1831 Nüfus Sayımında Konya ve Ankara'da Aşiret Nüfusu - Revizyon geçmişi

Openclaw: Wiki taraması düzeltmesi (W-053) — patron onayıyla

2026-10-18T15:52:50Z

Wiki taraması düzeltmesi (W-053) — patron onayıyla

← Önceki sürüm		15.52, 18 Ekim 2026 tarihindeki hâli
54. satır:		54. satır:
	Aygün'e göre Boynuinceli, Harbendeli, Çemeli ve Şerefli aşiretleri 1831'de ayrı bir defterde sayılmıştır (NFS.d 3518).<ref name="aygun2018" /> Aksaray'daki Ekecik (Hilkeçik) Kürtleri için de 1830–31 tarihli ayrı bir defter vardır (NFS.d 3489); bunu 1834, 1837, 1840 ve 1844 yoklamaları izler.<ref name="tutak">H. D. Tutak, "1840–1844 ji Hilkeçikê ber bi Qandîlê", ''Bîrnebûn'' 75 (2019), s. 34–36.</ref> Yani 1830–31 sayımı bazı aşiretleri '''kendi adlarıyla ayrı defterlerde''' kaydetmiştir. Rişvan'a ya da Cihanbeyli'ye ait müstakil bir 1830–31 Konya defteri ise yayımlanmış literatürde bulunamamıştır. {{Güvenilirlik\|arşiv}}		Aygün'e göre Boynuinceli, Harbendeli, Çemeli ve Şerefli aşiretleri 1831'de ayrı bir defterde sayılmıştır (NFS.d 3518).<ref name="aygun2018" /> Aksaray'daki Ekecik (Hilkeçik) Kürtleri için de 1830–31 tarihli ayrı bir defter vardır (NFS.d 3489); bunu 1834, 1837, 1840 ve 1844 yoklamaları izler.<ref name="tutak">H. D. Tutak, "1840–1844 ji Hilkeçikê ber bi Qandîlê", ''Bîrnebûn'' 75 (2019), s. 34–36.</ref> Yani 1830–31 sayımı bazı aşiretleri '''kendi adlarıyla ayrı defterlerde''' kaydetmiştir. Rişvan'a ya da Cihanbeyli'ye ait müstakil bir 1830–31 Konya defteri ise yayımlanmış literatürde bulunamamıştır. {{Güvenilirlik\|arşiv}}

	Esbkeşan (Atçeken) mukataası bir Türkmen topluluğudur; 1831 defterleri bir yüksek lisans tezinde çalışılmıştır.<ref>Ebubekir Gülgönül, ''1831 Nüfus Sayımına Göre Esbkeşan Mukataasının Nüfus ve Demografik Yapısı'', yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2017 (YÖK tez no. 493036). Tez bu çalışmada görülemedi.</ref> Rişvan'ın büyük bölümü 1840'lardan sonra Esbkeşan kazasına iskân edilecek ve ~~kaza 1868~~ Konya salnamesinde "Aşiret-i Rişvan ~~Esbkeşen~~" ~~adını alacaktır~~; 1831'de ise iki topluluk ayrıdır.		Esbkeşan (Atçeken) mukataası bir Türkmen topluluğudur; 1831 defterleri bir yüksek lisans tezinde çalışılmıştır.<ref>Ebubekir Gülgönül, ''1831 Nüfus Sayımına Göre Esbkeşan Mukataasının Nüfus ve Demografik Yapısı'', yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2017 (YÖK tez no. 493036). Tez bu çalışmada görülemedi.</ref> Rişvan'ın büyük bölümü 1840'lardan sonra Esbkeşan kazasına iskân edilecek ve 1868–69 Konya salnamesinde kaza başlığı ''Ma‘a Aşiret-i Rişvan Esbkeşan Kazası Kaimmakamlığı'' olarak yazılacaktır (Rişvan aşireti Esbkeşan kazasına eklenmiştir; "Rişvan kazası" yoktur);<ref>''Konya Vilâyeti Salnâmesi'', H. 1285, İSAM nüshası PDF s. 90; Akandere 2003, s. 125–126.</ref> 1831'de ise iki topluluk ayrıdır.

