15.59, 18 Ekim 2026 itibarı ile sayfanın şu anki hâli

📜 Orta Anadolu Kürtleri Tarihi › Dönem VII: Avrupa’ya göç ve diaspora ›Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri

Portal

Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri

Yazar: Nuh Ateş

Tarih: Newroz 1997

Kaynak: Bîrnebûn 1, s. 7–21

Bölge: Batı Türkiye / Orta Anadolu

Tür: İnceleme / Araştırma / Tartışma

Bu metin, Batı Kürtleri, Orta Anadolu Kürtleri, Kürt sorunu, asimilasyon, ulus-devlet ve federalizm eksenlerinde bir değerlendirme sunmaktadır.

Giriş

Batı Kürtleri hakkında bazı görüşler

Türkiye’nin Batı yakasında yoğun bir Kürt nüfusun yaşadığı biliniyor. Ancak konunun ayrıntıları pek bilinmiyor.

Bu konudaki zorluklar; sayısal durum, bölgeye geliş tarihi, nedenleri ve biçimi, ulusal kimliklerini sahiplenişleri, sosyal ve mesleki konumlarıyla ilgili sorulara yanıt aramaya kalkıştığınızda karşınıza çıkar.

Bunun başlıca nedeni, araştırma, inceleme ve anketlere dayalı verilerin azlığı ya da bulunmayışıdır. Böyle olunca da Batı Kürtleri üzerine ileri sürülen kimi görüş ve tespitler maddi temelden yoksundur, daha çok görüş sahiplerinin politikalarına yönelik olmaktadır.

Mesut Yılmaz, kısa süren Başbakanlık döneminin ilk günlerinde, Federal Almanya’ya yaptığı ziyaret öncesinde “Der Spiegel” dergisinin yönettiği bir soruya verdiği yanıtta şunları söylüyor:

“...Ne kadar Kürt kökenli Türk vatandaşının olduğunu bilmiyoruz. Belki 8 belki 15 milyon. Ama üçte ikisinin Türkiye’nin güney doğusu’nun dışındaki bölgelerde yaşadığı ve tamamen asimile oldukları kesin...”

(Der Spiegel, 1996 sayı 167)

Tüm Kürtlerin sayısını kesin olarak bilmeyen eski Başbakan, batıda yaşayanların sayısını ve asimile olduklarını nasıl bilebilir?

Belki ki bu tespit gerçeği yansıtmaktan çok bir istemi, politik bir hedefi ve devletin başından beri Batı’ya sürgün ve de göçe yüklediği misyonu dışa vuruyor.

Anadolu halklarının yüz yılımızın ilk çeyreğinde yabancı işgale karşı yürüttüğü “Kurtuluş Savaşı” sonrasında kurulan yeni devlet, başlangıçtaki söylemlerinin aksine, etnik Türk kimliğine bürünerek, her bakımdan teklik esasına dayalı homojen bir Türk ulusu yaratmayı öncelikli hedefleri arasına koymuştur.

Türk olmayanların eritilip Türkleştirilmesi için yapılan planların, Kürtler bakımından bir ayağını, Kürt bölgelerine göçmen Türk nüfusu yerleştirmek, başta huzursuzluk yaratanlar olmak üzere Kürtleri batıya sürmek ve göç ettirmek oluşturuyordu.

Kısacası, Devlet batıya asimilasyon fabrikası olarak bakmıştır.

Ancak Kürtler hammadde olmadıkları için bu politikalarda tümden başarılı olunamadı. Aksine devlet bununla Kürt sorununu tüm Türkiye sathına yaymış oldu.

Batı’da yaşayan Kürt nüfusun sayısı konusunda yapılan tahminler, toplam Kürt nüfusunun üçte biri ile yarıdan fazlası arasında değişiyor.

Ancak Kürt kimliğinin yasaklı olmadığı demokratik ve özgür bir ortamda, etnik köken ve anadil temel alınarak yapılacak bir sayım sonucu kesin sayılara varılabilir.

Kürt gerçeğinin ulusal yanını göz ardı ederek, onu sadece ekonomik boyutuna indirgemek “feodal kalıntıların ve ilişkilerin” ya da “kalkınmada geri kalmışlığın” sonucu olarak tanımlayanların öncülerinden biri de Bülent Ecevit’tir.

Ecevit görüşlerine haklılık kazandırmak için Orta Anadolu Kürtlerini sık sık örnek gösteriyor.

Ona göre bu bölgedeki Kürtler ekonomik durumları göreceli de olsa iyi olduğu ya da feodal ilişkiler tasfiye edildiği için ulusal düzeyde talepler ileri sürmüyorlarmış!

En kaba gözlemler bile bu iddiaların doğru olmadığını gösteriyor.

Güncel Durum

Şimdilik Batı’da ve Orta Anadolu’da yaşayan Kürtlerin, ulusal ve demokratik mücadelede aktif bir biçimde yer aldıklarını ve önemli bir dinamik olduklarını belirtmekle yetinelim.

Batı’daki Kürt toplumuna bir nevi “yabancı”, “göçmen” “geçici” statülü ve gerektiğinde kovulabilecek bir topluluk gözü ile bakanlar da var.

Bu tip görüşlerin temelinde bilgisizlik ile şoven–milliyetçi karışımı bir anlayış yatıyor.

Batı’daki Kürtler kimi yerde Cumhuriyet’ten daha eskidir.

Bu yazıda verilen bilgi ve kaynaklarda da görüleceği gibi, Kürtler Anadolu’nun, Türkiye’nin yerlisidirler.

Batı Kürtlerinin genel özellikleri

Batı’daki Kürt toplumu, bölgeye geliş tarihi, geliş biçimi, nedenleri, ana dili bilme, etnik aidiyet, sosyal ve mesleki konumları itibari ile homojen bir topluluk özelliği göstermiyor.

Orta Anadolu Kürtlerini bölgeye geliş bakımından şu ana gruplara ayırmak mümkün:

Osmanlı ve öncesi dönemde göç, sürgün, iskân ve başka nedenlerden dolayı gelenler
Cumhuriyet döneminde 50’li yıllara dek, özellikle Kürt ayaklanmalarıyla bağlantılı olarak sürgün edilenler
Ankara’nın sömürgeci politikaları sonucu oluşan politik ve ekonomik mağduriyetlerinden dolayı göç edenler
1980’li yıllardan günümüze dek, özellikle halen süren savaş sonucu yerleşim birimlerini terk etmek zorunda kalan ve bir nevi mülteci konumunda olanlar

Batı Kürtleri sosyal ve mesleki konumları itibari ile de farklı sınıf ve katmanlara mensup olup, aralarında aşırı yoksulluk çekenler, aşırı zengin olanlar da vardır.

Anadili bilinirlik konusunda, veri yokluğuna rağmen farklılıkların olduğu gözleniyor.

Kürtçe’yi bilen, onu aile içerisinde konuşanlar, dil bakımından asimile olup aidiyet olarak kendini Kürt sayanlar, Kürtçe’yi bilip bilmemeye bakmaksızın kendini Türk sayanların bulunduğu bir manzara söz konusudur.

Fakat Kürt kimliğini sahiplenişinde güçlü bir eğilim olarak yaşandığı bir süreçten geçiyoruz.

Batı Kürtlerini bir de kırsal alanda ve metropollerde yaşayanlar olarak iki kategoride ele almak gerekiyor.

Büyük kentlerde yaşayanların dil ve kültür temelinde asimile olma olasılıkları yüksek iken, kırsaldakilerin Kürt kimliğini yaşatma olanakları daha fazla.

Anadolu’nun yerlisi Kürtler

Kürtlerin Anadolu’ya; bugünkü Türkiye’nin iç ve batı bölgelerine gelişleri Türklerin gelişleri ile aynı döneme rastlar.

Kürt ve Türk ilişkileri bin yıllık bir geçmişe sahiptir.

Bu zaman diliminde Türkler önce Kürdistan’a, oradan Anadolu’ya gelip yerleştiler.

Mevcut ilişkileri sadece aralarındaki savaş boyutunda ele almak eksik bir yaklaşım olur.

İç içe, yan yana, barış ve ittifak içerisinde de olmuşlar ve ortak beylik devletleri bile kurmuşlardır.

Birbirine nüfus verilmiş, ulus olma harcında bir diğerinin tarihsel ve kültürel payı bulunmuştur.

Bazı Nikitin ve daha pek çok kaynak, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerdeki Türklerin Kürtleştiğine, Türklerin yoğun oldukları yerlerde de Kürtlerin Türkleştiğine, kimi zaman da her ikisinin karışımıyla Kürt ve Türk aşiret konfederasyonlarının ve beylik devletlerinin oluşumuna dikkat çekmektedir.

Karakoyunlu Devleti bu bağlamda bir Türk–Kürt konfederasyonu olarak tanımlanmaktadır.

Orta Anadolu Kürtlerinin Ulusal Kimliklerini Sahiplenişi

Tarihsel olarak Kürtlerin ana yurdu olan Kürdistan coğrafyasının dışındaki Kürt yerleşim bölgeleri arasında Orta Anadolu’nun gerek yerleşim tarihinin eskiye dayanması gerekse nüfus yoğunluğu bakımından ilk sırada yer aldığını söylemek abartılı olmaz.

Bu bölgeye geliş mevcut kaynaklara bakıldığında bin yıllık bir geçmişe dayanıyor.

Ancak bu gün bu bölgede yaşayan Kürtlerin büyük bir bölümü, Osmanlı döneminde ya yerleşmiş ya da iskan ettirilmiştir.

Orta Anadolu’nun doğu yakasında yerleşik kimi Kürtlerin (Sivas, Çorum) yerleşim tarihi eskiye 350–400 yıl öncesine dayanıyor.

İç ve batı kesimlerinde (Konya, Kırşehir, Ankara) yaşayan Kürtlerin önemli bir bölümü, 19’uncu yüzyıl başı ile ortası arasında zaman diliminde konar göçer olarak mecburi iskana yerleştirilmişlerdir.

Bu bölgenin (sınırlar olan bazı iller de dahil) nüfus içerisinde Kürt olmayan il yok denebilir.

Sivas, Çorum, Kayseri, Tokat, Yozgat, Amasya, Samsun, Nevşehir, Aksaray, Niğde, Ankara, Konya, Kırıkkale, Afyon, Eskişehir gibi illerin daha çok kırsal bölgelerinde yoğunlukla Kürt yaşamaktadır.

Sadece Ankara, Konya, Kırşehir illeri kırsalında, toplam nüfusu 300 bin civarında olan 200’ü aşkın Kürt yerleşim birimi (ilçe, bucak, köy) bulunmaktadır.

Bu bölgede toplam Kürt nüfus en düşük tahminle 2 milyonu aşar.

Çözüm Perspektifleri

Buraya kadar anlatılanların ışığında Kürt gerçeği bağlamında Orta Anadolu Kürtleri için ne tür çözüm perspektifleri önermek gerekiyor?

Kürtler tarihsel açıdan da bakılsa Anadolu’nun yerlisidirler. Batı Kürtleri ne “göçmen” ne de “geçicidirler”. Onlar burada kalıcı ve yerleşiktirler.

Etnik topluluk adı olarak Kürt, etnik, coğrafik, idari olarak ülke veya bölge eyalet adı olarak da Kürdistan gibi kavramlar Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yasaklı değil resmidirler.

Bu ad ve kimliklerin yasaklanışı ve bu temeldeki çelişkiler Cumhuriyet döneminin ürünüdür.

Bu adların çekincesiz kullanılması ve resmen kabul görmesi hiçte bölünme anlamına gelmez.

Çözüm Perspektifleri (devam)

Gerek tarihsel açıdan gerekse nüfusun etnik bileşiminin çeşitliliği, iç içe ve yan yana bulunuşu bakımından Anadolu, Türkiye ve Kürdistan dıştan coğrafyalar Türklerin, Kürtlerin ve onlarla birlikte yaşayan diğer halkların ortak vatanıdır.

