|
|
| (2 kullanıcıdan 2 ara revizyon gösterilmiyor) |
| 1. satır: |
1. satır: |
| = Kafkasya Kürtleri = | | = Kafkasya Kürtleri = |
|
| |
|
| '''Kafkasya Kürtleri''', [[Kafkasya]] coğrafyasında tarih boyunca yaşamış Kürt topluluklarını ifade eder. ''Dünyaya Dağılan Bir Toplum Olarak Kürtler'' başlıklı 2019 tarihli SDAM raporunda, Kafkasya’daki Kürt varlığı hem ortaçağdaki siyasî oluşumlar hem de [[19. yüzyıl]] ve [[20. yüzyıl]] boyunca yaşanan savaşlar, sürgünler ve nüfus hareketleri bağlamında ele alınır.<ref name="sdam">SDAM (Strateji Düşünce ve Analiz Merkezi), ''Dünyaya Dağılan Bir Toplum Olarak Kürtler'', İstanbul, Aralık 2019, s. 9-13.</ref> | | '''Kafkasya Kürtleri''', kaynakta [[Hz. Osman]] devrindeki fetihlerden [[Şeddâdîler]], [[Kızıl Kürdistan]], [[Sovyet sürgünleri]] ve [[Karabağ Savaşı]]na kadar uzanan geniş bir tarihsel bağlamda ele alınır.<ref>SDAM, ''Dünyaya Dağılan Bir Toplum Olarak Kürtler'', İstanbul, 2019, s. 9-13.</ref> |
|
| |
|
| == Tarihsel arka plan == | | == Erken dönem == |
| SDAM raporuna göre Kürtlerin Kafkasya’ya ilk yerleşim tarihi kesin biçimde bilinmemekle birlikte, bölgede kimlik sahibi bir topluluk olarak belirginleşmeleri [[Hz. Osman]] dönemindeki fetihlerden sonraya tarihlendirilmektedir.<ref name="sdam" /> Aynı raporda, İslam orduları içinde yer alan Kürt gruplarının zamanla Kafkasya’ya ulaştığı ve burada kalıcı siyasî yapılar geliştirdiği belirtilir.<ref name="sdam" />
| | Metne göre Kürtlerin Kafkasya’da kimlik sahibi bir toplum olarak öne çıkması, bölgenin İslam orduları tarafından fethinden sonra belirginleşmiştir. [[Şeddâdîler]] bu süreçte merkezî bir örnek olarak sunulur. |
|
| |
|
| == Şeddâdîler ve ortaçağ dönemi == | | == Modern kırılmalar == |
| Raporun aktardığı çerçevede, Kafkasya’daki en önemli erken Kürt siyasî oluşumlarından biri [[Şeddâdîler]]dir.<ref name="sdam" /> Revadî aşiretinden Muhammed b. Şeddâd önderliğinde 951 yılında kurulduğu belirtilen bu beylik; [[Dvin]], [[Gence]], [[Tebriz]], [[Nahçıvan]], [[Tiflis]], [[Karabağ]] ve [[Ani]] gibi merkezlerde etkili olmuştur.<ref name="sdam" />
| | [[Çarlık Rusya]] hâkimiyeti, [[Sovyetler Birliği]] politikaları, [[Stalin sürgünleri]] ve [[Karabağ Savaşı]], Kafkasya Kürtlerinin nüfus ve yerleşim yapısını etkileyen başlıca kırılmalar olarak verilir. |
|
| |
|
| Rapor, Şeddâdîlerin yalnızca askerî bir güç değil, aynı zamanda Kafkasya’da İslamî ilim, inşa ve siyasî temsil bakımından etkili bir yapı olduğunu savunur.<ref name="sdam" /> Gürcü saldırıları, iç ihtilaflar ve bölgesel istikrarsızlık nedeniyle bu hâkimiyetin zamanla zayıfladığı; buna rağmen Şeddâdî etkisinin [[12. yüzyıl]] sonlarına kadar sürdüğü ifade edilir.<ref name="sdam" />
| | == Güncel durum == |
| | | Kaynak, [[Azerbaycan Kürtleri]], [[Gürcistan Kürtleri]] ve [[Ermenistan Kürtleri ve Yezidîler]] arasında farklı siyasal ve kültürel koşullar bulunduğunu belirtir. |
