düzeyinde merkeziyetçiliği önlemek için il ve yerel yönetimlerin yetkileri artırılmalıdır.

Devletin adı “Federal Türkiye Cumhuriyeti” biçiminde değiştirilmelidir.

Her biri otonom statüye sahip olacak olan eyalet, il ve yerel yönetimlerden oluşacak Federal Türkiye Cumhuriyeti yapısı kurulmalıdır.

Eyalet sistemi ve referandum

Gerek tarihsel gerekse etnik köken ve anadil temel alınarak yapılacak olan sayım sonucu Kürtlerin çoğunlukta olduğu illerden gerekirse referandum yoluyla bir eyalet oluşturulmalı,

Ülkenin diğer bölgelerinde oluşturulacak eyaletler ise, birbirine yakın, aralarındaki tarihsel, kültürel, ekonomik ve coğrafik ilişkiler temel alınarak, il ve ilçe bazında ya da bunların bir kaçının katılımıyla oluşturulmalıdır.

Eyaletlerin sınırları belirlenirken, etnik saflaştırmaya gidilmemeli, bu sınırlar içerisine girecek olan diğer halk ve azınlıkların hakları anayasal güvenceye kavuşturulmalıdır.

Sonuç

Batı Kürtleri gerçeği, Türkiye’deki Kürt sorununun sadece bölgesel değil, ülke sathına yayılmış tarihsel ve toplumsal bir olgu olduğunu göstermektedir.

Bu gerçeklikten hareketle geliştirilecek çözüm perspektiflerinin, inkâr ve asimilasyon politikalarını değil; çoğulculuğu, eşitliği, demokratik temsili ve ortak yaşamı esas alması gerekir.