Onların bu gün ve gelecekte birlikte yaşamaları bir istem ya da halkların kardeşliğinin gereği olmanın ötesinde bir çeşit zorunluluk teşkil ediyor.

Bu nedenle de, bu birlikteliği bozan, zorlaştıran, halklar arası ilişkileri düşmanlaştıran politika ve yaptırımların değişmesi acil bir zaruriyet olarak ortaya çıkıyor.

Ulus-devlet eleştirisi

Tek etnik kimlikli ve katı merkeziyetçi “Ulus-Devlet” modeli, ulusal, etnik ve kültürel çeşitlilik arz eden bu coğrafya’ya yabancıdır.

O, birlik ve entegrasyonu sağlamadığı gibi, parçalanmışlığa, ayrımcılığa ve istikrarsızlığa yol açmaktadır.

Buna karşı ulus devletin bir biçimi olan federal devlet, farklı milliyet ve azınlıkların birarada yaşadığı ülkelerin yapısına daha uygun düşmekte, uzlaştırıcı ve birleştirici olmaktadır.

Çözüm yaklaşımı

Ne Kürt sorununun var oluşuna sebep olan bu tip “Ulus-Devlet” yapısıyla, ne de “ver kurtul”, “vur kurtul”, “sev-kurtul” ya da “sev ya terk et” biçimindeki içi boş, kışkırtıcı, bölücü ve ırkçı formül ve savlarla sorunu çözmek mümkün değil.

Bu anlayış ve yaklaşım; kan, silah, şiddet ve savaş demektir.

Bu her fırsatta söylenen kardeşlikle bağdaşır mı?

Anadolu halkları arasında tüm farklılıklara rağmen, bin yıllık ortak yaşam ve tarihle, ortak değerlerle yoğrulmuş bir kardeşlik söz konusudur.

Ayrıca sayısı yadsınamayacak olan, köklerinde Kürtlük bulunan Türklerle, köklerinde Türklük bulunan Kürtlerin bulunduğu boyutu olan bir kardeşlik.

İnkârcılık, savaş ve şiddet devre dışı bırakılmadıkça ve kardeşlik; barış, sosyal adalet ve eşitlik zeminine oturmadıkça, en iyi kardeşliğin bozulacağı, düşmanlığa dönüşeceği bilinmelidir.

Türkiye’de nüfusun etnik bileşimi, Kürt nüfusun dağılımı ve mevcut koşullar gibi pek çok neden Kürt sorunun iç biçimiyle çözümünü gerekli ve tercihli kılıyor.

Reform ve demokratik çözüm

Türkiye’nin başta Kürt sorunu olmak üzere, çözümü kolay olmayan ağır sorunları bulunuyor.

Bir biri ile bağlantılı olan bu sorunların çözüm yoluna sokulması, diyalog ve uzlaşma yoluyla köklü anayasal ve yapısal reformların yapılması temelinde mümkün olabilir.

Bu perspektifteki reform projesinin köşe taşlarını kanımca çoğulcu ve katılımcı demokrasiye geçişi sağlamak, farklı ulusal ve kültürel kimliklerin varlığını tanıyıp, onları yasal ve kurumsal güvencelere bağlamak, merkeziyetçi devlet yapısı terk edilip Federal Almanya benzeri federalist bir yapılanmaya yönelmek oluşturmaktadır.

Anayasal yapı önerisi

Bu ana eksenler üzerinde oluşacak yapılanma ve şekillenme nasıl olmalıdır?

Çoğulcu demokrasiye geçişi sağlayacak geçici bir anayasa yapılmalı, bu çerçevede her türlü düşünce ve örgütlenme özgürlüğü tanınmalı, Kürt ve diğer kimlikten partilerin kurulması önündeki engeller kalkmalıdır.

Buna genel politik bir af ile birlikte yerel ve genel seçimlerin yapılması eşlik etmelidir.

Arkasından bir kereye mahsus etnik köken ve anadil kriterleri temel alınarak bir sayım yapılmalı, Türkiye’nin etnik coğrafyası tespit edilmelidir.

Sonra, yeni bir anayasa hazırlamak üzere, tüm partilerin katılacağı bir uzlaşma ve diyalog platformu oluşturulmalıdır.

Ulus ve vatandaşlık tanımı

Ulus ve vatandaşlık kavramları teklik öğelerden arındırılarak, ortak kabul edilebilir hale getirilmelidir.

Söz gelimi “Türkiye ulusu, farklı milliyetlerden ve kültürel topluluklardan oluşur” biçiminde bir formülasyona gidilebilir.

Yine vatandaşlık; “Federal Türkiye cumhuriyeti devletine vatandaşlık bağı ile bağlı bulunan herkes bu cumhuriyetin vatandaşıdır” biçiminde formüle edilebilir.

Federal yapı

Merkeziyetçi devlet yapısında değişiklik yapılarak ülke çapında yaygın bir federatif yapılanmaya gidilmelidir.

Merkezi yetkiler; savunma, dış ilişkiler ve para politikası gibi alanlarla sınırlandırılmalı, bunların dışında kalan alanlarda yetkiler, oluşturulacak eyaletlere devredilmeli, onlarla paylaşılmalı biçimde kullanılmalı.

Eyalet düzeyinde merkeziyetçiliği önlemek için il ve yerel yönetimlerin yetkileri artırılmalıdır.

Devletin adı “Federal Türkiye Cumhuriyeti” biçiminde değiştirilmelidir.

Her biri otonom statüye sahip olacak olan eyalet, il ve yerel yönetimlerden oluşacak Federal Türkiye Cumhuriyeti yapısı kurulmalıdır.

Eyalet sistemi ve referandum

Gerek tarihsel gerekse etnik köken ve anadil temel alınarak yapılacak olan sayım sonucu Kürtlerin çoğunlukta olduğu illerden gerekirse referandum yoluyla bir eyalet oluşturulmalı,

Ülkenin diğer bölgelerinde oluşturulacak eyaletler ise, birbirine yakın, aralarındaki tarihsel, kültürel, ekonomik ve coğrafik ilişkiler temel alınarak, il ve ilçe bazında ya da bunların bir kaçının katılımıyla oluşturulmalıdır.

Eyaletlerin sınırları belirlenirken, etnik saflaştırmaya gidilmemeli, bu sınırlar içerisine girecek olan diğer halk ve azınlıkların hakları anayasal güvenceye kavuşturulmalıdır.

Sonuç

Batı Kürtleri gerçeği, Türkiye’deki Kürt sorununun sadece bölgesel değil, ülke sathına yayılmış tarihsel ve toplumsal bir olgu olduğunu göstermektedir.

Bu gerçeklikten hareketle geliştirilecek çözüm perspektiflerinin, inkâr ve asimilasyon politikalarını değil; çoğulculuğu, eşitliği, demokratik temsili ve ortak yaşamı esas alması gerekir.

Künye ve yayın bilgisi

Bu yazı ilk kez Almanya'da çıkan Bîrnebûn dergisinin 1. sayısında (Newroz [Mart] 1997) yayımlanmıştır: Nuh Ateş, "Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri üzerine sesli düşünceler", Bîrnebûn 1, s. 7–21.^[1] Yazının s. 7–12'si metin, s. 13–21'i ise yazarın "Ek" dediği büyük oymak, aşiret ve cemaat listesidir. Bu sayfadaki metin, yazının yalnız metin kısmını (kısaltılarak ve kimi yerde farklı bir sürümden) verir; ek liste aşağıda ilk kez tam olarak aktarılmıştır. Kesin

Yazar, s. 9'da kendi kitabına atıf yapar: Nuh Ateş, İç Anadolu Kürtleri: Konya, Ankara, Kırşehir (Köln 1992).^[2] "Batı Kürtleri" kavramına düştüğü notta ise bu adı "kolaylık olsun diye" seçtiğini, aslında Kürt coğrafyasının dışında Türkiye'nin her bölgesinde Kürt bulunduğunu belirtir.^[1]

Bîrnebûn metni ile bu sayfadaki metin

Bu sayfadaki metin Bîrnebûn 1'deki metinle büyük ölçüde örtüşür; ancak aşağıdaki farklar vardır. Bîrnebûn'daki okuma, sayfa görüntülerinden yapılmıştır.^[1]

Bu sayfada	Bîrnebûn 1'de	Not
"Bazı Nikitin ve daha pek çok kaynak…"	"Bazil Nikitin ve daha pek çok kaynak…" (s. 8)	Rus kürdolog Basile (Bazil) Nikitin'in adı "Bazı" diye okunmuş. Düzeltilmeli.
"Kısacası, Devlet batıya asimilasyon fabrikası olarak bakmıştır."	"Kabacası, Devlet batıya asimilasyon fabrikası, Kürtlere de burada işlenecek ham madde gözüyle bakmıştır." (s. 7)	Cümlenin ikinci yarısı düşmüş. Bu yüzden sonraki "Kürtler hammadde olmadıkları için" cümlesi dayanaksız kalıyor.
"Belki ki bu tespit…"	"Belli ki bu tespit…" (s. 7)	Okuma hatası.
"Anadolu, Türkiye ve Kürdistan dıştan coğrafyalar"	"Anadolu, Türkiye ve Kürdistan coğrafyaları" (s. 10)	Okuma hatası.
"Eyaletlerin sınırları belirlenirken, etnik saflaştırmaya gidilmemeli…" ve "il ve ilçe bazında ya da bunların bir kaçının katılımıyla"	Bîrnebûn 1'de yok (s. 12)	Bu cümleler yazının başka bir sürümünden gelmiş olabilir; kaynağı belirtilmeli. Hipotez
"Sonuç" bölümü	Bîrnebûn 1'de yok	Yazı, dayanışma fonu önerisi ve "bölge diktatörlerine alternatif" cümlesiyle biter (s. 12). Bu sayfadaki "Sonuç" bölümü sonradan eklenmiş bir özete benzer.

Yazının bu sayfada bulunmayan bölümleri

Aşağıdaki bölümler Bîrnebûn 1'de vardır, ancak yukarıdaki metinde yoktur. Yazarın görüşleri özet olarak aktarılmıştır.^[1]

Ortak devletler ve Selçuklu dönemi (s. 8–9)

Karakoyunlu Devleti'ne bağlı Çakırlı, Ayınlu, Süleymani, Zırki ve Mahmudi Kürt aşiret ve cemaatleri "Kara ulus" adıyla 50 bin evlik bir "il" oluşturuyordu (Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 5. kitap, s. 20–39). Faruk Sümer'e göre Oğuzlar "il" sözcüğünü "kavmî ve siyasî teşekkül" anlamında kullanmıştır (Oğuzlar, s. 163).
Yazar şu iddiaları da aktarır: Malazgirt'te (1071) Alparslan'ın yanında on bin Kürt savaşçısı ve reisi bulunmuştur (Mehmet Bayrak, Kürdoloji Belgeleri, s. 535). Eyyubi ordusunun çoğunluğunu Türkler oluşturmuştur. Marr'a göre Anadolu'da "Türk tipi"nin oluşmasında Kürt etkisi vardır (B. Nikitin, s. 323). Gordlevski'ye göre Anadolu Selçuklu ordusunun, yer yer 250 bine varan askeri Kürdistan aşiretlerinden toplanmıştır (K. M. Ehmed üzerinden, s. 41).