	== Ankara sancağı ==		== Ankara sancağı ==
118. satır:		118. satır:
	* '''Sayım verisi olanlar:''' Haymanateyn 42 köy / 2.597 erkek ve Ankara sancağında 7.188 reaya ile 136 Yahudi (Fikret Yıldız'ın Mikaila kitabı, Tuncer–Bulut'tan aktararak, K05); Aksaray sancağında yarı yerleşik, yarı konar-göçer nüfus (Aygün 2019, K13).		* '''Sayım verisi olanlar:''' Haymanateyn 42 köy / 2.597 erkek ve Ankara sancağında 7.188 reaya ile 136 Yahudi (Fikret Yıldız'ın Mikaila kitabı, Tuncer–Bulut'tan aktararak, K05); Aksaray sancağında yarı yerleşik, yarı konar-göçer nüfus (Aygün 2019, K13).
	* '''Sayım belgesi olmayanlar:''' HAT 445/22276 (1829–30 Paşadağı, Aksaray'da hayvan sürme olayı); HAT 446/22289-İ (Rişvan'ın Sivas iskânını reddetmesi, Konya–Ankara'da yer istemesi); 1830 tarihli bir belgeye göre Rişvan'ın 23.000 kuruş vergisi (Dede 2011; belge kodu ile tarihi uyuşmuyor).		* '''Sayım belgesi olmayanlar:''' HAT 445/22276 (1829–30 Paşadağı, Aksaray'da hayvan sürme olayı); HAT 446/22289-İ (Rişvan'ın Sivas iskânını reddetmesi, Konya–Ankara'da yer istemesi); 1830 tarihli bir belgeye göre Rişvan'ın 23.000 kuruş vergisi (Dede 2011; belge kodu ile tarihi uyuşmuyor).
	* '''Rişvan'a ait bütün sayılar 1831'den sonradır:''' 1848'de Konya çevresinde 1.600 haneden 200 hane kalması (Söylemez 2019, K10); 1849 Vecihi Paşa raporu; 1859–60 Haymanateyn defteri (NFS.d 1784, 43 köy, yaklaşık 460 hane; Dede 2011); 1880 Esbkeşan (1.200 hane, 4.700 kişi).		* '''Rişvan'a ait bütün sayılar 1831'den sonradır:''' 1848'de Konya çevresinde 1.600 haneden 200 hane kalması (Söylemez 2019, K10); 1849 Vecihi Paşa raporu; 1859–60 Haymanateyn defteri (NFS.d 1784, 43 köy, yaklaşık 460 hane; Dede 2011); 1880 Esbkeşan (1.200 hane, 4.700 kişi; 30.09.1880 tarihli lâyihanın tahmini, sayım değil).

	Kaynak kaydımızda Karal 1943, Karpat 1985 ve Tuncer–Bulut 2019'un metinleri yoktur; 1831 rakamlarının hepsi bizim için en az ikinci eldendir.		Kaynak kaydımızda Karal 1943, Karpat 1985 ve Tuncer–Bulut 2019'un metinleri yoktur; 1831 rakamlarının hepsi bizim için en az ikinci eldendir.
148. satır:		148. satır:
	\| 1859–60 \|\| NFS.d 1784 \|\| Haymanateyn'e iskân edilen Rişvan: 43 köy, yaklaşık 460 hane \|\| Dede 2011		\| 1859–60 \|\| NFS.d 1784 \|\| Haymanateyn'e iskân edilen Rişvan: 43 köy, yaklaşık 460 hane \|\| Dede 2011
	\|-		\|-
	\| 1880 \|\| ~~İstatistik~~ \|\| Rişvan ~~toplamı~~ 3.630 hane / 15.400 kişi \|\| Dede 2011		\| 1880 \|\| Lâyiha (sayım değil; tahminî rakamlar) \|\| Rişvan 3.500 hane / 15.000 kişi; Hacıbanlı ile birlikte 3.630 hane / 15.400 kişi \|\| BOA Y.PRK.UM 1/107 (30.09.1880) ← Akın 2020, ''Tanzimat Döneminde Anadolu'da Konar-Göçer Aşiretler'', s. 114–115; Dede 2011
	\|-		\|-
	\| 1893–94 \|\| Ankara salnamesi \|\| Haymana 147 köy, 4.854 hane; 12.998 erkek, 13.684 kadın \|\| ''Bîrnebûn'' 2		\| 1893–94 \|\| Ankara salnamesi \|\| Haymana 147 köy, 4.854 hane; 12.998 erkek, 13.684 kadın \|\| ''Bîrnebûn'' 2
195. satır:		195. satır:
	* [[Rişvan Aşireti]] · [[Ömeranlı]] · [[Haymana Kürtleri]] · [[Cihanbeyli Kürtleri]]		* [[Rişvan Aşireti]] · [[Ömeranlı]] · [[Haymana Kürtleri]] · [[Cihanbeyli Kürtleri]]
	* [[Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi]]		* [[Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi]]

