Abdurehîmê Mûşî: Revizyonlar arasındaki fark

Orta Anadolu Kürtleri Kültürel Hafıza Arşivi sitesinden
(KayıtMeta veri modeli eklendi)
Değişiklik özeti yok
 
1. satır: 1. satır:
<div style="background-color:#F4ECD8; color:#4A3324; padding:18px; border:1px solid #DCC7A1; line-height:1.75; border-radius:4px;">
= Abdurehîmê Mûşî =
<div style="
position:relative;
border-radius:14px;
overflow:hidden;
margin-bottom:2em;
">


[[Abdurehîmê Mûşî]], [[Dengbêjlik]] geleneği içinde yetişmiş bir [[Dengbêj]], [[Şair]] ve [[Bilûr]] (kaval) sanatçısıdır. Aşağıda onun yaşamına, ailesine ve sanatına dair bilgiler yer almaktadır.
[[Abdurehîmê Mûşî]], [[Kürt dengbêj]] geleneğinin çağdaş temsilcilerinden biri, aynı zamanda [[bilûr]] sanatçısı, şair ve söz yazarıdır. Bu metin, sanatçının yaşam öyküsünü, ailesini, kültürel kökenini ve sanatsal üretimini kendi anlatımı temel alınarak derlenmiş biyografik bir çalışmadır.


---
== Yaşamı ==


== Dîwana Dilê Min’e Mêvan Olan Dengbêjler ==
Abdurehîmê Mûşî, 1967 yılında [[Muş]] iline bağlı [[Sihag]] köyünde dünyaya geldi. O dönemde Türkiye'de Kürtçe isimlerin nüfus kayıtlarında kullanılmasına izin verilmediğinden doğum tarihi resmî kayıtlarda kesin olarak yer almamaktadır. Ailesinin anlatımlarına göre sonbahar aylarında doğmuştur.
[[Dîwan]] geleneğinde yer alan ve Abdurehîmê Mûşî’nin örnek aldığı bazı önemli [[Dengbêj]]ler şunlardır:


1. [[Şêxê Nêriyan]]
1989 yılında yaşadığı güvenlik koşulları nedeniyle köyünü terk etmek zorunda kaldı. Daha sonra Türkiye'nin batısına göç etti ve 1995 yılında [[Almanya]]'ya iltica ederek yaşamını burada sürdürmeye başladı.
2. [[Evdalê Zeynikê]] 
3. [[Şêx Silê]] 
4. [[Mistefayê Çiftborî]] 
5. [[Mistefayê Heyran]] 
6. [[Ferzê]] 
7. [[Roso]] 
8. [[Siloyê Gulê]] 
9. [[Birê]] 
10. [[Şakiro]] – [[Kewê Ribat]] 
11. [[Hecî Sîno]] 
12. [[Filîtê Aktepe]] 
13. [[Feqiyê Qizqapanê]] 
14. [[Hecî Ebdulkerîm]] 
15. [[Sidîqê Zorava]] 
16. [[Husêno]] 
17. [[Zahiro]] 
18. [[Sebrî]] 
19. [[Mihemmed Arif Cizrawî]] 
20. [[Egîtê Cimo]] (Bilûr ustası)


---
== Ailesi ==
 
Babası [[Hacı Ahmed]], annesi [[Hacı Qîmet]]'tir.
 
Beş çocuğu bulunmaktadır:
 
* [[Mihemmed]]
* [[Mûrad]]
* [[Ayşe]]
* [[Rozerîn]]
* [[Evîn]]
 
== Aşireti ==
 
Sanatçı, [[Omeriya Aşireti]] mensubudur.
 
Ailenin kökeni [[Çewlik]] bölgesindeki [[Gov]] köyüne kadar uzanmaktadır. Daha sonra aile [[Muş]] bölgesindeki [[Sihag]] köyüne yerleşmiştir.
 
Omeriya Aşireti günümüzde [[Kürdistan]]'ın farklı bölgelerinde ve Avrupa'da yaşamaktadır.
 
== Dil ==
 
Ailenin yaşlı kuşakları ağırlıklı olarak [[Dimilkî]] (Zazakî) konuşurken, sonraki kuşaklarda [[Kurmancî]] yaygınlaşmıştır.
 
Yazar, bütün Kürt lehçelerinin korunmasının kültürel miras açısından önemli olduğunu vurgulamaktadır.
 
[[Kategori:Kürt dengbêjleri]]
[[Kategori:Kürt müziği]]
[[Kategori:Kürt kültürü]]
[[Kategori:Muş doğumlular]]
[[Kategori:Yaşayan kişiler]]
[[Kategori:Bilûr sanatçıları]]
 
 
== Soy Ağacı ==
 
Abdurehîmê Mûşî, ailesinin sözlü tarihini ayrıntılı biçimde kayıt altına almayı önemli bir kültürel sorumluluk olarak görmektedir. Bu nedenle yalnızca anne ve babasının değil, dedelerinin ve onların atalarının isimlerini de gelecek kuşaklara aktarmaya çalışmıştır.
 