Germiyan ve Kutluzadeler (s. 9)

Yazara göre Germiyan "güçlü bir Kürt beylik devleti"dir. Selçuklular 1239 Baba İshak ayaklanmasında Malatya yöresindeki Germiyan aşiretlerinden yardım istemiştir (Gordlevski, K. M. Ehmed üzerinden). Germiyanlar 1277'de Kütahya'da görülmüştür (F. Sümer, s. 135). Malatya'nın Pötürge ve Şiro bölgelerine "Germiyan" denir. İbn Battûta Germiyanları Yezidi olarak anar. Ankara Kızılbey Camii'nin 1299 tarihli yazıtında Alişiroğlu Yakup'un adı geçer. Germiyanlar Ankara'dan Denizli ve Aydın'a uzanan bir alanı denetlemiş, Osmanlılara şair ve bilgin vermiştir. Yakup Bey 1314'te Kütahya'da Vacidiye Medresesi'ni yaptırmıştır (Avcıoğlu, s. 2268). Süleyman Şah kızını Yıldırım Bayezid'le evlendirmiştir. Son bey II. Yakup 1429'da ölünce topraklarını II. Murad'a bırakmıştır (K. Burkay, Geçmişten Bugüne Kürtler ve Kürdistan, s. 167–170).
Yazara göre 1362'de Amasya'nın başına geçen Hacı Şadgeldi, "Kürtoğulları" diye de bilinen Kutluzadeler soyundandır. Amasya'da "Kürtler hükümeti" denen bir yönetim kurmuştur.

Nüfus (s. 9)

Yazara göre Orta Anadolu'daki Kürt nüfusu "en düşük tahminle" 2 milyonu aşar. Bu, 1974 öncesi Kıbrıs Türk nüfusunun yirmi katıdır. Hipotez (kaynak gösterilmemiş tahmin)

1995 seçimleri (s. 10)

Yazarın verdiği sonuçlar: 24 Aralık 1995 genel seçiminde HADEP Konya genelinde %2,5 oy almıştır. 1990'da 69.952 nüfuslu olan, 32 bucak ve köyünden 18'i Kürt olan Cihanbeyli'de HADEP %25 ile birinci parti olmuştur. 56.712 nüfuslu olan, 35 bucak ve köyünden 23'ü Kürt olan Kulu'da ise %20 ile ikinci partidir. Karışık olmayan Kürt köylerinde oran yer yer %50'yi aşmıştır. Benzer eğilim Polatlı, Haymana, Bala, Çiçekdağı ve Boztepe'de de görülür. Yazara göre bu iki ilçe bir zamanlar Ecevit'in CHP'sinin kalesidir; gelir ve okuryazarlık gibi ölçütlerde de iyi durumdadır. Bu nedenle buradaki sonuç, Kürt sorununu "az gelişmişlik ve feodalizm"le açıklayan görüşleri çürütür. Arşivle doğrulanmalı (YSK sonuçlarıyla doğrulanmalı)

Dil ve eğitim (s. 12)

Yazarın önerileri şunlardır: Türkçe tüm ülkede resmî dil kalmalı, Kürtlerin çoğunlukta olduğu eyalette Kürtçe de resmî dil olmalıdır. Diğer diller yasayla korunmalıdır. Orta Anadolu başta olmak üzere Kürtlerin topluca yaşadığı yerlerde Türkçe-Kürtçe iki dilli eğitim yapılmalı, köylerin Kürtçe asıl adları resmî adlarla birlikte kullanılmalıdır. Zazaca konuşulan yörelerde, halkın isteğine göre, Zazaca da eğitim dili olmalıdır. Ülke çapında bir dayanışma fonu kurulmalıdır.

Ek'e giriş ve Türkay eleştirisi (s. 12)

Ateş, ekteki listeyi Cevdet Türkay'ın kitabını tarayarak derlediğini yazar. Yer darlığı yüzünden Doğu ve Güneydoğu'daki yerleşim yerlerini vermemiştir. Türkay önsözünde "Türkman" ile "Ekrad"ın aynı anlama geldiğini, "Kürd" sözcüğünün de "kar yığını, çığ" anlamında Türkçe olduğunu iddia eder. Ateş bu iddiayı eleştirir: Öyle olsaydı kitapta topluluklar ayrı ayrı "Türkman" ya da "Kürd" diye nitelenmezdi. Cengiz Orhonlu'ya dayanarak "Türkman"ın kimi zaman "konargöçer" anlamında kullanıldığını belirtir. Bu yüzden "Türkman Ekradı" konargöçer Kürtleri ya da karma toplulukları anlatıyor olabilir. "Ekrad-ı Yörükan" (Kürt Yörük) için de Yusuf Halaçoğlu'nu (18. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi, s. 141) anar.

Ek: Oymak, aşiret ve cemaat listesi (s. 13–21)

Kaynağı

Ateş'in kendi beyanına göre liste, Cevdet Türkay'ın Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Oymak, Aşiret ve Cemaatlar adlı eserinden derlenmiştir. Ateş eserin adını biraz farklı verir ("Başbakanlık belgelerine göre Osmanlı İmparatorluğunda Oymak, Aşiretler ve Cemaatler"); künyeyi ve yayın yılını vermez. Eser 1979'da İstanbul'da Tercüman Yayınları'nın Kaynak Eserler Dizisi'nde (962 s.) çıkmış, 2001'de İşaret Yayınları'nca yeniden basılmıştır.^[3] Kesin Türkay, Osmanlı arşivindeki kayıtlardan topluluk adlarını, yerlerini ve belgelerdeki nitelemeleri alfabetik bir envanterde toplamıştır. Maddelerde tarih ve belge numarası çoğunlukla verilmez. Ateş bu envanterden yalnız Kürt, Türkmen-Kürt ve Kürt-Yörük diye nitelenen maddeleri ve bunların batıdaki yerlerini seçmiştir. Seçimin ölçütü ve kapsamı (eksiksiz mi, örnekleme mi) belirtilmemiştir. Muhtemel

Stefan Winter da Reşwan alt topluluklarının Orta ve Doğu Anadolu'ya, hatta Rumeli'ye dağıldığını gösterirken Türkay'ın 2001 baskısına (s. 125, 541–542) atıf yapar.^[4] Liste daha sonra Bîrnebûn'da başka yazarlarca da kullanılmıştır. Örneğin Muzaffer Özgür, 2019'daki Çorum Kürtleri yazısında bu listeden Çorum'daki 18 topluluğu aktarır.^[5]

Tablonun yapısı

Liste üç bölümden oluşur. Her bölümün kendi başlık satırı vardır: Oymak Adı (s. 13, 16 satır), Aşiret (s. 13–16, 99 satır), Cemaatin Adı (s. 16–21, 144 satır). Toplam 259 satır vardır. Kesin (H: satırlar tek tek sayıldı)
Sütunlar şunlardır: ad, yerleşim yerleri ve "Bağlı Bulunduğu Topluluk". Üçüncü sütun, adının aksine, bir üst aşireti ya da konfederasyonu göstermez; Türkay'daki etnik-sosyal nitelemeyi verir. Örneğin Rişvan'a bağlı olduğu bilinen oymaklar için bu sütunda "Rişvan" yazmaz; "Kürt", "Türkman-Kürt" ya da "Kürt-Yörük" yazar.
Niteleme dağılımı (H): Kürt 160 (bunların 4'ü "İran Kürdü", 1'i "Yezidi Kürt", 2'si "Kürt (Ulus)"), Türkman-Kürt 53, Kürt-Yörük 32, Türkman-Kürt-Yörük 2, yalnız "Türkman" 8, yalnız "Yörük" 1, boş 3.
Bazı adlar ayrı bölümlerde birden çok kez geçer: Avşanlı (Oymak ve Cemaat, aynı yerle), İntilli/İnitli, Kalfani, Kızılkoyunlu, Geyikli, Şakak, Şefaatli, Tirikan/Tirkanlı, Umran/Umranlı, Zerikan bunlardandır. Bu tekrarların nedeni, Türkay'ın aynı topluluğu farklı belgelerde farklı terimlerle (oymak/aşiret/cemaat) bulması olabilir. Hipotez
Yer adları Osmanlı idari terimleriyle verilmiştir (Kengiri = Çankırı, Bozok = Yozgat, Hüdavendigar = Bursa, Karesi = Balıkesir, Hamid = Isparta; Paşa Sancağı Rumeli'dedir). Aynı satırda farklı yüzyıllara ait birimler bir arada geçer (ör. 16.–18. yüzyılın "Paşa Sancağı" ile 1864 sonrasının "Ankara Vilayeti"). Bu nedenle tablo tek bir dönemin görüntüsü değil, birkaç yüzyılın kayıtlarının toplamıdır.

Tablo

Liste aşağıda kaynaktaki sırayla ve hiçbir satır atlanmadan verilmiştir. Yer adları kaynağın yazımıyla korunmuş, yalnız açık dizgi hataları düzeltilmiştir. Belirsiz okumalar [?], kaynağın kendi hataları [sic] ile gösterilmiştir.^[1]