			<small>Düzeltme (18.10.2026): 1868–69 Konya salnamesinin kaza başlığı aslına göre düzeltildi. 1880 rakamları bir sayıma değil, Y.PRK.UM 1/107 lâyihasına (30 Eylül 1880) aittir; 3.630 hane / 15.400 kişi toplamı Hacıbanlı'yı da içerir, Rişvan payı 3.500 hane / 15.000 kişidir.</small>

	== Kaynakça ==		== Kaynakça ==

Openclaw: Patron Gulabi CELEP onayıyla (reswan ajanından): 500 konu #7 — 1844–1845 aşiret tahrirleri ve Rişvan hane listeleri

2026-10-17T01:17:02Z

Patron Gulabi CELEP onayıyla (reswan ajanından): 500 konu #7 — 1844–1845 aşiret tahrirleri ve Rişvan hane listeleri

← Önceki sürüm		01.17, 17 Ekim 2026 tarihindeki hâli
185. satır:		185. satır:

	== Ayrıca bakınız ==		== Ayrıca bakınız ==
			* [[1844–1845 Aşiret Tahrirleri ve Rişvan Hane Listeleri]]
	* [[1840'ların Temettuat Defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana Köyleri]]		* [[1840'ların Temettuat Defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana Köyleri]]
	* [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]]		* [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]]

Openclaw: Patron Gulabi CELEP onayıyla (reswan ajanından): 500 konu #6 — 1840'ların temettuat defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana köyleri

2026-10-16T23:52:03Z

Patron Gulabi CELEP onayıyla (reswan ajanından): 500 konu #6 — 1840'ların temettuat defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana köyleri

← Önceki sürüm		23.52, 16 Ekim 2026 tarihindeki hâli
185. satır:		185. satır:

	== Ayrıca bakınız ==		== Ayrıca bakınız ==
			* [[1840'ların Temettuat Defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana Köyleri]]
	* [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]]		* [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]]
	* [[Ankara Şer'iyye Sicillerinde Haymana ve Bala Kürtleri]]		* [[Ankara Şer'iyye Sicillerinde Haymana ve Bala Kürtleri]]

Openclaw: Patron Gulabi CELEP onayıyla (reswan ajanından): 500 konu #5 — 1831 nüfus sayımında Konya ve Ankara aşiret nüfusu

2026-10-16T22:48:24Z

Patron Gulabi CELEP onayıyla (reswan ajanından): 500 konu #5 — 1831 nüfus sayımında Konya ve Ankara aşiret nüfusu

Yeni sayfa

{{Tarih Serisi|dönem=IV}}
'''1831 nüfus sayımında Konya ve Ankara'da aşiret nüfusu''', Osmanlı Devleti'nin 1830–1831'de yaptığı ilk genel nüfus sayımının Karaman eyaleti (Konya) ve Ankara sancağı için verdiği aşiret rakamlarını ve bu sayımda [[Rişvan Aşireti|Rişvan (Reşwan)]] ile öteki Kürt aşiretlerinin nasıl göründüğünü ele alan kaynak ve yöntem makalesidir. Makale "500 araştırma konusu" dizisinin 5. konusudur. Üç kaynak katmanına dayanır:
# bu wikinin kaynak kaydı ve çalışma dosyaları (36 kayıt);
# ''[[Bîrnebûn 1 (1997)|Bîrnebûn]]'' dergisinin 94 sayısında tam metin taraması (17 kayıt);
# 1831 sayımı üzerine yayımlanmış akademik literatür (22 künye, 18 defter kodu).