=== Baba tarafından soy ağacı ===
 
Ailenin bilinen silsilesi şu şekildedir:
 
* [[Ehmed]]
* [[Ebûzer]]
* [[Husên]]
* [[Cello (Celîl)]]
* [[Feqî Elî]]
* [[Mele Emîn]]
* [[Ehmed]]
* [[Abdurehîmê Mûşî]]
 
Aile, bölgede "Cello Ailesi" olarak tanınmaktadır. Bu adlandırma, ailenin önemli atalarından biri olan [[Cello]]'ya dayanmaktadır.


== Abdurehîmê Mûşî’nin Hayatı ==
=== Anne tarafından soy ağacı ===


[[Abdurehîmê Mûşî]] 1967 yılında [[Kuzey Kürdistan]]’da, [[Serhed]] bölgesinde bulunan [[Mûş]] iline bağlı [[Sihag]] köyünde doğmuştur.
Anne tarafındaki soy zinciri ise şu şekilde aktarılmaktadır:


O dönemde Kürtlerin [[Kürtçe]] isimleri resmi kayıtlarda kabul edilmediği için birçok Kürt ailesi çocuklarının doğumlarını resmi kayıtlara geçirmemekteydi. Bu nedenle Abdurehîmê Mûşî’nin kesin doğum tarihi bilinmemektedir.
* [[Şûrdar (Mihemed)]]
* [[Xelê]]
* [[Seîd]]
* [[Hecî Nejmedîn]]
* [[Hecî Qîmet]]


1989 yılında yaşanan bir olaydan sonra ailesi köylerinden göç etmek zorunda kalmıştır. Annesi onun sonbaharda doğduğunu söylemektedir. Ayrıca ailesi doğumunun [[Gimgim Depremi]]nden bir yıl sonra gerçekleştiğini ifade eder.
Anneannesi [[Zozan]], [[Dadîn]] köyündendir.


[[Gimgim Depremi]] 19 Ağustos 1966 tarihinde meydana gelmiş ve 2118 kişinin ölümüne yol açmıştır.
Sanatçı, aile büyüklerinin büyük bölümünü çocuk yaşta kaybettiğini, bu nedenle birçok akrabasını tanıyamamış olmasının kendisi için önemli bir eksiklik olduğunu ifade etmektedir.


---
== Akrabalık Ağları ==


== Ailesi ==
Ailenin yalnızca [[Muş]] çevresinde değil, [[Suriye]], [[Bingöl]] ve [[Diyarbakır]] çevresinde de akrabaları bulunmaktadır.
 
Anlatıya göre yaklaşık üç yüz yıl önce aileden [[Gurco]] isimli bir kişi [[Şam]]'a göç etmiş ve oraya yerleşmiştir. Daha sonraki yıllarda iki aile arasındaki bağ büyük ölçüde kopmuş, yalnızca sözlü anlatılar günümüze kadar ulaşabilmiştir.
 
Yazar, bu kaybolan akrabalık bağlarının yeniden kurulmasını arzuladığını ve bu konuda araştırmalar yaptığını belirtmektedir.
 
== Göç ve Gurbet ==


Annesinin adı [[Hecî Qîmet]]’tir. 
Abdurehîmê Mûşî, 1990 yılına kadar doğduğu bölgede yaşamıştır.
Babası [[Hecî Ehmed]]’dir.


Beş çocuğu vardır:
Daha sonra ekonomik ve siyasal nedenlerle Türkiye'nin batısına göç etmiş, 1995 yılında ise [[Almanya]]'ya iltica ederek mülteci statüsünde yaşamaya başlamıştır.


* [[Mihemmed]]
Gurbet yıllarını eserlerinde en yoğun işlediği temalardan biri [[hasret]]tir.
* [[Mûrad]]
* [[Ayşe]]
* [[Rozerîn]]
* [[Evîn]]


Babası 1980 yılında bir traktör kazasında hayatını kaybetmiştir.
Ona göre vatan özlemi yalnızca fiziksel bir uzaklık değil, aynı zamanda kültürel hafızanın sürekli canlı tutulduğu psikolojik bir durumdur.


---
Bilûr çaldığında veya bir [[dengbêj]] kilamı söylediğinde çocukluğunu, köyünü ve [[Kürdistan]] coğrafyasını yeniden yaşadığını ifade etmektedir.


== Aşireti ==
== Eğitim Yaşamı ==


Abdurehîmê Mûşî’nin ailesi [[Omeriya Aşireti]]ne mensuptur.
Sanatçı yalnızca beş yıl ilkokul eğitimi alabilmiştir.