Ateş'in ekindeki liste (s. 13–21), 259 satır. Kalın yazılan adlar Rişvan ve Ömeranlı ile doğrudan ilgilidir.
No	s.	Bölüm	Ad	Yerleşim yerleri (kaynaktaki yazımla)	"Bağlı bulunduğu topluluk" (kaynaktaki niteleme)
1	13	Oymak	Avşanlı	Hacıoğlu Pazarı Kazası (Silistre Sancağı)	Türkman-Kürt (Türkman Ekradı)
2	13	Oymak	Azizli	Adana Eyaleti	Kürt
3	13	Oymak	Badıllı Cemokanlı	Yenice-i Karasu Kazası (Paşa Sancağı), Gümülcine Kazası	Kürt
4	13	Oymak	Celikanlı	Antakya Kazası, Kilis Sancağı	Türkman-Kürt
5	13	Oymak	Dibanlı	Sivas, Karaman	Türkman-Kürt
6	13	Oymak	Düdük Velioğulları	Konya, Ankara, Kayseriyye, Kızılöz (Sivas)	Kürt
7	13	Oymak	Hozkanlı	Sivas Eyaleti	Kürt
8	13	Oymak	İntilli (İntilü)	Adana, Karaman	Kürt
9	13	Oymak	Kalfani	Çerkez Kazası (Kengiri Sancağı)	Kürt
10	13	Oymak	Karaca Kürt	Kırşehir Sancağı, Niğde Sancağı, Hamid (Isparta) Sancağı, Kayseriyye, Kütahya, Aksaray Sancağı, Nevşehir, Kocaeli Sancağı	Kürt
11	13	Oymak	Kayukanlı	Sivas Sancağı	Kürt
12	13	Oymak	Keller	Selmanlı-i Kebir Kazası (Kırşehir Sancağı), Adana Sis Sancağı (Adana)	Kürt
13	13	Oymak	Sindikan	Sivas Eyaleti, Kırşehir Sancağı, Nevşehir Kazası (Niğde Sancağı)	Kürt (Ulus)
14	13	Oymak	Sinkan	Sivas Eyaleti, Kırşehir Sancağı	Kürt (Ulus)
15	13	Oymak	Şeyhli	Sis Sancağı (Adana Eyaleti)	Kürt
16	13	Oymak	Velioğlu	Adana Sis Sancağı (Adana)	Kürt
17	13	Aşiret	Adamanlu	Ankara Sancağı, Sivas, Kocaeli, Bala Kazası (Ankara), Kütahya Sancağı, Aydın Sancağı	Kürt
18	13	Aşiret	Ahi	Gelibolu, Halep, Kilis	Kürt
19	13	Aşiret	Alçul	Çorum, Samsun Kazası (Canik Sancağı), Kırşehri, Yozgad Sancağı, Sivas Eyaleti	Kürt
20	13	Aşiret	Alican (Alihan)	Eski İl Kazası (Konya Sancağı)	Kürt
21	13	Aşiret	Alicul	Çorum, Samsun, Kırşehri, Yozgad Sancağı, Sivas Sancağı	Kürt
22	13	Aşiret	Alıçlı [?] (Alışlı)	Kengiri Sancağı	Türkman-Kürdü
23	13	Aşiret	Aslıhan	Söğüd Kazası (Hüdavendigar Sancağı)	Kürt
24	13	Aşiret	Atmalı	Darende Kazası (Kayseriyye Sancağı), Sivas, Trabzon Of Kazası (Trabzon Eyaleti), Ankara, Turgut Kazası (Konya)	Kürt
25	13	Aşiret	Baduki	Sivas, Amasya, Tokad	Kürt
26	13	Aşiret	Bahtiyarlı	Konya Sancağı	Kürt
27	13	Aşiret	Bakırlı	Sivas Eyaleti	Kürt
28	13	Aşiret	Balabanlı	Edirne, Adana, Selmanlı (Konya Sancağı), Tırhala Sancağı, Sivas, Karaman, Hezergrad Kazası (Niğbolu Sancağı)	Kürt (İran Kürdi)
29	14	Aşiret	Ballı	Kengiri, Zile (Tokad), Mecidözü (Amasya), Sivas, Çorum, Turhal, Aksaray Sancağı	Kürt
30	14	Aşiret	Bariçkan	Tokad, Sivas, Yozgad	Türkman Kürdü
31	14	Aşiret	Bayatlı	Taşköprü, Tosya Kazaları (Kastamonu Sancağı), İncesu Kazası (Niğde Sancağı)	Türkman Kürt
32	14	Aşiret	Bayezidli	Sivas, Kırşehri	Kürt
33	14	Aşiret	Bazıki	Karaman, Sivas Eyaletleri	Kürt
34	14	Aşiret	Beğli	Sivas Eyaleti	Kürt
35	14	Aşiret	Belikanlı	Sivas	Kürt
36	14	Aşiret	Bereketli	Paşa Sancağı, Niğde Sancağı, Adana, Selanik Sancağı	Kürt
37	14	Aşiret	Bilbas	Lofça Kazası (Niğbolu Sancağı)	Kürt
38	14	Aşiret	Bozan	Edremit Kazası (Karesi Sancağı)	Kürt
39	14	Aşiret	Canbeğli	Kütahya, Sivas, Amasya, Kastamonu, İçel	Türkman Kürd
40	14	Aşiret	Cihanbeğli	Cebel-i Ilgaz (Kengiri Sancağı), Ankara, Kütahya, Sivas, Çerkeş Kazası (Kengiri)	[boş: noktalı çizgi]
41	14	Aşiret	Cum, Cumlu	Dinek Keskini (Kırşehri)	Kürt-Yörük
42	14	Aşiret	Curkanlı	Yozgad Sancağı	Kürt
43	14	Aşiret	Çekvani (Çekvan)	Yozgad Sancağı, Kırşehri Sancağı	Kürt-Yörük
44	14	Aşiret	Dağlı	Kaş Kazası (Teke Sancağı)	Kürt
45	14	Aşiret	Delicanlı	İçel Sancağı	Kürt
46	14	Aşiret	Doğanlı	Sivas, Karaman Eyaletleri	Türkman Kürt
47	14	Aşiret	Dudikan	Kengiri Sancağı	Kürt
48	14	Aşiret	Düşerli	Uzeyr Sancağı (Adana Eyaleti), Antakya ve Payas Kazaları (Halep Sancağı)	Kürt
49	14	Aşiret	Geyikli	Ankara, Adana, Haymana (Ankara), Sivas, Bursa, Kütahya	Kürt
50	14	Aşiret	Gigi (Gigili)	Kengiri, Kastamonu, Adana Sancağı	Kürt
51	14	Aşiret	Hacabanlı	Konya, Ankara Sancakları, Kırşehri, Kayseriyye, Mucur Kazası (Kırşehir Sancağı), Hacıbektaş Kazası, Sivas	Kürt
52	14	Aşiret	Hacılar Kürdü	Karaman, Adana, Develi, Kadınhanı Kazası (Konya Sancağı), Yozgad Sancağı	Türkman
53	14	Aşiret	Halikan (Halikanlı)	Kangal, Asudi Kazası (Sivas), Konya, Niğde Sancağı	Kürt (İran Kürdü)
54	14	Aşiret	Hamatlı	Kütahya Sancağı	Kürt
55	14	Aşiret	Hatmaili	Ankara Sancağı	Kürt
56	14	Aşiret	Hatmanlı	Edirne, Malkara, Evreşe, İpsala Kazaları (Gelibolu Sancağı)	Kürt
57	14	Aşiret	Herdi (Herdili)	Ankara, Çerkeş Kazası (Kengiri Sancağı), Bolvadin Kazası, Kütahya, Zünnüabad Kazası (Amasya Sancağı… aynı sancağın Doğmuş ve Pınarbaşı Köyleri), Hanbarçın Kazaları, Karahisar-ı Sahip Sancağı, Afyon Karahisar	Kürt
58	14	Aşiret	Kava Bali [? Kara Bali]	İznik (Kocaeli)	Kürt
59	14	Aşiret	Karaçadırlı	Kengiri Sancağı, Kastamonu, Tosya Kazası, Amasya Sancağı, Tokad Sancağı, Sivas Sancağı	Kürt
60	15	Aşiret	Kavili	Sivas, Çorum, Turhal Kazası, Mecidözü Kazası (Amasya Sancağı), (Tokad Sancağı), (Sivas Sancağı)	Kürt
61	15	Aşiret	Kalecor (Kelecori)	Sivas Eyaleti, Divriği Sancağı	Kürt
62	15	Aşiret	Kerküdlü	Kütahya Sancağı	Kürt
63	15	Aşiret	Kızılkoyunlu	Nevşehir Kazası (Niğde Sancağı), Barçınlı Kazası, Karahisar-ı Sahip Kazası	Kürt
64	15	Aşiret	Koçgiri	Sivas Eyaleti, Rumeli, Bozok (Yozgad)	Kürt
65	15	Aşiret	Koybanlı	Ankara Vilayeti	Kürt
66	15	Aşiret	[ad basılmamış]	Koçgiri Kazası (Sivas)	Kürt
67	15	Aşiret	Koyunoğlu	Sivas	Kürt
68	15	Aşiret	Kurdikanlı	Göle Sancağı, Aydın, Sivas, Kütahya Sancağı	Kürt
69	15	Aşiret	Kürd- Kürdler	Karaman Eyaleti, Teke Sancağı, Manavgat Kazası (Aliye Sancağı), Kaş Kazası, Durağan Kazası (Kastamonu Sancağı), Altıntaş, Kütahya	Türkmen-Kürt-Yörük
70	15	Aşiret	Kürd Mıhmadlı	Eyubeli Kazası, Aksaray Sancağı	Türkman
71	15	Aşiret	Kürd Mehmetli	Balıkesir, Yeni İl, Bursa, Saruhanlı, Mihalıç	Türkman
72	15	Aşiret	Kurmanc	Aydın Sancağı, Saruhan Sancağı, Kütahya Sancakları	Kürt
73	15	Aşiret	Lek Kürdü	Karaman, Konya, Sultanönü Sancağı (Eskişehir), Niğde, Kayseriyye, Harmancık (Kayseriyye civarı), Çorum ve Kırşehri Sancakları, Çukurova	Türkman
74	15	Aşiret	Mıhanlı	Adranos Kazası (Hüdavendigar Sancağı), Bursa	Kürt
75	15	Aşiret	Mandilli	Halep, Adana Eyaletleri, Yeni İl Kazası (Sivas Sancağı)	Türkman-Kürt
76	15	Aşiret	Melikşan	Sinop Kazası (Kastamonu Sancağı)	Kürt
77	15	Aşiret	Merdisi	Kengiri civarı, Çerkeş Kazası	Kürt
78	15	Aşiret	Mikaili	Ankara Sancağı, Haymana Kazası, Kengiri, Adana, Çerkeş Kazası (Kengiri Sancağı), Üzeyr Sancağı (Adana Eyaleti)	Kürt
79	15	Aşiret	Milli	Mecidözü Kazası (Amasya Kürt Sancağı [sic]), Hamid Sancağı, Sivas, Kırşehri, Çorum, Amasya Sancağı, Tokad, Bozok (Yozgad) Sancağı	Kürt
80	15	Aşiret	Milli Karili	Sivas, Çorum, Amasya	Kürt
81	15	Aşiret	Modanlı	Sivas, Haymana (Ankara Sancağı), Koçhisar Kazası (Aksaray Sancağı), Karaman, Kocaeli, Biga Sancağı, Ankara	Türkman-Kürt
82	15	Aşiret	Musabeğli	Edirne, Aydın, Ankara, Bursa	Kürt-Yörük
83	15	Aşiret	Muslihli	Çorum, Kırşehir Sancakları	Kürt
84	15	Aşiret	Okcuoğulları	Halep, Yeni İl (Sivas), Hezargrad Kazası (Niğbolu), Söğüd Kazası, Serfice Kazası (Paşa Sancağı), Antakya Kazası, Tırnova Nahiyesi (Tırhala Sancağı), Karaman Eyaleti	Türkman-Kürt
85	15	Aşiret	Okcu İzzeddinli	Rakka (Suriye), Antakya, Halep	Türkman-Kürt
86	15	Aşiret	Omahyanlı	Ankara, Sivas Sancakları	Kürt
87	15	Aşiret	Omar (Omarlı)	Filibe Kazası (Akşehir Sancağı)	Kürt
88	15	Aşiret	Omeranlı (Omarlı)	Sivas, Halep, Divriği, Mud Kazası (İçel Sancağı)	Kürt
89	15	Aşiret	Öksüz (Öksüzlü)	Eyübeli Kazası (Akşehir Sancağı)	Kürt
90	15	Aşiret	Pesban	Sivas	Kürt-Yörük
91	16	Aşiret	Sayfanlı	Ankara, Haymana, Çerkeş Kazası (Kastamonu Sancağı)	Kürt
92	16	Aşiret	Rışvan (Rışvanlı)	Ankara, Kırşehri, Tosya Kazası (Kastamonu Sancağı), Sivas, Bozok (Yozgad) Sancakları	Kürt
93	16	Aşiret	Sekenli (Sekenlü)	Kaş Kazası (Tekke Sancağı)	Kürt
94	16	Aşiret	Şeker (Şekerli)	Yeni İl Kazası (Sivas Sancağı)	Türkman-Kürt
95	16	Aşiret	Seyfanlı (Seyfan)	Ankara, Haymana, Çerkeş Kazası (Kengiri Sancağı), Bozok (Yozgad), Kırşehir Sancakları	Kürt
96	16	Aşiret	Seyyid Vend	İskilip Kazası (Çorum Sancağı), Mihaliç Kazası (Hüdavendigar Sancağı), Samsun Kazası (Canik Sancağı)	Kürt
97	16	Aşiret	Solaklı	Tekke Sancağı	Kürt
98	16	Aşiret	Süfyanlı	Ankara Vilayeti	Kürt
99	16	Aşiret	Şahablar	Sivas	Türkman-Kürt
100	16	Aşiret	Şakak (Şakakyan)	Aksaray Sancağı	Kürt
101	16	Aşiret	Şefaatli	Sivas ve havalisi, Divriği Sancağı	Kürt
102	16	Aşiret	Şeyhan	Ankara, Trablus ve civarı, Kütahya, İskilip (Çorum), Geyve (Kocaeli)	Yezidi Kürt
103	16	Aşiret	Şeyhbızini	Haymana, Ankara, Kastamonu, Kengiri, Bozok (Yozgad), Karaman	Kürt
104	16	Aşiret	Tilkanlı	Yeni İl (Sivas Sancağı), Çerkeş Kazası (Kengiri Sancağı), Kütahya Sancağı	Kürt
105	16	Aşiret	Tirikan (Tirikanlı-Terkan)	Ankara, Konya, Kırşehri, Mucur Kazası (Amasya Sancağı [sic]), Yeni İl (Sivas), Çerkeş (Kengiri), Kütahya	Kürt
106	16	Aşiret	Umran, Umranlı	Bozok	Kürt
107	16	Aşiret	Unvanlı	Karahisar-ı Sahib Sancağı, Sivrihisar Kazası, Bolvadin Kazası	Kürt
108	16	Aşiret	Yambeğli	Ankara Vilayeti	Kürt
109	16	Aşiret	Yerebadilli	Sivas, Amasya, Tokad	Türkman-Kürt
110	16	Aşiret	Zağfiranlı	Sivas Eyaleti	Kürt
111	16	Aşiret	Zahoran	Zile Kazası (Sivas Sancağı)	Kürt
112	16	Aşiret	Zerikan	Aksaray Sancağı, Sivas	Kürt
113	16	Aşiret	Zeyve, Zeyveli	Ankara, Çorum, Budaközü Kazası (Bozok Sancağı), Mecidözü Kazası (Amasya Sancağı), Çerkeş Kazası (Kengiri), Sivas, Amasya, Tokad, Mut Kazası (İçel Sancağı)	Kürt
114	16	Aşiret	Zıbari	Ürgüp Kazası (Alacahisar Sancağı), Vulçitrin Sancağı	Kürt
115	16	Aşiret	Zilan	Sivas, Kengiri	Kürt İran Kürtlerinden
116	16	Cemaat	Akbaş, Akbaş Kürdü	Karaman, Haymana, Bergama Kazası (Hüdavendigar Sancağı), Mağnisa Kazası (Saruhan Sancağı), Ankara, Aydın, Adana, İçel, Tarsus, Silifke ve Söğüd Kazaları (Hüdavendigar Sancağı), Filibe Kazası	Türkman-Kürdü (son satır hizasında ayrıca: Türkman-Kürt)
117	17	Cemaat	Akçadağ	Sivas Sancağı	Kürt
118	17	Cemaat	Alicanlı	Aydın, Adana, Tarsus, Sis	Kürt
119	17	Cemaat	Al-i Ganem	Konya Sancağı, Karaman ve Aksaray Sancakları	Kürt
120	17	Cemaat	Alkış	Niğde ve Aksaray Sancakları	Kürt
121	17	Cemaat	Aranik	Karaman Eyaleti	Kürt
122	17	Cemaat	Avşanlı	Hacıoğlu Pazarı Kazası (Silistre Sancağı)	Türkman-Kürt
123	17	Cemaat	Badıllı, Badili Kürdü	İskilib (Çorum), Adana, Sivas, Timurca Kazası (Saruhan Sancağı), Aydın, Kütahya Sancakları, Firecik Kazası (Gelibolu Sancağı), Bursa, Ankara, Kocaeli, Rumeli, İpsala Kazası, Gümülcine Kazası	Türkman-Kürt
124	17	Cemaat	Bahaddin (Mili Pezguri)	Ordu Kazası, Edremit Kazası	Kürt-Yörük
125	17	Cemaat	Ballıca	Kastamonu Sancağı, İvrindi Kazası (Karesi Sancağı)	Kürt
126	17	Cemaat	Bazikli	Tosya Kazası (Kastamonu Sancağı)	Kürt
127	17	Cemaat	Bebe, Bebeli	Yüreğir Kazası (Adana Sancağı)	Kürt
128	17	Cemaat	Behramlı	Gelibolu Sancağı	Kürt
129	17	Cemaat	Bektaş, Bektaşoğulları	Sivas, Adana, Hamideli Sancağı, Samako Kazası (Paşa Sancağı), Harmancık (Hüdavendigar Sancağı), Çukurova, Aksaray Sancağı	Türkman-Kürt
130	17	Cemaat	Benamlı	Kilis Sancağı, Gümüşhane ve Kuruçay Kazaları	Türkman-Kürt
131	17	Cemaat	Bozgeyikli	Çorum ve Kırşehri Sancakları	Kürt
132	17	Cemaat	Bular, Bularkanlı	Karahisar-ı Develi Kazası (Niğde Sancağı)	Kürt
133	17	Cemaat	Cabirli	Bozok (Yozgad Sancağı)	Kürt
134	17	Cemaat	Caferli	Bozok, Adana, Tarsus, Niğde Sancakları, Müsevri Kazası (Silistre Sancağı)	Türkman-Kürt
135	17	Cemaat	Canan Şark (Cenan)	Aksaray, Nevşehir, Niğde	Kürt
136	17	Cemaat	Carikanlı (Cerikanlı)	Antakya	Kürt
137	17	Cemaat	Cemokanlı	Aydın, Kütahya, Sivas Sancakları, Edirne	Kürt