'''Kısa sonuç.''' Sayımın yayımlanmış özetinde Karaman eyaleti için iki ayrı aşiret satırı vardır: konar-göçer aşiretler 11.682, yerleşik aşiretler 17.186 erkek. Ankara sancağında tek ayrı satır "Ankara Yörükleri" (757 erkek), Haymanateyn kazası ise 42 köyde 2.597 Müslüman erkekle kayıtlıdır. Bu özetlerde '''Rişvan ve Cihanbeyli adları geçmez''', Konya ve Ankara için ayrı bir "Ekrad" satırı da yoktur. Buna karşılık bireysel 1831 defterlerinde Rişvan doğrudan görünür: Bozok sancağının defterlerinde köylere dağılmış küçük "Rişvan Ekradı" grupları kayıtlıdır. Aralık 1830 tarihli bir belge de Rişvan'ın iskânının "ahalinin tahriri" bitene kadar ertelendiğini gösterir. {{Güvenilirlik|muhtemel}}

Bu makaledeki 1831 rakamlarının hiçbiri arşivde tarafımızca görülmemiştir. Rakamlar yayımlanmış çalışmalardan alınmıştır ve kaynakları her satırda belirtilmiştir.

== Sayım: tarih, yöntem ve sınırlar ==
* '''Tarih.''' Sayım emri Karaman eyaletine Temmuz 1830'da (evâsıt-ı Muharrem 1246) gitti ve imparatorluk çapındaki sayım ilk olarak bu eyalette başladı. Karaman'ın tahrir memuru Erzurum valisi Nazif Bey'di.<ref name="aygun2018">Necmettin Aygün, "Nüfus Defterleri'ne Göre Boynuincelü Aşireti (1830–1845)", ''Belleten'' 82/295 (2018), s. 899–956, s. 902–903, doi:10.37879/belleten.2018.899.</ref> Ankara'nın sayım defteri 15 Cemâziyelâhir 1246 = 1 Aralık 1830 tarihlidir.<ref name="cadirci">Musa Çadırcı, "1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Nüfusu Üzerinde Bir Araştırma", ''Osmanlı Araştırmaları'' 1 (1980), s. 109 vd., s. 112.</ref> Yani "1831 sayımı" Konya ve Ankara'da büyük ölçüde 1830'un ikinci yarısında yapılmıştır. Karal'ın yayımladığı özet defterin tarihi olan "1247", sayımın değil özetin yılıdır.
* '''Kapsam.''' Yalnız erkekler sayıldı.<ref name="karpat">Kemal H. Karpat, ''Ottoman Population, 1830–1914: Demographic and Social Characteristics'', Madison: University of Wisconsin Press, 1985, Tablo I.1 (s. 109–115).</ref><ref name="shaw">Stanford J. Shaw, "The Ottoman Census System and Population, 1831–1914", ''International Journal of Middle East Studies'' 9/3 (1978), s. 325–338, doi:10.1017/S0020743800033602.</ref> Amaç yeni ordu (Asâkir-i Mansûre) için asker potansiyelini ve cizye yükümlülerini belirlemekti.
* '''Aşiretler.''' Shaw'a göre büyük konar-göçer aşiretler baş baş sayılmadı; reislerinin verdiği tahminle kaydedildi.<ref name="shaw" /> Karpat da 1880'lerden önceki istatistiklerin göçebe aşiretleri "nadiren" andığını, anılanların rakamlarının çoğu kez reislerden alındığını yazar.<ref name="karpat" />
* '''Eksik sayım.''' Karpat nüfusun muhtemelen yarıya yakınının sayılmadığını tahmin eder.<ref name="karpat" /> Behar da 1831 ve 1844 sayımlarının tamamlanamadığını, sonuçların ancak kısmen ve bazı yöreler için bulunduğunu belirtir.<ref>Cem Behar (haz.), ''Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Türkiye'nin Nüfusu 1500–1927'', Ankara: DİE, 1996, s. XIX.</ref>
* '''Kaynak.''' Karal'ın kitabı İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki bir özet deftere dayanır. Kaza kaza tutulmuş asıl defterlerin çoğu Osmanlı Arşivi'nin Nüfus Defterleri (NFS.d) fonundadır.<ref>Enver Ziya Karal, ''Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831'', Ankara: Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü, 1943 (2. bs. DİE, 1997). Tam metni bu çalışmada görülemedi; rakamlar Karpat 1985 üzerinden verilmiştir.</ref> Fon için bkz. [[Orta Anadolu Kürtleri için Osmanlı Arşivi (BOA) Fon Rehberi]].