Bu aşiretin kökenleri [[Çewlik]] (Bingöl) bölgesine dayanır. Aşiret üyeleri [[Kürdistan]]’ın dört bir yanında yaşamaktadır.
Eğitimini ana dili olan [[Kürtçe]] ile değil, Türkçe sürdürmek zorunda kaldığını özellikle vurgulamaktadır.


Aşiret içinde özellikle [[Dimilî]] (Zazaca) lehçesi konuşulmaktadır. Ancak günümüzde aile üyeleri çoğunlukla [[Kurmancî]] lehçesini kullanmaktadır.
Kur'an okumayı ise babasından öğrenmiştir.


---
Kendisini yetiştiren hocasına büyük saygı duymakta, onun erken yaşta vefat etmiş olmasını yaşamındaki önemli kayıplardan biri olarak değerlendirmektedir.


== Eğitim Hayatı ==
== Camide Yaşadığı Olay ==


Abdurehîmê Mûşî yalnızca beş yıl ilkokul eğitimi alabilmiştir. Bu eğitim de ana dili olan [[Kürtçe]] yerine başka bir dilde yapılmıştır.
Çocukluk yıllarında Kur'an dersleri aldığı sırada yaşadığı bir olayın eğitim anlayışını derinden etkilediğini anlatmaktadır.


[[Kur’an]] okumayı babasından öğrenmiştir. Ayrıca bazı [[Hadis]]leri de kendi çabasıyla öğrenmiştir.
Yanlış okuduğu bir satır nedeniyle öğretmeninden fiziksel şiddet gördüğünü, bu olaydan sonra camiye giderek ders almaya devam etmediğini ifade etmektedir.


Türkçe ve Almanca da konuşabilmektedir.
Bu anıyı aktarırken, eğitimde korkunun değil anlayışın ve sevginin esas olması gerektiğini dolaylı biçimde vurgulamaktadır.


---
== Kürtçe Yazmayı Öğrenmesi ==


== Göç ve Gurbet Hayatı ==
Abdurehîmê Mûşî, hiçbir zaman resmî olarak [[Kürtçe]] eğitimi alamadığını belirtmektedir.


1990 yılına kadar [[Kürdistan]]’da yaşamıştır. Daha sonra ailesi [[Türkiye]] metropollerine göç etmiştir.
Kürtçeyi yazmayı tamamen kendi çabasıyla öğrendiğini ifade eder.


1995 yılında [[Almanya]]’ya iltica etmiştir. Uzun yıllar boyunca büyük zorluklar yaşamıştır.
Kürtçenin uzun yıllar yasaklanmasının kültürel üretimi olumsuz etkilediğini, buna rağmen herkesin ana dilini yaşatması gerektiğini savunmaktadır.


---
Ona göre bütün [[Kürt lehçeleri]] ortak kültürel mirasın parçalarıdır ve korunmalıdır.


== Dengbêjlik ve Sanatı ==
== Sanatsal Üretimi ==


Abdurehîmê Mûşî;
Abdurehîmê Mûşî kendisini üç temel kimlikle tanımlamaktadır:


* [[Dengbêj]]
* [[Dengbêj]]
* [[Bilûr]] sanatçısı
* [[Şair]]
* [[Şair]]
* [[Bilûr Sanatçısı]]
* [[Hikâye Anlatıcısı]]


olarak tanınmaktadır.
Bunlara ek olarak hikâye anlatıcılığı ve mizah geleneğiyle de ilgilenmektedir.
 
Yaklaşık on altı yaşından itibaren bilûr çalmaya başlamış ve bölgedeki çok sayıda düğünde sanatını icra etmiştir.
 
Ona göre geçmişte düğünler yalnızca eğlence değil, aynı zamanda kültürel aktarımın gerçekleştiği önemli toplumsal kurumlardı.
 
Bugün ise bu geleneğin büyük ölçüde kaybolduğunu ve bunun kültürel hafıza açısından önemli bir kayıp olduğunu dile getirmektedir.


15–16 yaşından itibaren [[Bilûr]] çalmaya başlamıştır. O dönemlerde köy düğünlerinde çoğu zaman tek müzik aleti bilûrdu.
== Dengbêjlik Anlayışı ==


Düğünler günlerce sürer ve insanlar bilûr eşliğinde dans ederdi.
Sanatçının müzik anlayışının oluşmasında iki temel unsur etkili olmuştur:


---
* [[Bilûr]] geleneği
* [[Şakiro]]


== Dengbêjlik Kaynakları ==
Şakiro'nun yorum gücü ve dengbêjlik üslubu üzerinde büyük etkisi olduğunu belirtmektedir.


Abdurehîmê Mûşî’nin sanatında en büyük etkilerden biri ünlü dengbêj [[Şakiro]] olmuştur.
Bugüne kadar amatör olarak hazırlanmış çok sayıda kaset kaydı bulunmaktadır.


