Kültür:Omaro'nun Esnafları

Açılış — Küçük Gulabîn'in Çarşı Turu

Spot

Omaro Kulu'nun çarşısı bir zamanlar kasetçinin hoparlörüyle, fırının buğusuyla, bakkalların çay dumanıyla atardı. Küçük Gulabîn'in bir sabahlık turunda, 1970–2000 arası bir çeyrek yüzyılın hatırası yeniden canlanıyor: esnaf isimleri, dükkân kokuları, öğle vakti Kayhan ailesi lokantası, akşamüstü kontörlü telefon kuyruğu…

Giriş Anlatı

Gün yeni doğarken küçük Gulabîn, Omaro'nun tozla ışık karışmış sokağına daldı. “Bugün herkesle selamlaşacağım,” dedi; çünkü bu çarşıda her dükkânın kapısı bir hikâyeye açılırdı.

İlk durak, 90'larda Yakup Tokmak'ın eski dükkânının bulunduğu cadde: yan yana on bakkal. Bir kapıdan “Günaydın kızım!” sesi, diğerinden ekmek bıçağının tahtaya vuruşu. Hemen ileride Usî Mıhamat'ın kasabı, Usî Sıle'nin inşaat malzemeleri yazıhanesi.

Köşeden Masto'nun kasetçisi yeni çıkan şarkıyı hoparlörden sokağa bırakmış; ses, dut gölgelerine kadar uzuyor. Caddenin yukarısında Cabro'nun kaynakçı dükkânı tıslıyor. Ehmadî Îbrîm ("Tavukçu amca"), kapının önünde bisiklet tekerlerini çeviren çocuklara gülümsüyor.

Sabah erken, yaylacılar alışverişini tamamlıyor; Bekir ve İdris amcalar Konya yoluna yolcu bindiriyor. Aşağı doğru inince Salon Kartal, yanında Etliekmek salonu ve bir sinema yeri; eski belediye altında “İdî Bınî Baladî” bakkalı ve Ekrem Ağralı'nın küçük dükkânı.

“İki çay, iki şeker!” diye bağırıyor karşıdan Mahmî Alî Dade'nin çay salonu. Bir eczane İlkokul yolunda, bir diğeri Asfalt'ta; mahalle aralarında minik bakkallar; Mustafa ile Osî Alî Maçe'nin çocukları cami karşısında kavun–karpuz kesiyor.

Belediye arkasında Sadık amcanın kundurası; karşıda yeni açılan çay ocağı. Köşelerde Hamolî, Mıstafayî Molî, Osî Alî Maçe, Mahmkî Ollo, Gürselî Cabro — at arabaları hazır kıta. Çarşının ortasında Hayrettin Harman ve Celal Bilgiç'in taksici–dolmuşçu durağı.

Ziraat Bankası, tuz fabrikaları, köy fırını, Aşi Malî Ali Bage, pastane, Binnur… hepsi bir ritim tutuyor. Halit Aşçı bir günde 48 bakkala ekmek yetiştiriyor; Ramazan Koyuncu anten çantasıyla kapı kapı dolaşıyor.

Karşı caddede Azatî Olmesê'nin lokantası, Bekirî Kaco'nun çay ocağı, iki bakkal, iki kuyumcu, Nofal'ın berberi, bir terzi, bir elektrikçi, Menderes'in elbise dükkânı ve küçük bir çay ocağı daha. Ali Harman, Müdür, Gültekin, Ustop'un manifaturaları; Rahim ve kuyumcu Orhan'ın tezgâhları parıldıyor.

Caminin önünde Hamdi Kılıç kereste dizerken, Xallî Qare inşaat malzemelerini yığmış; köşede dumanı tüten Köfteci Memet. Öğle vakti olunca tüm esnaf Kayhan ailesi lokantasına toplanıyor: pilav üstü kavurma, sulu yemek, iki turşu.

Asfalt'a doğru Bilal Kısa'nın sarrafı, Apdullah Celep'in kırtasiyesi, Koca Market ve bir çay ocağı; kenarda petroller. Omera'nın üç okulunda 700+ öğrenci; çarşı içinde emekçiler, boya sandıkları, omzunda kamera ile dolaşan Meyhoş.

Bazen iki kamyon duruyor ortaya; gençler boşaltıyor. Bekçi Memet kulübesinde; Edip abi kontörlü telefonun başında. Gulabîn, Husî Aşe'nin yanında inşaatta çalışan “ağır abiler”e el sallıyor; Hüseyin Ali Deveci'nin bakkalına uğruyor.