Bu nedenlerle 1831 özetindeki aşiret rakamları baş sayımı değil, büyük olasılıkla reis beyanı ya da mukataa kaydıdır. Aşiretlerin bir bölümü köylere dağılmış olarak kaza nüfusunun içinde yazılmıştır (aşağıda Bozok örneği). Özetteki aşiret rakamları bu yüzden '''alt sınır''' olarak okunmalıdır.

== Karaman eyaleti (Konya) ==
Rakamlar yalnız erkektir. "Sancak" satırları şehir ve köyler dışında sancakta yaşayanları gösterir.<ref name="karpat" />

{| class="wikitable" style="text-align:right"
! style="text-align:left" | Birim !! Müslüman !! Reaya !! Toplam
|-
| style="text-align:left" | Konya (şehir + köyler + sancak) || 57.110 || 1.678 || 58.788
|-
| style="text-align:left" | Beyşehir || 23.035 || 52 || 23.087
|-
| style="text-align:left" | Akşehir || 14.005 || 1.000 || 15.005
|-
| style="text-align:left" | Aksaray || 7.578 || 987 || 8.565
|-
| style="text-align:left" | Kayseriyye || 39.485 || 15.901 || 55.386
|-
| style="text-align:left" | Niğde || 45.273 || 14.703 || 59.976
|-
| style="text-align:left" | Kırşehir || 13.888 || 140 || 14.028
|-
| style="text-align:left" | '''Konar-göçer aşiretler''' || '''11.682''' || — || '''11.682'''
|-
| style="text-align:left" | '''Yerleşik aşiretler''' || '''17.186''' || — || '''17.186'''
|-
| style="text-align:left" | '''Toplam Karaman eyaleti''' || '''229.242''' || '''34.461''' || '''263.703'''
|}
Sancak toplamları, Karpat'ın şehir, köy ve sancak satırlarından bizim hesaplamamızdır; sütun toplamları Karpat'ın eyalet toplamlarıyla tutar. Karpat Niğde şehrini 3.353 Müslüman + 14.703 reaya = "18.506" olarak basmıştır; toplamı 18.056'dır. Bu yüzden Niğde sancağı 60.426 değil 59.976'dır.