Bugüne kadar:
Düğünlerde, kültürel toplantılarda ve çeşitli etkinliklerde dengbêjlik geleneğini yaşatmaya devam etmektedir.


* 8 adet amatör kaset
[[Kategori:Kürt kültürü]]
* çok sayıda kilam
[[Kategori:Dengbêjler]]
* bilûr melodisi
[[Kategori:Bilûr sanatçıları]]
[[Kategori:Kürt sözlü edebiyatı]]
[[Kategori:Kürt biyografileri]]


üretmiştir.
== Eserleri ==


---
Abdurehîmê Mûşî, eserlerinin tamamının kendisine ait olduğunu belirtmektedir. Sözlerini, melodilerini ve büyük ölçüde müzikal düzenlemelerini herhangi bir dış destek almadan üretmiştir.


== Kilamları ==
Sanatçı, üretimlerini dört ana grupta toplamaktadır:


Abdurehîmê Mûşî’nin 37 adet [[Kilam]]ı bulunmaktadır:
* [[Dengbêj kilamları]]
* [[Folklorik şarkılar]]
* [[Şiirler]]
* [[Bilûr besteleri]]


1. Eşq û evîn 
Toplam üretiminin 100'ün üzerinde eserden oluştuğunu ifade etmektedir.
2. Mij û dûxan 
3. Teyrê baz 
4. Ez şîvar im 
5. Çerxa Felek 
6. Ez Bilûrvan im 
7. Gewrê 
8. Dr. Ehmed 
9. Çiya Bilinde 
10. Balafirekî Rêwiya 
11. Bejna Zirav 
12. Ez Birîndar im 
13. Wey Dinyayê 
14. Dinyayê 
15. Domam 
16. Kewa Gozel 
17. Mezra Cello 
18. Lê Emînê 
19. Şêx Mihemmed Emîn 
20. Evîndar im 
21. Taya Dilê min 
22. Eman Yar 
23. Gulçîna Min 
24. Palaxa Mêrga Cello 
25. Kewa Min 
26. Eycan 
27. Dil Kal Nabe 
28. Ez Dimirim 
29. Ez Heliyam 
30. Bavê Becet 
31. Ez Xerîb im 
32. Hesreta Dila 
33. Dîlber 
34. Birîna Dilê Min 
35. Gula Min 
36. Derd Giran im 
37. Dayika dilbirîn 


---
== Dengbêj Kilamları ==


== Modern ve Folklorik Şarkıları ==
Abdurehîmê Mûşî'nin repertuvarında yer alan başlıca dengbêj kilamları şunlardır:


23 adet [[Folklorik Müzik]] ve modern şarkısı bulunmaktadır:
# [[Eşq û Evîn]]
# [[Mij û Dûxan]]
# [[Teyrê Baz]]
# [[Ez Şîvar Im]]
# [[Çerxa Felek]]
# [[Ez Bilûrvan Im]]
# [[Gewrê]]
# [[Dr. Ehmed]]
# [[Çiya Bilinde]]
# [[Balafirekî Rêwiya]]
# [[Bejna Zirav]]
# [[Ez Birîndar Im]]
# [[Wey Dinyayê]]
# [[Dinyayê]]
# [[Domam]]
# [[Kewa Gozel]]
# [[Mezra Cello]]
# [[Lê Emînê]]
# [[Şêx Mihemmed Emîn]]
# [[Evîndar Im]]
# [[Taya Dilê Min]]
# [[Eman Yar]]
# [[Gulçîna Min]]
# [[Palaxa Mêrga Cello]]
# [[Kewa Min]]
# [[Eycan]]
# [[Dil Kal Nabe]]
# [[Ez Dimirim]]
# [[Ez Heliyam]]
# [[Bavê Becet]]
# [[Ez Xerîb Im]]
# [[Hesreta Dila]]
# [[Dîlber]]
# [[Birîna Dilê Min]]
# [[Gula Min]]
# [[Derd Giran Im]]
# [[Dayika Dilbirîn]]


1. Derya evînê 
Sanatçı ayrıca yaklaşık kırk klasik dengbêj kilamını da icra ettiğini belirtmektedir.
2. Derya hişîn 
3. Kevoka min 
4. Gula Dawetê 
5. Zeynok 
6. Şîn û girîn 
7. Gula çiya 
8. Nalîna dilê min 
9. Xezala min 
10. Sebra dila 
11. Mewal 
12. Mewal 1 
13. Bêrîvanê 
14. Nazikê 
15. Kewa Gozel 
16. Kurdistan 
17. Maçek bide min 
18. Deşta Mûş’ê 
19. Welatê me Kurdistan’e 
20. Bêrivan 
21. Gula zer 
22. Ser sala dila 
23. Newroz 