Birkaç adım ötede Mustafa Koyuncu'nun tüpçüsü, yanında Hac Bilal Güzel & Tote Tokmak'ın ortak dükkânı; bitişikte Ramazan Koyuncu'nun sineması. Bekir Akdemir kasap, Mesut Akbal yemekçi; karşıda Hasani terzi. Öte yanda Ali Harman konfeksiyon, Kemal Akdemir mermer–briket.

Not: Bu sayfa, kullanıcının sağladığı sözlü anlatının ilk bölümünü içerir; devam bölümleri eklendikçe genişletilecektir.

Çarşının Göbeği — Devam Anlatısı

Çarşının göbeğinde Ahmet Demirtaş'ın lokantası; peşi sıra Hacı Koyuncu (bakkal), Hac Ali Deveci (bakkal), Hasan Koca (bakkal), Rahim Alp (bakkal→sarraf), Ömer Koyuncu (büro), Ali Akdemir (kundura), Bulduk Belek (çay–gazete), Abbas Amca (kundura), İzzet Küçük (lokanta/dondurma, üstte kahve).

Karşıda yine Ali Harman'ın konfeksiyonu ve Kemal Akdemir'in mermer–briketi. Belediye altında Yusuf Mercan, Rışe Ağralı; eski banka altında Halil Sarıhan & İdris Harman'ın unu; yanında Halil Alp inşaat; karşıda Ali Akdeve yem, Mıl Ahmet Yılmaz kundura, Apo İnal konfeksiyon.

Bejdallî yolunda Mehmet Çelik lokanta, Omari Kezibone video, karşıda Mehmet Karadağ kahve, yanında Foto Güven; biraz yukarıda K. İdris Harman beyaz eşya/TV, Hacı Koca bakkal. Bugün Bilal Akgül hırdavat, İsmet İnal manifatura; bir zamanlar Bide Mahmut Sarı amca ve Kayhan ailesi de manifaturacı idi.

Yusuf Arğın, rahmetli Dede Arğın'ın kasabını taşır. Eski belediye altında rahmetli Reşit Ağralı'nın tekel bayisi. Gulabîn, büyüklerin anlattığı 70'ler sırasını mırıldanarak geçiyor: Azat İlmoş, Ali Azat (beyaz eşya), Kunduracı Abbas, Osman Belek (konfeksiyon), Hasan Belek/Hasko (konfeksiyon), belediye tuvaleti, Ömer Koyuncu depo, Ömer Koyuncu yem, Bakkal Rahim Alp, Bakkal Hasan Koca, Hacı Akbal yem, Ali Akbal market; karşıda Kurultay Celebi (elektrikçi).

Siho Buğdaycı'nın yerinde Mehmet Yüzer; ileride Mici Momi Bilen (konfeksiyon), Mehmet Çelik bakkal, Hasan Akbal bakkal, Siho Akdemir bakkal; oğulları Bilal ve Hamo. Berber Nofal, Sadık Kara, karşıda Usi Mahamat kasap; bir vakit Ömer Kayhan burada küçük lokanta açmıştı.

Jandarma köşesinde Ali Azat video restoran; Ömer Kayhan evinin yanında bakkal; Ali Küçük'ün şimdiki mobilyası eskiden dopdolu kahvehane idi. Neco Kayhan ve Ramazan Koyuncu'nun iki sineması — Cüneyt hiç eksik olmazdı. Koyucular'da tüp gaz; çarşıda Mıçı Momi Bile & Mahmudî Hamî Topal tuhafiye; Camikebir'de sonra Hacı Qadir oğlu Resul'ün dükkânı; Bayram Yüzer torunlarının Mole Vizo marketi; Gürsel Kan'ın dükkânı.

Musa Güçlü, yê Bako'nun dükkânında bakkal; Bekir Güçlü ev bitişiği bakkal. Bîlî Soso değirmen, Raşit İlhan & Osman Akkoyun tuz, Bîlî Soso–Mole Hacı Zolî tuz, Mole Oskele yem fabrikası.

1973'te Ziraat Bankası yeni binasında beş dükkân: köşede Kemal & Ape Reşit kafeterya; köşede Hesenî terzi; Sürüm Manifatura Halil Sarıhan & Arif Çiftçi; 1001 Çeşit Beyaz Eşya Bulduk & K. İdris Harman; Nalburiye Halil Alp. Eski belediye altında Hacı Çiftçi bakkal (Yenimahalle muhtarı), Raşit Ağralı tekel, Yusuf Bekir Mercan merkez bakkal (Karşıyaka muhtarı), Meydan Kıraathanesi sahibi Mustafa TANHAN ve niceleri…

Gün, çay kaşığı sesleriyle akşama dönerken Gulabîn durdu. Eski filmlerin afişleri, gazete kâğıdında kızarmış sucuk, kontörlü telefon sırası… Hepsi aynı cümleyi fısıldıyordu: “Bu çarşı, bir kasabanın kalp atışıdır.”