138	17	Cemaat	Cudikanlı	Bozok ve Sivas Eyaletleri	Kürt
139	17	Cemaat	Cuşlu	Kayseriyye Sancağı, Develi Kazası, Adana Eyaleti	Kürt
140	17	Cemaat	Çakır	Kırşehri, Aksaray, Kayseriyye ve Bolu Sancakları, Saruçam Kazası (Adana Sancağı), Yalvaç Kazası (Hamid-Isparta Sancağı), Edirne Kazası, Sinop Kazası, Gümülcine Kazası (Paşa Sancağı), Niğde, Bursa Kazası	Kürt-Yörük
141	17	Cemaat	Çoğumlu, Çoğunlu	Kırşehri ve Göle Sancakları	Türkman-Kürt
142	17	Cemaat	Dabanlı, Debanlı	Sivas, Karaman Eyaletleri, Ankara Sancağı	Türkmen Kürt
143	17	Cemaat	Dalyanlı (Dalyanlı Torunları)	Halep Eyaleti, Sivas Eyaleti	Kürt
144	17	Cemaat	Deli Alili, Delialioğulları	Bozok	Kürt-Yörük
145	17	Cemaat	Delikanı, Delikanlı	Islahiye Kazası (Adana Eyaleti), Arabgir Sancağı (Sivas Eyaleti)	Kürt
146	17	Cemaat	Diranlı, Deranlı	Arabgir Sancağı (Sivas Eyaleti)	Kürt
147	17	Cemaat	Dirzanlı	Sivas, Divriği, Arabgir	Kürt
148	17	Cemaat	Doğanlar, Doğanlı	Kütahya, Aydın, Sivas, Karaman, Konya, Uşak Kazası (Kütahya Sancağı), Çölebad Kazası, Söğüd Kazası (Hüdavendigar Sancağı)	Türkman-Kürt
149	18	Cemaat	Döğerli	Karaman, Adana, Sivas, Menteşe, Aydın, Alacahanı Mevkii (Kangal Kazası)	Türkman-Kürt
150	18	Cemaat	Dudikanlı, Dudukanlı	Aksaray, Akşehir, Beğşehri, Karaman	Kürt
151	18	Cemaat	Ebu Seyf	Amasya, Sivas, Kırşehri	Kürt
152	18	Cemaat	Eğer Kürdü	Çorum Sancağı	Kürt
153	18	Cemaat	Ekrad-ı Badılı (Badılı Kürdü)	Sivas, Kütahya, Aydın	Kürt
154	18	Cemaat	Elhaslı (Elhas Kedhüde)	Darende Kazası (Divriği Sancağı)	Kürt
155	18	Cemaat	Emir İlyas	Adana Sancağı, Tarsus Sancağı	Kürt-Yörük
156	18	Cemaat	Evlikli	Adana Eyaleti	Kürt
157	18	Cemaat	Geden, Gedenli	Karaman, Adana, Kayseriyye	Türkman-Kürt
158	18	Cemaat	Gevanlı, Gevan	Ordu Kazası, Zile Kazası (Sivas Sancağı)	Kürt-Yörük
159	18	Cemaat	Geyikli	Adana, Ankara, Sivas, Kütahya, Biga Sancakları, Haymana, Bursa, İnegöl, Sandıklı Kazaları	Kürt
160	18	Cemaat	Gürün, Güranlı	Sivas, Amasya, Tokad Kazası	Türkman-Kürt
161	18	Cemaat	Hacıkırlı	Kütahya ve Aydın Sancakları	Türkman-Kürt
162	18	Cemaat	Hacımırlı	Sivas, Kütahya, Aydın	Kürt-Yörük
163	18	Cemaat	Hacıyusuf	Bozok, Tarsus Sancakları	Kürt-Yörük
164	18	Cemaat	Hamadi, Hamad Koşan	Kayseriyye Sancağı	Kürt
165	18	Cemaat	Hamokanlı	Sivas, Kütahya, Aydın Sancakları	Kürt
166	18	Cemaat	Hasanmelikanlı	Bozok Sancağı	Kürt
167	18	Cemaat	İnitli, İntili	Adana ve Sis Sancakları	Kürt
168	18	Cemaat	İrişvanlı (Rışvanlı)	Sivas, Kütahya ve Aydın Sancakları	Türkman-Kürt
169	18	Cemaat	Kalfani (Kalkani)	Çerkeş Kazası (Kengiri Sancağı)	Kürt
170	18	Cemaat	Kanberlerbala	Dedeağaç Sancağı (Edirne Eyaleti)	Kürt
171	18	Cemaat	Karabali	Kırşehri, Bozok, İznikmid Kazası (Kocaeli Sancağı)	Kürt
172	18	Cemaat	Karayağmurlu	Hüdavendigar, Kocaeli, Biga ve Karasu Sancakları	Türkman-Kürt
173	18	Cemaat	Karnık, Karnıklı	Harmancık mevkii (Kayseriyye Sancağı) (Develi Kazası)	Kürt
174	18	Cemaat	Kartal, Kartallı Kürdü	Kayseriyye, Bozok, Adana Sancakları, Develi Kazası	Türkman-Kürt
175	18	Cemaat	Kasanlı	Sivas, Amasya, Tokad Kazası	Kürt
176	18	Cemaat	Kehlüvan, Kehlüvanlı	Karaman Eyaleti, Rumeli	Türkman-Kürt
177	18	Cemaat	Kerecurlu (Kireçorlu Kürdü)	Sivas, Revan, Gence Eyaletleri	Kürt
178	18	Cemaat	Kerminç, Kürman	Saruhan ve Aydın Sancakları	Türkman-Kürt
179	18	Cemaat	Kevkani	Alaşehir Kazası (Aydın Sancağı), Saruhan Sancağı	Kürt
180	18	Cemaat	Kiliçorlu, Kireçorlu	Karaman	Kürt
181	18	Cemaat	Kirmanc, Kurmanc	Adana, Aydın, Kütahya ve Adana [sic] Sancakları, Akhisar, Marmara, Timurcu ve Adala (Saruhan Sancağı)	Türkman-[Kürt?] (satır sonu kesik: "Türkman-")
182	18	Cemaat	Kılıçlı, Kılıçlu Kürdü	Bozok, Hamideli, Isparta, Tarsus, Kocaeli, İçel, Adana, Sivas, Anamur Kazası, Emirdağ, Kaş Kazaları	Türkman-Kürt-Yörük
183	18	Cemaat	Kıran, Kıranlı	Sivas, Aydın, Bozok, Samsun ve Bafra Kazaları, İskilip Kazası, Niğde, Karaman, Konya Sancakları	Kürt-Yörük
184	18	Cemaat	Kırıntı, Kırıntılı Kürdü	Kayseriyye, Niğde, Karaman, Adana, İçel, Aydın, Saruhan Sancakları, Develi Kazası, Kıbrıs Ceziresi, Harmancık Kazası, Çukurova	Türkman-Kürt
185	19	Cemaat	Kızılkoyunlu	Karaman, Kırşehri Sancakları, Haymana, Bolvadin, Sabanca, İznikmid, Bergama, Nevşehir Kazaları	Türkman-Kürt
186	19	Cemaat	Koyunoğulları	Konya, Sivas, Antakya Kazaları	Kürt
187	19	Cemaat	Kösebekirli (Kösebekiroğlu)	Evreşe ve Malkara Kazaları (Gelibolu Sancağı)	Türkman-Kürt
188	19	Cemaat	Kürdmahmudlu	Aksaray Sancağı, Balıkesir Kazası, Yeni İl Kazaları (Sivas Sancağı)	Türkman-[?] (satır sonu: "Türkman-")
189	19	Cemaat	Kürdmehmedli	Aksaray, Kırşehri, Take [Teke] (Antalya) ve Hamid (Isparta) Sancakları	Türkman
190	19	Cemaat	Kürd (Nam-ı diğer Hacıbeğ)	Sığla Sancağı, Şabanözü Kazası (Çankırı Sancağı)	Türkman-Kürt
191	19	Cemaat	Kürdi (Nam-ı diğer Murtana)	Teke, Adana, Amasya ve Dimotaka Kazaları (Paşa Sancağı), Ordu ve Tire Kazaları (İzmir Sancağı)	[boş]
192	19	Cemaat	Macavdanlı	Sivas Eyaleti	Kürt
193	19	Cemaat	Madanlı, Madanlu Kürdü	Ankara Sancağı	Yörük
194	19	Cemaat	Mahmudi, Mahmudlu	Konya, Niğde, Yeni İl (Sivas Sancağı), Tire Kazası, Aydın Sancağı, Dimetoka ve Filibe Kazaları	Türkman-Kürt
195	19	Cemaat	Mahyanlı	Bozok Sancağı (Yozgad)	Kürt
196	19	Cemaat	Maksud	Çorlu Kazası, Aydın, Ankara, Selanik Sancağı	Türkman-Kürt
197	19	Cemaat	Mamavi (Nam-ı diğer Kehlor)	Sivas, Kütahya, Aydın Sancakları	Türkman-Kürt
198	19	Cemaat	Mandallı	Alacahan (Sivas), Karaman, Adana, Antakya Kazası	Türkman-Kürt
199	19	Cemaat	Mansur, Mansurkanlı	Adana ve Tarsus Sancakları, Hezargrad Kazası (Niğbolu)	Kürt-Yörük
200	19	Cemaat	Maşki, Maşkili	Arapgir Sancağı (Sivas)	Kürt
201	19	Cemaat	Merdanlı	Edirne, Evreşe ve İbsala Kazaları (Gelibolu Sancağı)	Kürt-Yörük
202	19	Cemaat	Mestanlı	Gümülcine Kazası (Paşa Sancağı), Cebel Kazası (Gümülcine Sancağı)	Kürt
203	19	Cemaat	Molla Süfyanlı	Bozok (Yozgad), Kengiri, Ankara, Niğde Sancakları	Kürt
204	19	Cemaat	Mucur, Mucurlu	Niğde Sancağı	Kürt
205	19	Cemaat	Mududlu	Aksaray, Kırşehri, Adana ve Tarsus Sancakları, Geyve Kazası (Kocaeli), Göl Pazarı Kasabası (Hüdavendigar Sancağı), Karaman	Kürt-Yörük
206	19	Cemaat	Mukri	Göynük Kazası (Hüdavendigar Sancağı)	Kürt (İran Kürdü)
207	19	Cemaat	Musanlı, Musayanlı	Tarsus Sancağı, Ulaş Kazası	Kürt-Yörük
208	19	Cemaat	Mülükanlı	İnecik Kazası (Gelibolu Sancağı), Bozok Sancağı, Sivas'ın Divriği Kazası civarı	Kürt
209	19	Cemaat	Nasıri, Nasırlı	Bozok, Tarsus, Adana, Kütahya Sancağı, Boyabad, Sinop Kazaları	Kürt-Yörük
210	19	Cemaat	Nebili, Nebi	Kusu (Tarsus Sancağı), Adana Eyaleti, Menteşe Sancağı, Varna Kazası (Silistre Sancağı), Muğla Kazası (Menteşe Sancağı)	Kürt-Yörük
211	19	Cemaat	Okcu, Okcular	Tarsus, Adana, İçel, Bigadiç Kazası (Karasu Sancağı), Filibe Kazası (Paşa Sancağı), Ordu, Antakya Kazaları, Sart Kazası (Aydın Sancağı), (Marmara ve Saruhan Sancakları)	Kürt-Yörük
212	19	Cemaat	Osmanlı (Nam-ı diğer Çankcı)	Bozok, Biga, Ordu Kazası, Kırkkilise Kazası (Vize Sancağı), Gümülcine Kazası (Paşa Sancağı)	Türkman Kürt
213	19	Cemaat	Öküzbaba	Uşak Kazası (Kütahya Sancağı)	Kürt-Yörük
214	20	Cemaat	Öküzler, Öküzlü	Sivas Eyaleti, Kedefgara Kazası (Amasya Sancağı), Sinop Kazası (Kastamonu Sancağı), Ulaş Kazası (Tarsus Sancağı)	Kürt-Yörük
215	20	Cemaat	Rağvatlı	Tosya Kazası (Kastamonu Sancağı), Sivas Sancağı	Kürt-Yörük
216	20	Cemaat	Rak, Rakuri	Yeni İl Kazası (Sivas Sancağı)	Kürt
217	20	Cemaat	Rişan	Sivas Eyaleti, Haymana Kazası	Kürt
218	20	Cemaat	Rumiyanlı	Sivas ve Amasya Sancakları, Tokad Kazası, Karaman ve Aydın Sancakları	Türkman-Kürt
219	20	Cemaat	Said, Saidli	Tatar Pazarı Kazası (Paşa Sancağı)	Kürt
220	20	Cemaat	Salar	Sivas, Çorum, Aksaray Sancakları, Manavgat Kazası, Yalavac-ı Karaağaç Kazası (Hamideli Sancağı), Çatalca Kazası (Hasha-i İstanbul Sancağı)	Kürt
221	20	Cemaat	Satmalı	Ordu Kazası (Karahisar-ı Şarki Sancağı)	[boş]
222	20	Cemaat	Seçen, Seçinli	Karaman, Konya, Niğde, Sivas, Divriği, Bozok, Kütahya, Aydın ve Saruhan San[cakları]	Türkman Kürt
223	20	Cemaat	Senir, Senirli	Yeni İl Kazası (Sivas Sancağı), Düşenbe ve Senir Kazaları (Alaiye Sancağı)	Türkman Kürt
224	20	Cemaat	Sepetçi, Sepetçili	Firecik Kazası (Gelibolu Sancağı), Dağırdı Kazası (Kütahya Sancağı)	Kürt
225	20	Cemaat	Serektanlı	Kilis, Maraş ve Antakya Kazası	Kürt
226	20	Cemaat	Serikanlı	Kilis, İskenderun Kazası (Halep Eyaleti)	Kürt
227	20	Cemaat	Seyfkanlı	Ankara, Kangiri, Konya, Bozok Sancakları	Kürt
228	20	Cemaat	Seyyid, Seyyidli	Tokad Kazası, Dimetoka Kazası (Paşa Sancağı), Geyikler, Çal ve Baklan Kazaları (Kütahya Sancağı), Anamur Kazası (İçel Sancağı)	Kürt
229	20	Cemaat	Sinik, Sinkanlı	Sivas Sancağı	Kürt
230	20	Cemaat	Sumaklı	Biga Sancağı, Sultaniye Kazası (Biga Sancağı)	Kürt
231	20	Cemaat	Sürgücü	Konya Sancağı	Kürt
232	20	Cemaat	Süreydi, Süreydili	Aksaray ve Kayseriyye Sancakları	Kürt-Yörük
233	20	Cemaat	Şahab, Şahablı	Sivas Sancağı, Yabanağbad Kazası	Türkman-Kürt
234	20	Cemaat	Şahlı	Edirne Kazası (Paşa Sancağı), İçel, Tarsus ve Karaman Sancakları	Kürt-Yörük
235	20	Cemaat	Şakak, Şakaki	Sivas Sancağı	Kürt
236	20	Cemaat	Şarkcanan	Aksaray ve Niğde Sancakları	Türkman-Kürt
237	20	Cemaat	Şefaatlı	Sivas ve Havalisi, Divriği Sancağı	Kürt
238	20	Cemaat	Şeref Kürdü	Karaman, Konya, Aydın ve Kütahya Sancakları	Türkman
239	20	Cemaat	Şerefli, Şerefli Türkmanı	Sivas, Bozok, Kırşehri, Konya, Aksaray, Ankara	Türkman
240	20	Cemaat	Şerefli Kürdü	Akşehir, Karaman, Kütahya, Aydın, İzmir ve Adana Sancakları	Kürt-Yörük
241	20	Cemaat	Şeyhan, Şıhan, Şıhanlı	Ankara, Mut ve Gülnar Kazaları (İçel Sancağı)	Kürt-Yörük
242	20	Cemaat	Şeyhbılanlı, Şeyhbulanlı	Sivas Sancağı	Kürt
243	20	Cemaat	Şeyhhasanlı (Nam-ı diğer Disimlü Ekradı)	Sus [?], Sis, İçel Sancakları, Balıkesir Kazası	Kürt-Yörük
244	20	Cemaat	Şeyhmusanlı	Yenice-i Karasu ve Gümülcine Kazaları (Paşa Sancağı)	Kürt
245	20	Cemaat	Şokviran	Tarsus ve Adana Sancakları	Kürt
246	20	Cemaat	Tayılar, Dayılar	Çorum, Sivas ve Adana Sancakları, Samsun ve Bafra Kazaları	Kürt-Yörük
247	21	Cemaat	Tirkanlı, Tılkan	Kayseriyye, Ankara, Kırşehri, Konya, Kütahya, Kengiri Sancağı (Tirekanlu), Mucur ve Hacıbektaş, Zile Kazaları, Sivas Eyaleti	Kürt Yörük
248	21	Cemaat	Toğan, Toğanlı (Doğanlı Kürdü)	Niğde, Aydın, Boyabad Kazası (Kastamonu Sancağı), Çölebad (Karahisar-ı Sahib Sancağı), Eğrisöz (Kütahya Sancağı) Kazaları	Türkman-Kürt
249	21	Cemaat	Tomluca	Amasya, Sivas ve Divriği Sancakları, Tokad ve Niksar Kazaları (Sivas Sancağı)	Kürt
250	21	Cemaat	Topuz, Topuzlar, Topuzlu	Kızılhisar (Sığla Sancağı), Hatuneli (Vize Sancağı), Dimetoka (Paşa Sancağı) Kazaları	Kürt-Yörük
251	21	Cemaat	Umran, Umranlı, Omaran	Bozok, Çarşamba (Canik Sancağı), Dağardı (Kütahya), Mud (İçel Sancağı) Kazaları	Kürt-Yörük
252	21	Cemaat	Uzmanlı, Ormanlı	Rumeli ve Anadolu sakini, Kocaeli, Biga, Sivas, Kütahya, Aydın ve Saruhan Sancakları, Bursa Kazası	Türkman-Kürt
253	21	Cemaat	Velili	Niğde, Karaman, Konya ve Çorum Sancakları, Çölebad Kazası (Karahisar-ı Sahib S.)	Kürt
254	21	Cemaat	Yediboy	Bozok ve Kengiri Sancakları	Türkman-Kürt
255	21	Cemaat	Yedisoy	Kütahya Sancağı	Türkman-Kürt
256	21	Cemaat	Yoralı, Yora, Yöreli	Adana, İçel ve Tarsus Sancakları, Silifke, Marmara (Saruhan Sancağı) Kazaları	Kürt
257	21	Cemaat	Zahranlı	Zile Kazası, Sivas Sancağı	Türkman-Kürt
258	21	Cemaat	Zerikan, Zırokan	Aksaray, Eyyubeli Kazası (Aksaray Sancağı)	Kürt
259	21	Cemaat	Zeyne, Zeyneli	Adana ve Tarsus Sancakları, Paşa Sancağı	Kürt-Yörük