---
== Folklorik Şarkıları ==


== Şiirleri ve Kasideleri ==
Folklorik repertuvarında bulunan eserlerden bazıları şunlardır:


Abdurehîmê Mûşî’nin 40 adet [[Şiir]] ve [[Kasîde]]si bulunmaktadır.
# [[Derya Evînê]]
# [[Derya Hişîn]]
# [[Kevoka Min]]
# [[Gula Dawetê]]
# [[Zeynok]]
# [[Şîn û Girîn]]
# [[Gula Çiya]]
# [[Nalîna Dilê Min]]
# [[Xezala Min]]
# [[Sebra Dila]]
# [[Mewal]]
# [[Mewal I]]
# [[Bêrîvanê]]
# [[Nazikê]]
# [[Kewa Gozel]]
# [[Kurdistan]]
# [[Maçek Bide Min]]
# [[Deşta Mûşê]]
# [[Welatê Me Kurdistan'e]]
# [[Bêrîvan]]
# [[Gula Zer]]
# [[Ser Sala Dila]]
# [[Newroz]]


Bunlardan bazıları:
== Şiirleri ==
 
Abdurehîmê Mûşî'nin şiirleri tarih, toplum, inanç, aşk, sürgün ve vatan özlemi gibi çok çeşitli temaları kapsamaktadır.
 
Öne çıkan şiirlerinden bazıları şunlardır:
 
* [[Hz. Mihemmed]]
* [[Qasidê Şêx Seîd]]
* [[Şêx Seîdê Pîran]]
* [[Şêx Seîd Efendî]]
* [[Şêx Seîdê Kurdî]]
* [[Mîr û Begên Kurdistan]]
* [[Şêx Mihemmed Emîn]]
* [[Egît û Mêrxasên Kurd]]
* [[Gula Baxçê Min]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Şerm û Fedî]]
* [[Şan û Şeref]]
* [[Şervanê Azadî]]
* [[Dîroka Reş û Tarî]]
* [[Milletê Xweda Nenas]]
* [[Nexşa Cîhan]]
* [[Evîndarê Gulê]]
* [[Dil Fîxan û Zarîne]]
* [[Qulinge Bask Şikestî]]
* [[Evîn]]
* [[Dengbêj û Bilûrvan]]
* [[Hîva Çarde Şevî]]
* [[Yara Şêrîn]]
* [[Pêt û Agir]]
* [[Welatê Bê Nav]]
* [[Vahşet]]
* [[Kırık Ayna]]
* [[Nur Yüzlü]]
* [[Welatê Şêrîn]]
* [[Delala Min]]
* [[Eydîlberê]]
* [[Dayika Delal]]
* [[Buhuşta Bê Xwedî]]
* [[Heta Kengê]]
* [[Çav Li Rêya Te]]
* [[Dayika Min]]
* [[Nikarim Bidim Pesnê Te]]
* [[Dayika Dil Birîn]]
* [[Mêrkuj]]
* [[Zerya]]


* Hz. Mihemmed 
== Bilûr Besteleri ==
* Qasidê Şêx Seîd 
* Şêx Seîdê Pîran 
* Mîr û Begên Kurdistan 
* Yılmaz Güney 
* Şervanê Azadiye 
* Welatê Şêrîn 
* Dayika Min 
* Zerya 


---
Sanatçının kendi bestesi olan bilûr melodileri şunlardır:


== Bilûr Melodileri ==
# [[Bilûrvano]]
# [[Domam]]
# [[Ez Bi Derd Im]]
# [[Gula Min Kurdistan]]
# [[Şêxa Delal]]
# [[Dadger û Dozger]]


Bilûr için bestelenmiş 6 melodisi vardır:
== Sanatsal Yaklaşımı ==


1. Bilûrvano 
Abdurehîmê Mûşî'ye göre dengbêjlik yalnızca bir müzik türü değildir.
2. Domam 
3. Ez bi derd im 
4. Gula min Kurdistan 
5. Şêxa Delal 
6. Dadger û Dozger 


---
Bu gelenek;


Toplamda:
* sözlü tarihin aktarılması,
* kültürel hafızanın korunması,
* toplumsal belleğin canlı tutulması,
* dilin gelecek kuşaklara taşınması


* 106 eser
işlevlerini yerine getiren önemli bir kültürel kurumdur.
* yaklaşık 150 bilûr makamı


bildiğini ifade etmektedir.
Sanatçı, bilûrun sesini doğanın sesiyle özdeşleştirmekte; dağların, ovaların, göç yollarının ve insan hafızasının aynı ezgide buluştuğunu ifade etmektedir.


---
== Medya Çalışmaları ==


== Sanatsal Kimliği ==
Abdurehîmê Mûşî çeşitli televizyon programlarına katılarak dengbêjlik geleneğini tanıtmıştır.