Pull-quote Önerileri

• “48 bakkala ekmek… Halit Aşçı'nın sabah ritmi.”
• “Cüneyt filmleri gelir miydi? Gelirdi, salon dolar taşardı.”
• “Kayhan lokantası: Öğle pilav üstü kavurma, esnafın ortak sofrası.”
• “Kontörlü telefon kuyruğu: Edip abi başında, hatlar meşgul.”

Kısa Yan Kutu — Bugünün Omaro'su (Rakamlarla)

• Okul: 3 (tarihsel kayıt)
• Öğrenci: 700+ (dönem anıları)
• Ana arter: Eski çarşı caddesi + asfalt hattı
• Ana sektörler (tarihsel): bakkal, kasap, manifatura, inşaat malzemesi, tuz/yem fabrikası, lokanta, sinema, çay ocakları

Yayın Kurgusu Notu

Not: Bu açılış metni, takip eden sayfalarda gelecek "Harita & Zaman Çizgisi", "Esnaf A–Z Rehberi" ve "Nesneler Sözlüğü" bölümlerine köprü kuracak biçimde kurgulandı.

2) Çarşı Haritası (Şematik Plan) + Zaman Çizgisi

2.1 Şematik Plan (Tasarım Yönergesi)

• Eksenler: Kuzey–Güney ana aks: Eski Cadde → Camii önü → Eski Belediye → Ziraat Bankası → Asfalt.
• Doğu–Batı kollar: Bejdallî Mah. yolu, Jandarma köşesi, Petroller.
• Yer işaretleri (ikonla): Camii, Eski Belediye, Ziraat Bankası (1973 binası), Salon Kartal, Eski Postane/Kontör, Petroller, Tuz/Yem fabrikaları, Okullar (3), Sinemalar (2).
• Numaralı pinler (harita efsanesi): (devam metni geldikçe doldurulacak)

3) Esnaf Rehberi A–Z

Açılışın üstüne doğrudan yerleşecek bu bölüm, bir sonraki eklemede alfabetik esnaf dizini olarak genişletilecektir.

4) Nesneler Sözlüğü + Ritüeller (Taslak)

Setin tamamlayıcı bölümü olarak bir sonraki parçada eklenecektir.