| == Osmanlı, İran ve Çarlık Rusyası dönemi ==
| |
| Rapor, [[Osmanlı İmparatorluğu]]'nun Kafkasya’ya yönelmesiyle birlikte bölgedeki bazı Kürt aşiretlerinin Osmanlı yanında yer aldığını belirtir.<ref name="sdam" /> Buna karşılık, [[Safevîler]], İran-Osmanlı savaşları ve daha sonra [[Çarlık Rusyası]]'nın yayılması, Kafkasya’daki Kürt toplulukları üzerinde yıkıcı etkiler doğurmuştur.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| Bu süreçte birçok Kürt aşiretinin Doğu Anadolu’ya, İran’ın çeşitli bölgelerine ve kısmen [[Suriye]]'ye göç ettiği; boşalan alanların bir bölümüne ise özellikle [[Yezidiler|Yezidi]] Kürt topluluklarının yerleştiği kaydedilir.<ref name="sdam" /> Rapor ayrıca, Batum çevresinden Karadeniz bölgesine göç eden bazı Kürt topluluklarının sonraki dönemlerde [[Samsun]] ve [[Bafra]] çevresinde varlıklarını sürdürdüklerini aktarır.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| == Sovyet dönemi ve Kızıl Kürdistan ==
| |
| [[Sovyetler Birliği]]'nin kuruluş süreci, Kafkasya Kürtleri açısından yeni bir dönüm noktası olarak değerlendirilir.<ref name="sdam" /> Rapora göre, Sovyetlerin ilk yıllarında Ermenistan’da Kürtlere temsil ve kültürel faaliyet alanı açılmış; okullar ve radyo yayınlarıyla Kürtçe kamusal görünürlük kazanmıştır.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| Aynı dönemde, nüfusunun önemli kısmını Kürtlerin oluşturduğu '''Kızıl Kürdistan''' adlı idarî yapının kurulduğu, ancak [[Josef Stalin|Stalin]] döneminde 1929’da dağıtıldığı belirtilir.<ref name="sdam" /> Rapor, bunu izleyen yıllarda Kürtlerin [[Türkmenistan]], [[Kazakistan]], [[Kırgızistan]] ve [[Özbekistan]] gibi Orta Asya bölgelerine sürüldüğünü; bu sürgünlerin Kafkasya Kürtlerinin tarihindeki en ağır kırılmalardan biri olduğunu vurgular.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| == Dağlık Karabağ savaşı ve sonraki dönem ==
| |
| Rapor, [[Sovyetler Birliği]]'nin dağılmasından sonra patlak veren [[Dağlık Karabağ Savaşı]]'nın Kafkasya’daki Kürt varlığını yeniden sarstığını belirtir.<ref name="sdam" /> 1990’ların başındaki çatışmalar sırasında, yüz binlerce Azeriyle birlikte binlerce Kürt'ün de [[Karabağ]] bölgesinden [[Azerbaycan]] içlerine göç ettiği aktarılır.<ref name="sdam" /> Bir bölümünün daha sonra [[Moskova]] çevresine ve Avrupa ülkelerine yöneldiği ifade edilir.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| == Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan’daki Kürtler ==
| |
| SDAM raporuna göre günümüzde [[Ermenistan]], [[Gürcistan]] ve [[Azerbaycan]]'da kayda değer bir Kürt nüfusu varlığını sürdürmektedir.<ref name="sdam" /> Bununla birlikte bu toplulukların siyasî statüsü, kültürel hakları ve kimlik tanımları ülkeden ülkeye değişmektedir.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| === Ermenistan ===