Abdurehîmê Mûşî kendisini şu şekilde tanımlar:
Katıldığı önemli programlardan bazıları şunlardır:


* Dengbêj 
* [[Roj TV]]
* Şair 
** ''Şevbêrka Dengbêjan''
* Bilûr sanatçısı 
* Hikâye anlatıcısı 


Sanatının ilhamını;
Ayrıca Almanya'da düzenlenen çeşitli [[Newroz]] kutlamalarında sahne almış; kilamlarını ve bilûr dinletilerini geniş kitlelerle paylaşmıştır.


* [[Kürdistan]]’ın dağlarından 
== Kültürel Değerlendirme ==
* [[Serhed]] bölgesinin kültüründen 
* halkın yaşamından 


aldığını ifade etmektedir.
Abdurehîmê Mûşî'nin yaşam öyküsü, yalnızca bireysel bir sanatçının biyografisi değildir.


---
Bu anlatı aynı zamanda;


''Kaynak: [[Hasanê Alê]]''
* [[Kürt sözlü kültürü]],
* [[Dengbêjlik]],
* [[Bilûr geleneği]],
* [[Göç]],
* [[Sürgün]],
* [[Kültürel hafıza]],
* [[Ana dil]],
* [[Kırsal yaşam]]


[[Kategori:Kürt Müziği]]
gibi birçok araştırma alanı için önemli bir sözlü tarih belgesi niteliği taşımaktadır.
[[Kategori:Dengbêjlik]]
[[Kategori:Kürt Sanatçıları]]
[[Kategori:Kürt Kültürü]]
[[Kategori:Kürt Halk Müziği]]
</div>
</div>


{{KayıtMeta|Tur=Kişi|AltTur=Dengbêj|Bolge=Muş|Donem=20. yüzyıl|DilDurumu=TR+KU+EN+FR|CokDilli=Evet|KaynakTuru=Biyografi|OneCikan=Evet|Durum=Yayında}}
[[Kategori:Abdurehîmê Mûşî]]
[[Kategori:Kürt dengbêjleri]]
[[Kategori:Kürt şairleri]]
[[Kategori:Bilûr sanatçıları]]
[[Kategori:Kürt müziği]]
[[Kategori:Sözlü tarih]]
[[Kategori:Kültürel hafıza]]
[[Kategori:Kürt folkloru]]
[[Kategori:Kürt biyografileri]]

14.43, 3 Ağustos 2026 itibarı ile sayfanın şu anki hâli

Abdurehîmê Mûşî

Abdurehîmê Mûşî, Kürt dengbêj geleneğinin çağdaş temsilcilerinden biri, aynı zamanda bilûr sanatçısı, şair ve söz yazarıdır. Bu metin, sanatçının yaşam öyküsünü, ailesini, kültürel kökenini ve sanatsal üretimini kendi anlatımı temel alınarak derlenmiş biyografik bir çalışmadır.

Yaşamı

Abdurehîmê Mûşî, 1967 yılında Muş iline bağlı Sihag köyünde dünyaya geldi. O dönemde Türkiye'de Kürtçe isimlerin nüfus kayıtlarında kullanılmasına izin verilmediğinden doğum tarihi resmî kayıtlarda kesin olarak yer almamaktadır. Ailesinin anlatımlarına göre sonbahar aylarında doğmuştur.

1989 yılında yaşadığı güvenlik koşulları nedeniyle köyünü terk etmek zorunda kaldı. Daha sonra Türkiye'nin batısına göç etti ve 1995 yılında Almanya'ya iltica ederek yaşamını burada sürdürmeye başladı.

Ailesi

Babası Hacı Ahmed, annesi Hacı Qîmet'tir.

Beş çocuğu bulunmaktadır:

Aşireti

Sanatçı, Omeriya Aşireti mensubudur.

Ailenin kökeni Çewlik bölgesindeki Gov köyüne kadar uzanmaktadır. Daha sonra aile Muş bölgesindeki Sihag köyüne yerleşmiştir.

Omeriya Aşireti günümüzde Kürdistan'ın farklı bölgelerinde ve Avrupa'da yaşamaktadır.

Dil

Ailenin yaşlı kuşakları ağırlıklı olarak Dimilkî (Zazakî) konuşurken, sonraki kuşaklarda Kurmancî yaygınlaşmıştır.

Yazar, bütün Kürt lehçelerinin korunmasının kültürel miras açısından önemli olduğunu vurgulamaktadır.


Soy Ağacı

Abdurehîmê Mûşî, ailesinin sözlü tarihini ayrıntılı biçimde kayıt altına almayı önemli bir kültürel sorumluluk olarak görmektedir. Bu nedenle yalnızca anne ve babasının değil, dedelerinin ve onların atalarının isimlerini de gelecek kuşaklara aktarmaya çalışmıştır.

