Ayşe Şan (Kürtçe: Eyşê Şan, Eyşana Elî) (1938, Amed – 18 Aralık 1996, İzmir Buca) ünlü bir Kürt şarkıcıdır (stranbêj).
Kürdistan’ın kültür ve sanat tarihinde önemli bir yere sahip olan Ayşe Şan, özellikle Kemalizm döneminde Kuzey Kürdistan’da uygulanan asimilasyon politikalarına karşı sanatıyla direnen sanatçılardan biri olarak kabul edilir. Güçlü fakat nazik sesi ve geleneksel kilamlarıyla, Kürt kültürünün yaşatılmasına önemli katkılar sunmuştur.
Doğumu ve Ailesi
Ayşe Şan, 1938 yılının Kasım ayında Diyarbakır’da doğmuştur. Kürt toplumunda şu isimlerle de tanınmıştır:
Annesinin adı Heciye Xanim olup Erzurum kökenli Hacî Mistefa Beg ailesindendir.
Babası Osman ise büyük Cibran aşiretine mensuptur.
Babası Osman aynı zamanda tanınmış bir dengbêj ve dindar bir kişidir.
Dengbêj Geleneği ve Çocukluğu
Kürt toplumunda dengbêjlik geleneği güçlü bir sözlü edebiyat geleneğidir. Ayşe Şan’ın çocukluğu bu ortamda geçmiştir.
Babalarının evinde sık sık dengbêjler toplanır ve geceler boyunca kilamlar söylenirdi. Bu toplantılar Kürt sözlü edebiyatının korunmasında önemli rol oynamıştır.
Ayşe Şan bu ortamı şu sözlerle anlatır:
“Xweziya der û dîwarên mala bavê min bi ziman bûna ku ji were behsa wan roj û şevan bikirana...”
Bu ortamda:
gibi destan ve hikâyeler sıkça anlatılırdı.
Müzik Hayatının Başlangıcı
1958 yılında Ayşe Şan ilk kez kadınların bulunduğu bir ortamda şarkı söylemeye başladı.
Ailesi oldukça dindar olduğundan, özellikle babası kadınların şarkı söylemesini doğru bulmuyordu. Bu nedenle sanat yaşamının başlangıcında aile içi baskılarla karşılaştı.
Buna rağmen Kürtçe şarkı söylemekten vazgeçmedi.
Zor Bir Yaşam
Genç yaşta babasının isteğiyle Şevket Turan ile evlendi. Bu evlilikten bir kızı oldu. Ancak evlilik uzun sürmedi.
Daha sonra Gaziantep’e giderek hayatını şu işlerle kazandı:
Bir süre Gaziantep Radyosu’nda Türkçe şarkılar söyledi. Ancak Kürtçe şarkı söyleme isteği nedeniyle bu işten ayrılmak zorunda kaldı.
Daha sonra İstanbul’a giderek hem Türkçe hem Kürtçe plaklar kaydetti.
Ancak plak şirketleri tarafından sömürüldü ve emeğinin karşılığını alamadı.
Şarkılarının İçeriği
Ayşe Şan’ın şarkıları üç ana kategoriye ayrılabilir:
1. Klasik Dengbêj Şarkıları
Kürt sözlü edebiyatından gelen geleneksel eserlerdir.
Örnekler:
2. Kendi Yaşamını Anlatan Şarkılar
Bu eserlerde Ayşe Şan’ın yaşamındaki acılar ve toplumsal sorunlar anlatılır.
Örnekler:
3. Politik Şarkılar
1990 sonrası Kürt siyasi hareketinin yükselişiyle birlikte politik içerikli eserler söylemiştir.
Örnekler:
Almanya ve Güney Kürdistan Dönemi
1972 yılında Almanya’ya gitti ve Münih’te yaşamaya başladı. Ancak burada kızı Şehnaz’ın ölümü onu derinden etkiledi.
1979 yılında Güney Kürdistan’a giderek:
şehirlerinde konserler verdi.
Bu dönemde şu sanatçılarla sahne aldı:
Türkiye’ye Dönüş
Türkiye’ye döndükten sonra MİT tarafından baskı ve tehditlere maruz kaldı.
1979 ile 1990 yılları arasında sanat faaliyetleri oldukça sınırlı kaldı.
Daha sonra İzmir’de bir postanede çalışarak hayatını sürdürdü.
Ölümü
Ünlü sanatçı Ayşe Şan 18 Aralık 1996 tarihinde kanser nedeniyle İzmir’de hayatını kaybetti.
Cenaze törenine çok az kişi katılmıştır. Bu durum Kürt toplumunda sanatçılara yeterince değer verilmemesi üzerine yapılan tartışmaların önemli bir örneği olarak gösterilmiştir.
Önemli Şarkıları
- Lê lê Bêmal
- Lorkê Lorkê
- Daykê Qorban
- Qederê Yar
- Cemîle Here Were
- Xezal
- Memir Memir
- Kirasê te melese
- Yar Meyro
- Derdê Hewiyê
- Memê Alan
- Nazliyê
Şarkı Sözleri
Qederê Yar
Were yar... Qederê yar
Qederê er bikem mîna qederê xelkê tu ji min re nebûy yar
Te ez kirim peyakê rêdûrê westiyayî peyayê piyadar
Tu bûy siwarekî bi rim û bi mizreq
Li ser pista seêwîxelqê bûy siwar
Yar yar yar qederê yar
Lê qederê... te goştê min helandî
Lê sitûyê lingê min li xelkê dikî xiwar
Lê qederê te ji xwe re ez kirime tucar
Tu ji min re bûyî bazar
Te ez kirime tucarekî bilmez
Bi bazara xwe nizanim kirime zirar yar yar ...
Derdê Hewiyê
Wele te nagirim, bîlle te nastînim
Wele te nagirim lo bîlle te nastînim
Derdê hewiyê welle nakişînim
Dayê ez nagirim bavo nastînim
Derdê hewiyê welle nakişînim
Jinê wî didune çavê wî birçîne
Li malê pevçûye wele nastînim
Cembelî kurê mîrê Hekarî
Ay de lorî lorî lorî Cembeliyê min lorî
Dergûşa cembeliyê min ji darê mazî
Min hejandî bi zend û bendê xwe yî tazî
Tirsa min ji wê tirsê siba li dû min û Cembeliyê kurê mîrê Hekariya dibe hawar û gazî
Ay de lorî lorî Cembeliyê min lorî
Mirası
Ayşe Şan Kürt müziğinde önemli bir miras bırakmıştır. Onun eserlerini günümüzde birçok sanatçı söylemektedir.
Bunlardan bazıları:
Kaynak
Hasanê Alê