2.2 Numaralı Pinler (Harita Efsanesi)

1. Yakup Tokmak’ın eski yeri (90’lar on bakkal hattı)
2. Masto’nun Kasetçisi
3. Usî Mıhamat – Kasap
4. Usî Sıle – İnşaat yazıhanesi
5. Cabro – Kaynakçı
6. Ehmadî Îbrîm “Tavukçu Amca” (bisiklet-tavuk)
7. Yaylacı pazarı durağı (Bekir & İdris amca kalkış)
8. Salon Kartal
9. Etliekmek Salonu
10. Sinema (eski)
11. “İdî Bınî Baladî” – Bakkal
12. Ekrem Ağralı – Dükkân
13. Mahmî Alî Dade – Çay Salonu
14. Eczane (İlkokul yolu)
15. Eczane (Asfalt yolu)
16. Cami karşısı – Kavun/Karpuz tezgâhı (Mustafa & Osî Alî Maçe’nin çocukları)
17. Sadık Amca – Kundura (Belediye arkası)
18. Çay ocağı (karşısı)
19. At arabacı cepleri (Hamolî, Mıstafayî Molî Osî Alî Maçe, Mahmkî Ollo, Gürselî Cabro)
20. Taksici/Dolmuşçu durağı (Hayrettin Harman, Celal Bilgiç)
21. Ziraat Bankası (1973 blok)
22. Köy Fırını
23. Aşi Malî Ali Bage – Fırın/Pastane hattı
24. Binnur – Pastane
25. Kontörlü telefon/Eski Postane (Edip abi)
26. Azatî Olmesê – Lokanta
27. Bekirî Kaco – Çay Ocağı
28. Nofal – Berber
29. Terzi (Hasani/70’lerde Hesenî)
30. Elektrikçi (Gürsel Acar / Kurultay Celebi konumları)
31. Menderes – Elbise
32. Ali Harman – Konfeksiyon (iki konum)
33. Müdür – Manifatura
34. Gültekin – Manifatura / Gültekin Küçükçelik
35. Ustop – Manifatura
36. Kuyumcu Orhan
37. Rahim – Bakkal → Sarraf
38. Hamdi Kılıç – Kereste (Cami önü)
39. Xallî Qare – İnşaat malzemeleri
40. Köfteci Memet (köşe)
41. Bilal Kısa – Sarraf
42. Apdullah Celep – Kırtasiye
43. Koca Market
44. Petroller (asfalt kenarı)
45. Husî Aşe – İnşaat cephesi (ağır abiler)
46. Hüseyin Ali Deveci – Bakkal
47. Mustafa Koyuncu – Tüpçü
48. Hac Bilal Güzel & Tote Tokmak – Ortak dükkân
49. Ramazan Koyuncu – Sinema
50. Bekir Akdemir – Kasap
51. Mesut Akbal – Yemek
52. Ahmet Demirtaş – Lokanta
53. Hacı Koyuncu – Bakkal
54. Hac Ali Deveci – Bakkal
55. Hasan Koca – Bakkal
56. Ömer Koyuncu – Büro + Depo + Yem
57. Ali Akdemir – Kundura
58. Bulduk Belek – Çay & Gazete
59. Abbas Amca – Kundura
60. İzzet Küçük – Lokanta & Dondurma (üstte kahve)
61. Yusuf Mercan – Belediye altı
62. Rışe Ağralı – Belediye altı
63. Halil Sarıhan & İdris Harman – Un (eski banka altı)
64. Halil Alp – İnşaat malz. / Nalburiye
65. Ali Akdeve – Yem
66. Mıl Ahmet Yılmaz – Kundura
67. Apo İnal – Konfeksiyon
68. Mehmet Çelik – Lokanta (Bejdallî yolu)
69. Omari Kezibone – Video
70. Mehmet Karadağ – Kahve
71. Foto Güven
72. K. İdris Harman – Beyaz eşya/TV
73. Hacı Koca – Bakkal (üst hat)
74. Bilal Akgül – Hırdavat
75. İsmet İnal – Manifatura
76. Bide Mahmut Sarı – Manifatura (tarihsel)
77. Kayhan Ailesi – Manifatura & Lokanta
78. Yusuf Arğın – Kasap (Dede Arğın geleneği)
79. Reşit Ağralı – Tekel (eski belediye altı)
80. Azat İlmoş – Dükkân (70’ler sırası)
81. Ali Azat – Beyaz eşya (70’ler) + Video restoran (Jandarma köşesi)
82. Kunduracı Abbas (70’ler sırası)
83. Osman Belek – Konfeksiyon (70’ler)
84. Hasan Belek (Hasko) – Konfeksiyon (70’ler)
85. Belediye genel tuvaleti (70’ler)
86. Siho Buğdaycı eski yer / Mehmet Yüzer
87. Mici Momi Bilen – Konfeksiyon
88. Hasan Akbal – Bakkal
89. Siho Akdemir – Bakkal (Bilal & Hamo)
90. Usi Mahamat – Kasap (karşı tarafta)
91. Ömer Kayhan – Küçük lokanta + Bakkal (ev bitişiği)
92. Ali Küçük – Mobilya (eski kalabalık kahvehane)
93. Neco Kayhan – Sinema
94. Ramazan Koyucu – Sinema
95. Koyucular – Tüp gaz dükkânı
96. Mıçı Momi Bile & Mahmudî Hamî Topal – Tuhafiye
97. Hacı Qadir oğlu Resul – Dükkân (Camikebir)
98. Bayram Yüzer torunları – Mole Vizo Market
99. Gürsel Kan – Dükkân
100. Musa Güçlü – Bakkal (yê Bako)
101. Bekir Güçlü – Bakkal (ev bitişik)
102. Bîlî Soso – Değirmen
103. Raşit İlhan – Tuz fabrikası
104. Osman Akkoyun – Tuz fabrikası
105. Bîlî Soso & Mole Hacı Zolî – Tuz fabrikası
106. Mole Oskele – Yem fabrikası
107. Ziraat Bankası (1973 blok: 5 dükkân: Kemal & Ape Reşit Kafeterya; Hesenî Terzi; Sürüm Manifatura – Halil Sarıhan & Arif Çiftçi; 1001 Çeşit Beyaz Eşya – Bulduk & K. İdris Harman; Nalburiye – Halil Alp)