Baba tarafından soy ağacı

Ailenin bilinen silsilesi şu şekildedir:

Aile, bölgede "Cello Ailesi" olarak tanınmaktadır. Bu adlandırma, ailenin önemli atalarından biri olan Cello'ya dayanmaktadır.

Anne tarafından soy ağacı

Anne tarafındaki soy zinciri ise şu şekilde aktarılmaktadır:

Anneannesi Zozan, Dadîn köyündendir.

Sanatçı, aile büyüklerinin büyük bölümünü çocuk yaşta kaybettiğini, bu nedenle birçok akrabasını tanıyamamış olmasının kendisi için önemli bir eksiklik olduğunu ifade etmektedir.

Akrabalık Ağları

Ailenin yalnızca Muş çevresinde değil, Suriye, Bingöl ve Diyarbakır çevresinde de akrabaları bulunmaktadır.

Anlatıya göre yaklaşık üç yüz yıl önce aileden Gurco isimli bir kişi Şam'a göç etmiş ve oraya yerleşmiştir. Daha sonraki yıllarda iki aile arasındaki bağ büyük ölçüde kopmuş, yalnızca sözlü anlatılar günümüze kadar ulaşabilmiştir.

Yazar, bu kaybolan akrabalık bağlarının yeniden kurulmasını arzuladığını ve bu konuda araştırmalar yaptığını belirtmektedir.

Göç ve Gurbet

Abdurehîmê Mûşî, 1990 yılına kadar doğduğu bölgede yaşamıştır.

Daha sonra ekonomik ve siyasal nedenlerle Türkiye'nin batısına göç etmiş, 1995 yılında ise Almanya'ya iltica ederek mülteci statüsünde yaşamaya başlamıştır.

Gurbet yıllarını eserlerinde en yoğun işlediği temalardan biri hasrettir.

Ona göre vatan özlemi yalnızca fiziksel bir uzaklık değil, aynı zamanda kültürel hafızanın sürekli canlı tutulduğu psikolojik bir durumdur.

Bilûr çaldığında veya bir dengbêj kilamı söylediğinde çocukluğunu, köyünü ve Kürdistan coğrafyasını yeniden yaşadığını ifade etmektedir.

Eğitim Yaşamı

Sanatçı yalnızca beş yıl ilkokul eğitimi alabilmiştir.

Eğitimini ana dili olan Kürtçe ile değil, Türkçe sürdürmek zorunda kaldığını özellikle vurgulamaktadır.

Kur'an okumayı ise babasından öğrenmiştir.

Kendisini yetiştiren hocasına büyük saygı duymakta, onun erken yaşta vefat etmiş olmasını yaşamındaki önemli kayıplardan biri olarak değerlendirmektedir.

Camide Yaşadığı Olay

Çocukluk yıllarında Kur'an dersleri aldığı sırada yaşadığı bir olayın eğitim anlayışını derinden etkilediğini anlatmaktadır.

Yanlış okuduğu bir satır nedeniyle öğretmeninden fiziksel şiddet gördüğünü, bu olaydan sonra camiye giderek ders almaya devam etmediğini ifade etmektedir.

Bu anıyı aktarırken, eğitimde korkunun değil anlayışın ve sevginin esas olması gerektiğini dolaylı biçimde vurgulamaktadır.

Kürtçe Yazmayı Öğrenmesi

Abdurehîmê Mûşî, hiçbir zaman resmî olarak Kürtçe eğitimi alamadığını belirtmektedir.

Kürtçeyi yazmayı tamamen kendi çabasıyla öğrendiğini ifade eder.

Kürtçenin uzun yıllar yasaklanmasının kültürel üretimi olumsuz etkilediğini, buna rağmen herkesin ana dilini yaşatması gerektiğini savunmaktadır.

Ona göre bütün Kürt lehçeleri ortak kültürel mirasın parçalarıdır ve korunmalıdır.

Sanatsal Üretimi

Abdurehîmê Mûşî kendisini üç temel kimlikle tanımlamaktadır:

Bunlara ek olarak hikâye anlatıcılığı ve mizah geleneğiyle de ilgilenmektedir.

Yaklaşık on altı yaşından itibaren bilûr çalmaya başlamış ve bölgedeki çok sayıda düğünde sanatını icra etmiştir.

Ona göre geçmişte düğünler yalnızca eğlence değil, aynı zamanda kültürel aktarımın gerçekleştiği önemli toplumsal kurumlardı.

Bugün ise bu geleneğin büyük ölçüde kaybolduğunu ve bunun kültürel hafıza açısından önemli bir kayıp olduğunu dile getirmektedir.

Dengbêjlik Anlayışı

Sanatçının müzik anlayışının oluşmasında iki temel unsur etkili olmuştur:

Şakiro'nun yorum gücü ve dengbêjlik üslubu üzerinde büyük etkisi olduğunu belirtmektedir.

Bugüne kadar amatör olarak hazırlanmış çok sayıda kaset kaydı bulunmaktadır.