Okuma notları

No 23 "Alıçlı (Alışlı)": baskı silik. No 47 "Cihanbeğli": niteleme sütunu boş, yerine noktalı çizgi basılmış. No 61 "Kava Bali": "Kara Bali" olabilir.
No 66: Koybanlı satırının altında ad sütunu boş bir satır vardır ("Koçgiri Kazası (Sivas) – Kürt"). Koybanlı ya da Koçgiri satırının devamı olabilir; ayrı satır olarak sayılmıştır.
No 116 "Akbaş, Akbaş Kürdü": niteleme sütununda iki değer vardır. No 178 "Kirmanc, Kurmanc" ve No 188 "Kürdmahmudlu": niteleme "Türkman-" diye yarım kalmıştır. No 190 "Kürdi" ve No 223 "Satmalı": niteleme yoktur.
Kaynağın kendi hataları şunlardır: "Amasya Kürt Sancağı" (No 79; "Kürt" sözcüğü niteleme sütunundan kaymış), "Mucur Kazası (Amasya Sancağı)" (No 105; Mucur Kırşehir'e bağlıdır, No 51'de doğru verilmiş), "Adana … ve Adana Sancakları" (No 178). Darende bir yerde Kayseriyye'ye (No 25), bir yerde Divriği'ye (No 154) bağlanmıştır.