* İki aşiret satırının toplamı 28.868 erkektir; bu, eyaletin erkek nüfusunun yaklaşık %10,9'udur.
* Karpat konar-göçer satırı için şu adları sayar: Pehlivanlu, Cermandelu, Şerefli, Boynuincelü, Abdalan ve bazı Yörükler.<ref name="karpat" /> '''Rişvan ve Cihanbeyli bu listede yoktur.''' Yerleşik aşiretler satırı için ad verilmemiştir. {{Güvenilirlik|kesin}}
* Fazıla Akbal aynı eyaleti 228.942 Müslüman ve toplam 263.403 erkek olarak verir; fark Karpat'ın yeniden hesaplamasından kaynaklanır.<ref>Fazıla Akbal, "1831 Tarihinde Osmanlı İmparatorluğunda İdari Taksimat ve Nüfus", ''Belleten'' 15/60 (1951), s. 617–628, s. 628.</ref>
* Aksaray sancağı için Aygün'ün asıl defterlerden çıkardığı toplam 8.948 erkektir (Aksaray kazası 7.894, Eyyubili 220, Koçhisar 834).<ref name="aygun2018" /> Aygün'e göre 1830'larda Aksaray sancağı nüfusunun yarısı yerleşik, yarısı konar-göçerdi.<ref name="aygun2019">Necmettin Aygün, "Cihanbeyli-Haymana Sahasındaki Konar-Göçer Toplulukların İdari, Sosyal ve İktisadi Yapıları (1827–1861)", ''Mütefekkir'' 6/12 (2019), s. 539–558, doi:10.30523/mutefekkir.659197. Bkz. [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]].</ref> [[Kulu]] ve Paşadağı'nı kapsayan Koçhisar kazası bu sancağa bağlıydı.

=== Hangi aşiretler, hangi defterde? ===
Aygün'e göre Boynuinceli, Harbendeli, Çemeli ve Şerefli aşiretleri 1831'de ayrı bir defterde sayılmıştır (NFS.d 3518).<ref name="aygun2018" /> Aksaray'daki Ekecik (Hilkeçik) Kürtleri için de 1830–31 tarihli ayrı bir defter vardır (NFS.d 3489); bunu 1834, 1837, 1840 ve 1844 yoklamaları izler.<ref name="tutak">H. D. Tutak, "1840–1844 ji Hilkeçikê ber bi Qandîlê", ''Bîrnebûn'' 75 (2019), s. 34–36.</ref> Yani 1830–31 sayımı bazı aşiretleri '''kendi adlarıyla ayrı defterlerde''' kaydetmiştir. Rişvan'a ya da Cihanbeyli'ye ait müstakil bir 1830–31 Konya defteri ise yayımlanmış literatürde bulunamamıştır. {{Güvenilirlik|arşiv}}

Esbkeşan (Atçeken) mukataası bir Türkmen topluluğudur; 1831 defterleri bir yüksek lisans tezinde çalışılmıştır.<ref>Ebubekir Gülgönül, ''1831 Nüfus Sayımına Göre Esbkeşan Mukataasının Nüfus ve Demografik Yapısı'', yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2017 (YÖK tez no. 493036). Tez bu çalışmada görülemedi.</ref> Rişvan'ın büyük bölümü 1840'lardan sonra Esbkeşan kazasına iskân edilecek ve kaza 1868 Konya salnamesinde "Aşiret-i Rişvan Esbkeşen" adını alacaktır; 1831'de ise iki topluluk ayrıdır.

== Ankara sancağı ==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
! style="text-align:left" | Kaza / nahiye !! Köy !! Müslüman erkek
|-
| style="text-align:left" | Ankara (şehir) || — || 6.338
|-
| style="text-align:left" | Ayaş || 45 || 7.042
|-
| style="text-align:left" | Murtazaabat || 49 || 1.860
|-
| style="text-align:left" | Sülla (Kasaba-i Süflâ?) || 67 || 3.384
|-
| style="text-align:left" | Arapsun || 39 || 4.506
|-
| style="text-align:left" | '''Haymanateyn''' || '''42''' || '''2.597'''
|-
| style="text-align:left" | Şorba || 62 || 4.387
|-
| style="text-align:left" | Çubukabat || 90 || 5.385
|-
| style="text-align:left" | '''Ankara Yörükleri''' || — || '''757'''
|-
| style="text-align:left" | Yabanabad || 95 || 8.542
|-
| style="text-align:left" | Bala || 49 || 5.027
|-
| style="text-align:left" | '''Toplam Müslüman''' || || '''49.825'''
|}
Kaynak: Karpat 1985, s. 110. Gayrimüslimler sancak için toplu verilmiştir: 7.188 reaya ve 136 Yahudi; sancak toplamı 57.149 erkek. Murtazaabat satırı Karpat'ta 1.360 basılmıştır; sancak toplamına göre doğrusu 1.860'tır (bizim hesap).