Düğünlerde, kültürel toplantılarda ve çeşitli etkinliklerde dengbêjlik geleneğini yaşatmaya devam etmektedir.

Eserleri

Abdurehîmê Mûşî, eserlerinin tamamının kendisine ait olduğunu belirtmektedir. Sözlerini, melodilerini ve büyük ölçüde müzikal düzenlemelerini herhangi bir dış destek almadan üretmiştir.

Sanatçı, üretimlerini dört ana grupta toplamaktadır:

Toplam üretiminin 100'ün üzerinde eserden oluştuğunu ifade etmektedir.

Dengbêj Kilamları

Abdurehîmê Mûşî'nin repertuvarında yer alan başlıca dengbêj kilamları şunlardır:

  1. Eşq û Evîn
  2. Mij û Dûxan
  3. Teyrê Baz
  4. Ez Şîvar Im
  5. Çerxa Felek
  6. Ez Bilûrvan Im
  7. Gewrê
  8. Dr. Ehmed
  9. Çiya Bilinde
  10. Balafirekî Rêwiya
  11. Bejna Zirav
  12. Ez Birîndar Im
  13. Wey Dinyayê
  14. Dinyayê
  15. Domam
  16. Kewa Gozel
  17. Mezra Cello
  18. Lê Emînê
  19. Şêx Mihemmed Emîn
  20. Evîndar Im
  21. Taya Dilê Min
  22. Eman Yar
  23. Gulçîna Min
  24. Palaxa Mêrga Cello
  25. Kewa Min
  26. Eycan
  27. Dil Kal Nabe
  28. Ez Dimirim
  29. Ez Heliyam
  30. Bavê Becet
  31. Ez Xerîb Im
  32. Hesreta Dila
  33. Dîlber
  34. Birîna Dilê Min
  35. Gula Min
  36. Derd Giran Im
  37. Dayika Dilbirîn

Sanatçı ayrıca yaklaşık kırk klasik dengbêj kilamını da icra ettiğini belirtmektedir.

Folklorik Şarkıları

Folklorik repertuvarında bulunan eserlerden bazıları şunlardır:

  1. Derya Evînê
  2. Derya Hişîn
  3. Kevoka Min
  4. Gula Dawetê
  5. Zeynok
  6. Şîn û Girîn
  7. Gula Çiya
  8. Nalîna Dilê Min
  9. Xezala Min
  10. Sebra Dila
  11. Mewal
  12. Mewal I
  13. Bêrîvanê
  14. Nazikê
  15. Kewa Gozel
  16. Kurdistan
  17. Maçek Bide Min
  18. Deşta Mûşê
  19. Welatê Me Kurdistan'e
  20. Bêrîvan
  21. Gula Zer
  22. Ser Sala Dila
  23. Newroz

Şiirleri

Abdurehîmê Mûşî'nin şiirleri tarih, toplum, inanç, aşk, sürgün ve vatan özlemi gibi çok çeşitli temaları kapsamaktadır.

Öne çıkan şiirlerinden bazıları şunlardır:

Bilûr Besteleri

Sanatçının kendi bestesi olan bilûr melodileri şunlardır:

  1. Bilûrvano
  2. Domam
  3. Ez Bi Derd Im
  4. Gula Min Kurdistan
  5. Şêxa Delal
  6. Dadger û Dozger

Sanatsal Yaklaşımı

Abdurehîmê Mûşî'ye göre dengbêjlik yalnızca bir müzik türü değildir.

Bu gelenek;

  • sözlü tarihin aktarılması,
  • kültürel hafızanın korunması,
  • toplumsal belleğin canlı tutulması,
  • dilin gelecek kuşaklara taşınması

işlevlerini yerine getiren önemli bir kültürel kurumdur.

Sanatçı, bilûrun sesini doğanın sesiyle özdeşleştirmekte; dağların, ovaların, göç yollarının ve insan hafızasının aynı ezgide buluştuğunu ifade etmektedir.

Medya Çalışmaları

Abdurehîmê Mûşî çeşitli televizyon programlarına katılarak dengbêjlik geleneğini tanıtmıştır.

Katıldığı önemli programlardan bazıları şunlardır:

Ayrıca Almanya'da düzenlenen çeşitli Newroz kutlamalarında sahne almış; kilamlarını ve bilûr dinletilerini geniş kitlelerle paylaşmıştır.

Kültürel Değerlendirme

Abdurehîmê Mûşî'nin yaşam öyküsü, yalnızca bireysel bir sanatçının biyografisi değildir.

Bu anlatı aynı zamanda;

gibi birçok araştırma alanı için önemli bir sözlü tarih belgesi niteliği taşımaktadır.

"https://wiki.greenanatolia.org/index.php?title=Abdurehîmê_Mûşî&oldid=10813" sayfasından alınmıştır