Kaynak eleştirisi

Yazarın dayandığı kaynaklar

Ateş'in kaynağı	Ne için kullanılmış	Değerlendirme
Der Spiegel, 1996, "sayı 167"	Mesut Yılmaz'ın Kürt nüfusu ve asimilasyon üzerine sözleri	Der Spiegel haftalıktır, sayı numarası 52'yi geçmez; "167" büyük olasılıkla sayfa numarasıdır. Röportajın kendisi bu incelemede bulunamadı. Arşivle doğrulanmalı
Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi	Karakoyunlu "Kara ulus", Germiyan	İkincil, genel bir tarih. Sayfa numaraları (s. 2253–54, 2268), eserin ciltler boyunca süren sayfalamasıyla uyumludur.
Faruk Sümer, Oğuzlar	"İl/ulus" kavramı; Germiyanların 1277'de Kütahya'da görülmesi	Akademik ve güvenilir bir ikincil kaynaktır. Sayfalar bu incelemede denetlenmedi. Muhtemel
Mehmet Bayrak, Kürdoloji Belgeleri	Malazgirt'te 10 bin Kürt	Derleme bir eserdir. 10 bin kişilik Kürt birliği kaydı ortaçağ kaynaklarından Sıbt İbnü'l-Cevzî ve Devâdârî'de geçer. Kürtlerin savaşa yardımcı birlik olarak katılıp katılmadığı tartışılmaktadır.^[6] Muhtemel
B. Nikitin, "a.g.e.", s. 323	Eyyubi ordusu; Marr'ın "Türk tipi" görüşü	"a.g.e." denmiş, ama eserin adı yazının hiçbir yerinde geçmez (!). Büyük olasılıkla Basile Nikitin'in Les Kurdes: étude sociologique et historique (Paris 1956) adlı eserinin Türkçe çevirisi (Kürtler: Sosyolojik ve Tarihi İnceleme) kastedilmiştir. Hangi baskının kullanıldığı ve s. 323 denetlenemedi. Marr'ın görüşü ikinci elden aktarılmıştır. Arşivle doğrulanmalı
V. A. Gordlevski, K. M. Ehmed (Kemal Mazhar Ahmed) üzerinden, "R: 41"	Selçuklu ordusunda 250 bine varan Kürt askeri; Germiyanların Baba İshak ayaklanmasında kullanılması	Gordlevski'nin Anadolu Selçukluları üzerine çalışması ikinci elden, Kemal Mazhar Ahmed'in Kürtçe bir eseri üzerinden aktarılmıştır. Eserin adı OCR'de bozuktur (Çend Rupel…). "250 bin" sayısı abartılı görünür ve asıl kaynakta denetlenmelidir. Arşivle doğrulanmalı Germiyanların 1239 Baba İshak ayaklanması sırasında Malatya yöresinde Selçuklu hizmetinde bulunduğu ise TDV'de de yazılıdır.^[7] Kesin
K. Burkay, Geçmişten Bugüne Kürtler ve Kürdistan	Germiyan'ın sonu	Siyasi-popüler ikincil kaynak.
N. Ateş, İç Anadolu Kürtleri	19. yüzyıl iskânı; 200'ü aşkın Kürt yerleşimi, 300 bin nüfus	Yazarın kendi kitabıdır; bağımsız bir doğrulama sayılmaz.^[2]
C. Türkay; C. Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu'nda Aşiretlerin İskânı, s. 48; Y. Halaçoğlu, s. 141	Ek liste; "Türkman Ekradı", "Ekrad-ı Yörükan"	Akademik ya da arşive dayalı eserlerdir. Türkay'ın eseri bu incelemede görülmedi; bu yüzden listenin Türkay'ı doğru aktarıp aktarmadığı denetlenemedi. Arşivle doğrulanmalı

Tarihsel iddiaların denetimi

Germiyan'ın "Kürt beyliği" olduğu. Ateş bunu kesin bir bilgi gibi sunar. TDV İslâm Ansiklopedisi ise Germiyanoğulları'nı "Türkmen beyliği" olarak tanımlar ve aşiretin menşei hakkındaki görüşlerin "ispatlanamadığını" yazar.^[7] Romain Thurin 2024'te başka bir görüş ileri sürmüştür: Ona göre Germiyan çekirdeği Malatya ile Van Gölü arasında oluşmuştur, ad Kürtçe kökenlidir ve topluluk proto-Yezidi etkiler taşır.^[8] Konu tartışmalıdır. Ateş'in iddiası, 1997'de kaynak gösterilmeden ileri sürülmüş bir yorumdur. Hipotez
İbn Battûta ve Yezidilik. İbn Battûta'nın Germiyanlar için "Yezidi" nitelemesini kullanması, Claude Cahen'den bu yana literatürde tartışılmaktadır.^[8] Bu nitelemenin bugünkü Ezidi inancıyla mı, yoksa Emevi halifesi Yezid'e bağlılık suçlamasıyla mı ilgili olduğu açık değildir. Muhtemel
Kızılbey Camii yazıtı (1299). TDV'ye göre Ankara Kızılbey Camii minberinin 699 (1299) tarihli tamir kitâbesinde adı geçen Yakub, Kerîmüddin Alişîr'in oğludur.^[7] Ateş'in bilgisi doğrudur. Kesin
Germiyan'ın en güçlü dönemi. Ateş bu dönemi "14. yüzyılın sonları" olarak verir. TDV'ye göre ise beyliğin en güçlü dönemi I. Yakub Bey'in hükümdarlığıdır (14. yüzyılın başı).^[7] "Sonları" sözcüğü büyük olasılıkla yanlıştır (!).
Vacidiye Medresesi (1314). Tarih doğrudur. TDV, medresenin masraflarının Alaşehir'den alınan cizyeyle karşılandığını yazar, ama medreseyi Yakub Bey'in bizzat yaptırdığını söylemez.^[7] Medresenin bânisinin, kitâbesine göre, Germiyan emirlerinden Umur bin Savcı olduğu da ileri sürülmektedir. Bu bilgi doğrulanmalıdır. Arşivle doğrulanmalı
II. Yakub ve II. Murad. Ateş, II. Murad'ı II. Yakub'un "yeğeni" olarak tanımlar. Oysa II. Murad, II. Yakub'un kız kardeşinin torunudur (kız kardeşi Yıldırım Bayezid'le evlenmişti). TDV'ye göre Yakub Bey, memleketini kız kardeşinin çocuklarına bırakmak istemediği için Osmanlılara vasiyet etmiştir.^[7] "Yeğen" nitelemesi yanlıştır (!).
Kutluzadeler / Hacı Şadgeldi. Amasya beyi Hacı Şadgeldi'nin "Kürtoğulları" soyundan geldiği iddiası, bu incelemede akademik bir kaynakla doğrulanamadı. Popüler yayınlarda babasının adı "Kutlu Şah ibn Kürd" olarak geçer. Konu açık bir sorudur. Hipotez
Nüfus tahminleri. Orta Anadolu'da "en düşük tahminle 2 milyonu aşan" Kürt nüfusu ile Ankara–Konya–Kırşehir kırsalındaki "300 bin nüfuslu, 200'ü aşkın Kürt yerleşimi" ya kaynaksız tahminlerdir ya da yazarın kendi kitabına dayanır. Hipotez

Türkay listesinin sınırları

Liste tarihsizdir. Bir topluluğun Haymana'da ya da Sivas'ta kayıtlı olması, hangi yüzyılda orada bulunduğunu göstermez. Bu yüzden listeden "Osmanlı döneminde Orta Anadolu'da yoğun bir Kürt nüfusu vardı" sonucu ancak genel olarak çıkarılabilir. Liste nüfus büyüklüğü ve yerleşme tarihi için kullanılamaz. Muhtemel
Liste konargöçer toplulukların hareket alanını gösterir. Aynı ad Rumeli'den Halep'e uzanan çok geniş bir alanda geçebilir. Bunlar tek bir topluluğun dağılmış parçaları da olabilir, aynı adı taşıyan farklı topluluklar da. Liste bu ayrımı yapmaz. Hipotez
"Bağlı bulunduğu topluluk" sütunundaki nitelemeler belgelerdeki dili yansıtır. Aynı konfederasyonun oymakları farklı nitelenebilir. Örneğin Rişvan oymaklarından Hacılar "Türkman", Halikanlı "Kürt (İran Kürdü)", Nasırlı "Kürt-Yörük" diye geçer. Bu nitelemeler tek başına etnik kökenin kanıtı sayılmamalıdır. Muhtemel
Ateş'in Türkay'ın önsözüne yönelttiği eleştiri yerindedir. Türkay kendi envanterinde "Türkman", "Kürd" ve "Türkman Ekradı" terimlerini ayrı ayrı kullanır; bu durumda üçünün aynı şeyi anlattığı iddiası kendi verisiyle çelişir. "Kürd"ün Türkçe "çığ" anlamına geldiği iddiasının da bilimsel bir dayanağı yoktur. Muhtemel
Orta Anadolu yoğunluğu (H, satır sayımı): 259 satırın 103'ünde Sivas, 33'ünde Ankara, 27'sinde Bozok, 26'sında Kırşehir/Kırşehri, 22'sinde Konya, 10'unda Haymana geçer. Haymana'yı anan satırlar şunlardır: Geyikli (iki kez), Mikaili, Modanlı, Sayfanlı, Seyfanlı, Şeyhbızini, Akbaş, Kızılkoyunlu ve Rişan.