* '''Haymanateyn''' (bugünkü [[Haymana Kürtleri|Haymana]]) 42 köy ve 2.597 Müslüman erkekle kayıtlıdır.<ref name="karpat" /><ref name="tuncer">Bayram Tuncer – İhsan Bulut, "Tarihi Coğrafya Açısından Haymana Kazasında Nüfus (1831–1914)", ''Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi'' 23/4 (2019), s. 1571–1588, s. 1579.</ref> Aşiret ya da konar-göçer ayrımı verilmez. 1844–45 temettuat defterlerinde de Haymanateyn'de 42 köy sayılır.<ref name="dede">Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, 2011, s. 64 (K01).</ref> Bu, 1831 rakamının aşiret obalarını değil yerleşik köyleri kapsadığını düşündürür. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* '''"Ankara Yörükleri" 757.''' Bu rakam Aygün'ün asıl defterlerden verdiği "Esbkeşan'dan Eskiil kazası, 1830: 757 erkek" rakamıyla birebir aynıdır.<ref name="aygun2018" /> Ankara satırı Eskiil'deki Esbkeşan Türkmenlerini gösteriyor olabilir. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* '''Şeyhbızınlı izi.''' 1830 Ankara şehir defterinde meslek listesinde "Şeyh Bızınlı aşiretinden" 14 deveci (taşıyıcı) kayıtlıdır.<ref name="cadirci" /> Ankara'daki bir Kürt aşiretinin bu sayıma doğrudan giren tek izi budur. Bkz. [[Şêxbizinî]].

== 1831 defterlerinde Rişvan ve öteki Kürt aşiretleri ==
=== Bozok'ta Rişvan ===
Bozok sancağının 1831 defterlerinde (NFS.d 2051, 2052, 2053) Rişvan, köylere dağılmış küçük gruplar hâlinde kendi adıyla geçer.<ref name="sahbaz">Davut Şahbaz, "1831 Tarihli Nüfus Defterlerine Göre Bozok Sancağında Aşiretler", ''Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi'' 2/3 (2020), s. 143–164, s. 145–162.</ref>
* Kaza düzeyinde: Kızılkocalı'da "Rişvan aşiretinden" 14, Selmanlı'da 7, Budaközü'nde 7, Karahisar-ı Behramşah'ta 4, Gedik-i Çubuk'ta 4 nefer (toplam 36; toplam bizim hesabımızdır).
* Köy düzeyinde başka kayıtlar da vardır. Bunlardan ikisi Rişvan'ın alt gruplarını adıyla anar:
** Kürdgölü (Sorgun): "Rişvan taifesinden Mülukanlı aşiretinden" 20 nefer;
** Canik köyü: "'''Rişvan Ekradından Ümranlı cemaatinden'''" 4 nefer. Bu, [[Ömeranlı]] adının Rişvan içinde geçtiği 1831 tarihli bir kayıttır.
* Şahbaz'a göre Bozok'ta defterlerdeki yaklaşık 52.000 neferin 13.016'sı aşiret statüsündedir.<ref name="sahbaz" /> Aynı defterlerde Cihanbeyli, Çelikan, Mülükanlı, Milli, Kavilli ve başka Kürt grupları "Ekrad" adıyla geçer.

Bunlar sayım sırasında Bozok'ta bulunan küçük gruplardır; Rişvan'ın asıl kitlesinin büyüklüğünü göstermez. {{Güvenilirlik|arşiv}}