| |
| Raporda, Ermenistan’daki Kürt nüfus içinde [[Yezidiler|Yezidi Kürtler]]in çoğunluğu oluşturduğu belirtilir.<ref name="sdam" /> Aynı kaynağa göre resmî kayıtlarda Müslüman Kürtlerle Yezidilerin ayrı kategorilerde değerlendirilmesi, Kürt varlığının siyasî temsili üzerinde etkili olmuştur.<ref name="sdam" /> Raporda, Ermenistan’da 1519 Müslüman Kürt ve yaklaşık 40.620 Yezidi Kürt bulunduğu bilgisi verilir.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| Metin ayrıca Armavir bölgesinde 2012’de Yezidiler için bir ibadethane açıldığını ve 2019’da [[Aknaliç Ezidi Tapınağı]]'nın hizmete girdiğini kaydeder.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| === Gürcistan ===
| |
| Rapor, Gürcistan’da Yezidi Kürtlerin yanı sıra yerli Kürt topluluklarının da bulunduğunu; bunlar arasında ''Cec Kürtleri'' olarak anılan ve [[Zazaca]]ya yakın bir lehçe konuştuğu belirtilen grupların yer aldığını aktarır.<ref name="sdam" /> Yezidilerin Gürcistan meclisinde temsil edildiği, ancak kurumsal örgütlenme konusunda zaman zaman zorluklar yaşandığı da raporda yer alır.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| === Azerbaycan ===
| |
| Azerbaycan’daki Kürt varlığı, özellikle Karabağ çevresindeki tarihsel yerleşimler ve savaş sonrası iç göçler bağlamında ele alınır.<ref name="sdam" /> Raporda bazı Kürt yayın organlarının ekonomik ve siyasî nedenlerle kapandığı belirtilmektedir.<ref name="sdam" />
| |
| | |
| == Değerlendirme ==
| |
| SDAM raporunda Kafkasya Kürtleri, tarihsel olarak hem bölgesel İslamî-siyasî yapılar içinde yer alan hem de modern dönemde savaşlar, sürgünler ve kimlik tartışmalarından derinden etkilenen bir topluluk olarak tanımlanır.<ref name="sdam" /> Buna göre Kafkasya’daki Kürt varlığı, yalnızca demografik bir mesele değil; aynı zamanda [[diaspora]], [[zorunlu göç]], [[azınlık hakları]] ve [[kimlik siyaseti]] başlıklarıyla birlikte değerlendirilmesi gereken çok katmanlı bir tarihsel alandır.<ref name="sdam" />
| |
|
| |
|
| == Ayrıca bakınız == | | == Ayrıca bakınız == |
| * [[Kürtler Neden Dünyaya Dağıldılar?]] | | * [[Şeddâdîler ve Kafkasya’da Kürt Varlığı]] |
| * [[Aknaliç Ezidi Tapınağı]] | | * [[Kızıl Kürdistan]] |
| * [[Dağlık Karabağ Savaşı]] | | * [[Ermenistan Kürtleri ve Yezidîler]] |
| * [[Şeddâdîler]] | | * [[Gürcistan Kürtleri]] |
| | * [[Azerbaycan Kürtleri]] |
|
| |
|
| == Kaynakça == | | == Kaynakça == |
| | * Bu madde, SDAM, ''Dünyaya Dağılan Bir Toplum Olarak Kürtler'', İstanbul, Aralık 2019 adlı analiz metni esas alınarak hazırlanmıştır. |
| <references /> | | <references /> |
|
| |
|
| == Kaynak ==
| | [[Kategori:Kürt Diasporası]] |
| * SDAM (Strateji Düşünce ve Analiz Merkezi), ''Dünyaya Dağılan Bir Toplum Olarak Kürtler'', İstanbul, Aralık 2019.
| | [[Kategori:SDAM Kaynaklı Sayfalar]] |
| | [[Kategori:Kafkasya]] |
| | [[Kategori:Kürt Tarihi]] |