Orta Anadolu, Rişvan ve Ömeranlı kayıtlarının wikideki bilgilerle karşılaştırması

Listede Rişvan konfederasyonu tek bir başlık altında yer almaz; Türkay'daki gibi dağınık maddeler hâlinde geçer. Hiçbir satır, bir oymağın Rişvan'a bağlı olduğunu belirtmez. Bu yüzden şu bulgu önemlidir: Rişvan Aşireti sayfasındaki 11 oymak adının hepsi (biri belirsiz olmak üzere) listede ayrı birer madde olarak geçer. (H)

Listedeki kayıt (No, s.)	Listede yerleşim ve niteleme	Wikideki bilgi	Değerlendirme
Rışvan (Rışvanlı) – Aşiret (No 92, s. 16)	Ankara, Kırşehri, Tosya Kazası (Kastamonu), Sivas, Bozok (Yozgad); Kürt	Rişvan Aşireti: Bozok'a dağıtılma (1849–1854), Kırşehir Mucur'da 1500 hane ve Sivas'ta 500 hane (1880), Haymana/Tabanlı iskânı; 1847'de Trabzon vilayetinde de Rişvanlar vardır.	Ankara, Kırşehir, Sivas ve Bozok, wikideki 19. yüzyıl yerleşimiyle uyumludur. Tosya (Kastamonu): 31 Ocak 1843 tarihli İskilip–Osmancık–Tosya tahririnde Rışvanlı aşireti anılır (Bîrnebûn 76, 2020, s. 18–19; bkz. 1844–1845 Aşiret Tahrirleri ve Rişvan Hane Listeleri). Arşivle doğrulanmalı
İrişvanlı (Rışvanlı) – Cemaat (No 168, s. 18)	Sivas, Kütahya ve Aydın sancakları; Türkman-Kürt	Wikide, Söylemez'e dayanılarak, oymakların bir kolunun 18. yüzyılda Batı Anadolu'ya yöneldiği belirtilir.	Kütahya ve Aydın bu batı koluyla uyumludur. "İrişvanlı" yazımı başka bir kaynakta görülmedi; dizgi hatası olabilir. Hipotez
Rişan – Cemaat (No 217, s. 20)	Sivas Eyaleti, Haymana Kazası; Kürt	Wiki, Osmanlı belgelerindeki yazımlar arasında "Rışan"ı da sayar.	Sivas (Uzunyayla) ile Haymana ikilisi, Rişvan'ın 19. yüzyıldaki yaylak ve iskân coğrafyasıyla birebir örtüşür. Kayıt muhtemelen Rişvan'ın kendisine aittir. Muhtemel
Omeranlı (Omarlı) – Aşiret (No 88, s. 15)	Sivas, Halep, Divriği, Mud Kazası (İçel); Kürt	Ömeranlı: 1733'te "Omranlo" Hısn-ı Mansur'da; 1749'da Rakka bağlamında "İmranlı/Omeranlı Kürtleri". Söylemez'e göre Ömeranlı cemaati Sivas, Divriği, Alacahan, Darende, Antakya, Trablus, Şam ve Halep eyaletinde konargöçerdi.^[9]	Sivas, Divriği ve Halep, Söylemez'in arşive dayalı listesiyle uyumludur. Mud (İçel) yeni bir yerdir. Kayıt, oymağın Konya'ya gelmeden önceki (18. yüzyıl) alanını yansıtıyor olabilir. Muhtemel
Umran, Umranlı – Aşiret (No 106, s. 16)	Bozok; Kürt	Ömeranlı ve Rişvan Aşireti: 1849–1854'te Rişvan'ın 13 oymağı Bozok kazalarına dağıtılmış; 1858'de "Umranlı (Omeran)" Haymana–Tabanlı'da kayıtlıdır.	Bozok kaydı 1849–1854 Bozok iskânıyla uyumludur. Listedeki Umran'ın Rişvan'ın Ömeranlı'sı olması muhtemeldir. Muhtemel
Umran, Umranlı, Omaran – Cemaat (No 251, s. 21)	Bozok, Çarşamba (Canik), Dağardı (Kütahya), Mud (İçel); Kürt-Yörük	Ömeranlı sayfası "Omaran", "Umranlı" ve "Omeran" yazımlarını verir.	Mud (İçel) No 88'de de geçer; bu, iki kaydın aynı topluluğa ait olabileceğini düşündürür. Çarşamba ve Dağardı kayıtları wikide yoktur. Hipotez
Omar (Omarlı) (No 87), Omahyanlı (No 86) – Aşiret (s. 15)	Filibe (Akşehir [sic]); Ankara, Sivas	—	Adları benzer, ama Ömeranlı ile bağları belirsizdir. Aynı topluluk sayılmamalıdır. Hipotez
Belikanlı (No 35), Hacabanlı (No 51), Hacılar Kürdü (No 52), Halikan (No 53), Cudikanlı (No 138), Nasırlı (No 209), Seyfkanlı (No 227), Mülükanlı (No 208), Celikanlı (No 4)	Sivas; Konya-Ankara-Kırşehir-Mucur; Karaman-Adana-Kadınhanı-Yozgad; Kangal-Konya-Niğde; Bozok-Sivas; Bozok-Tarsus-Sinop; Ankara-Kengiri-Konya-Bozok; İnecik-Bozok-Divriği; Antakya-Kilis	Rişvan Aşireti oymak tablosu: Belikanlı, Hacebanlı, Hacılar, Halikanlı, Cudikanlı, Nasırlı, Şefikanlı (Sefkanlı), Mülûkanlı, Celikanlı.	Wikideki Rişvan oymaklarının hepsi listede vardır. Mülükanlı'nın yerleri (İnecik, Bozok, Divriği), Söylemez'in Mülükanlı cemaati için verdiği yerlerle aynıdır.^[9] Hacabanlı'nın Ankara–Kırşehir–Mucur kaydı, 1880'deki Bala Hacıbanlı kaydıyla uyumludur. Okçuyanlı ile listedeki Okcu/Okcuoğulları (No 84, 211) arasındaki bağ belirsizdir. Muhtemel
Tirikan (Terkan) (No 105), Tirkanlı/Tılkan (No 247)	Ankara, Konya, Kırşehri, Mucur, Kengiri…	Rişvan Aşireti: 1829'da Rişvan ile Terikânlı Koçhisar'daki Paşadağı'nda birlikte kışlıyordu. Bkz. Terikanlı.	Orta Anadolu yerleşimleri uyumludur. Terikanlı'nın Rişvan'ın bir kolu mu, ayrı bir aşiret mi olduğu listeden anlaşılamaz.
Dalyanlı (No 143), Rumiyanlı (No 218), Mansur/Mansurkanlı (No 199), Delikanlı (No 145), Zerikan (No 112, 258)	Halep-Sivas; Sivas-Amasya-Tokad-Karaman-Aydın; Adana-Tarsus; Islahiye-Arabgir; Aksaray	Söylemez'e göre bunlar Rişvan cemaatleridir (Dalyanlı: Uzunyayla–Halep; Rumiyanlı: Sivas, Amasya, Karaman, Aydın, Tokat; Mansur; Delikanlı: İslahiye; Zerukanlı).^[9]	Rumiyanlı ve Dalyanlı'nın yerleri, Söylemez'in verdiği yerlerle büyük ölçüde aynıdır. Wikideki Rişvan sayfası bu oymakları henüz anmaz. Muhtemel
Mikaili – Aşiret (No 78, s. 15)	Ankara Sancağı, Haymana Kazası, Kengiri, Adana, Çerkeş, Üzeyr; Kürt	Haymana'daki Mikaila (İnler Katrancı) köyü, wikide Fikret Yıldız'ın kitabına dayanılarak anılır.	Haymana kaydı Mikaila köyüyle ilişkili olabilir. Rişvan'la bir bağ listede görünmez. Hipotez
Milli (No 79), Milli Karili (No 80)	Mecidözü, Hamid, Sivas, Kırşehri, Çorum, Amasya, Tokad, Bozok; Sivas, Çorum, Amasya	Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı: Sykes 1908'de Omaranli'yi Milli'nin alt kolu sayar.	Liste Ömeranlı ile Milli'yi ayrı maddeler olarak verir; Sykes'ın kurduğu bağı desteklemez. Hipotez

Sonuç. Liste, Rişvan ve Ömeranlı adlarının Osmanlı kayıtlarında Sivas–Bozok–Kırşehir–Ankara/Haymana ekseninde geçtiğini doğrular. Bu, wikideki arşiv ve sözlü tarih bilgisiyle uyumludur. Listedeki yeni ipuçları şunlardır: Rışvan için Tosya (Kastamonu); Ömeranlı/Umranlı için Mud (İçel), Çarşamba (Canik) ve Dağardı (Kütahya). Bunlar Türkay'ın ilgili maddelerinde ve bu maddelerin dayandığı BOA belgelerinde kontrol edilmelidir. Arşivle doğrulanmalı

Açık sorular

Türkay'ın 1979 baskısında "Rışvan", "İrişvanlı", "Rişan", "Omeranlı" ve "Umran" maddeleri hangi sayfalardadır ve hangi belgelere (tarih, fon) dayanır? Winter'ın atıf yaptığı 2001 baskısındaki s. 125 ve 541–542 bu maddeler midir? Arşivle doğrulanmalı
Rışvan'ın Tosya kaydı hangi döneme aittir? Köksal'ın sözünü ettiği 1847'deki Trabzon vilayeti Rişvanlarıyla bir ilgisi var mıdır? Arşivle doğrulanmalı
Ateş'in listesi Türkay'daki Kürt nitelemeli maddelerin tamamını mı, yoksa bir seçkiyi mi verir?
Bu sayfadaki metnin Bîrnebûn 1'de bulunmayan cümleleri (etnik saflaştırma uyarısı, "Sonuç" bölümü) hangi sürümden alınmıştır?
Der Spiegel'deki Mesut Yılmaz röportajının tam künyesi nedir?

Ayrıca bakınız

Derginin bütün yazıları: Bîrnebûn 1 (1997)

Kaynakça

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 ^1,4 Nuh Ateş, "Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri üzerine sesli düşünceler", Bîrnebûn (Orta Anadolu Kürtleri Politika, Kültür ve Sanat Dergisi), sayı 1, Newroz 1997, s. 7–21 (ek liste s. 13–21).
↑ ^2,0 ^2,1 Nuh Ateş, İç Anadolu Kürtleri: Konya, Ankara, Kırşehir, KOMKAR Yayınları, Köln 1992 (birnebun.eu kitap listesine ve Vikipedi kaynakçasına göre; eser görülmedi).
↑ Cevdet Türkay, Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Oymak, Aşiret ve Cemaatlar, Tercüman Yayınları (Kaynak Eserler Dizisi), İstanbul 1979, 962 s. + belgeler; yeni baskı: İşaret Yayınları, İstanbul 2001. Eser bu inceleme için görülmedi; künye sahaf kayıtlarından ve Winter 2017, dn. 6'dan alınmıştır.
↑ Stefan Winter, "The Reşwan Kurds and Ottoman Tribal Settlement in Syria, 1683–1741", Oriente Moderno 97/2 (2017), doi:10.1163/22138617-12340151; dn. 6: Türkay 2001, s. 125, 541–542.
↑ Muzaffer Özgür, "Kurdên Çorumê", Bîrnebûn 73 (2019), s. 13–22; çevrimiçi: birnebun.eu (erişim 4 Ekim 2026).
↑ "Malazgirt'te Selçuklu Ordusunda Kürtler Var mıydı?", bianet (erişim 4 Ekim 2026). Yazı, Sıbt İbnü'l-Cevzî ve Devâdârî'deki 10 bin kişilik Kürt birliği kaydını tartışır.
↑ ^7,0 ^7,1 ^7,2 ^7,3 ^7,4 ^7,5 Mustafa Çetin Varlık, "Germiyanoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 14, İstanbul 1996 (çevrimiçi sürüm, erişim 4 Ekim 2026).
↑ ^8,0 ^8,1 Romain Thurin, "The secret history of Germiyan, or a reassessment of the debates on the origins of the Germiyanids", Bulletin of the School of Oriental and African Studies 87/2 (2024), s. 229–248 (yalnız özeti görüldü).
↑ ^9,0 ^9,1 ^9,2 Faruk Söylemez, Osmanlı Devletinde Aşiret Yönetimi: Rişvan Aşireti Örneği, Kitabevi, İstanbul 2007, s. 20–37 (cemaat listesi). Eser görülmedi; bilgiler "Rişvan Aşireti", Rişvanlılar blogu (Eylül 2011) özetinden alınmıştır; doğrulanmalı.