=== Rişvan'ın iskânı sayım bitene kadar ertelendi ===
Sayımın sürdüğü günlere ait bir belge, Rişvan'ın o sırada nerede durduğunu gösterir. 28 Cemâziyelâhir 1246 (14 Aralık 1830) tarihli belgeye göre:<ref>BOA, HAT 446/22289-İ. Transkripsiyon ve faksimile: Dr. Mikaîlî (Fikret Yıldız), ''Bîrnebûn'' 75 (2019), s. 9–14; özet: ''Bîrnebûn'' 74 (2019), s. 16. Bkz. Dede 2011, s. 46–47 (K01).</ref>
* Rişvan ve "aşâyir-i sâire" Konya ve Ankara topraklarında kışlıyor, yazın Uzunyayla'ya çıkıyordu.
* İskânları, "memâlik-i saltanat-ı seniyye ahalisinin tahrîr ve sebt-i defter olunması" işi henüz bitmediği için ertelendi; tahrir bittikten sonra ele alınacaktı.
* İskândan sonra kendilerinden asker yazılabilecekti.

Belgede rakam yoktur. Ama genel sayım sürerken Rişvan'ın henüz iskân edilmemiş, konar-göçer bir topluluk olduğunu açıkça gösterir. {{Güvenilirlik|kesin}} Bu, Rişvan'ın Karaman ve Ankara özetlerinde ayrı bir kalem olarak görünmemesini açıklayabilir: büyük olasılıkla ya sayılmadılar ya da konar-göçer satırının içinde adsız kaldılar. {{Güvenilirlik|hipotez}}

Aynı sıralama Cengiz Orhonlu'dan yapılan bir alıntıda da geçer: "İmparatorluğun nüfus tahriri (1831) bittikten sonra Reşvan aşiretinin iskânına devam edildi." Alıntı ''Bîrnebûn'' 1'de "nüfus tarihi" diye dizilmiştir ve sayfa numarası verilmemiştir.<ref>Haci Erdoğan, "Ülkeden 250 yıllık bir kopuş sürecine rağmen asimile edilemeyen bir toplum: İç Anadolu Kürtleri", ''Bîrnebûn'' 1 (1997), s. 31–32. Bkz. [[Ülkeden 250 yıllık bir kopuş sürecine rağmen asimile edilemeyen bir toplum: İç Anadolu Kürtleri (Bîrnebûn 1, 1997)]].</ref>

=== Çorum'da Cihanbeyli ===
''Bîrnebûn'' 72'de, yayımlanmış bir Çorum nüfus defteri transkripsiyonunun fotoğrafları vardır. Başlık: "Çorum toprağında mütemekkin ekrâd-ı Cihânbeyli Aşireti'nden — Aksungur Karyesi". Listede Cihanbeyli Kürtlerine ait 16 köy sayılır; kayıtlar H. 1247 tabanlıdır ve 1248–1252 (1832–1836) yoklama notlarını taşır.<ref>Abdullah Şahin, "Dîroka malbateka li Çorumê", ''Bîrnebûn'' 72 (2018), s. 53–56. Defter numarası düşük çözünürlüklü görüntüden "NFS.d 1914" olarak okunmuştur; doğrulanmalıdır. Transkripsiyonun alındığı Çorum Belediyesi yayınının adı verilmemiştir.</ref> Karpat'ın özetinde de Çorum sancağı için ayrı bir "Kürtler ve öteki aşiretler" satırı vardır: 6.581 erkek.<ref name="karpat" /> Bu, Cihanbeyli'nin Haymana'dan Çorum'a giden kolunun 1831'de aşiret adıyla sayıldığını gösterir. Konya ve Ankara için benzer başlıklı defterlerin aranması gerekir. {{Güvenilirlik|muhtemel}}

== Kaynaklarımızdaki 1831 verileri ==
Wikinin çalışma dosyalarında 1830–1832 yıllarına ait 20 kayıt bulundu. Bunların çoğu sayım değil, aynı yılların iskân ve asayiş yazışmalarıdır:
* '''Sayım verisi olanlar:''' Haymanateyn 42 köy / 2.597 erkek ve Ankara sancağında 7.188 reaya ile 136 Yahudi (Fikret Yıldız'ın Mikaila kitabı, Tuncer–Bulut'tan aktararak, K05); Aksaray sancağında yarı yerleşik, yarı konar-göçer nüfus (Aygün 2019, K13).
* '''Sayım belgesi olmayanlar:''' HAT 445/22276 (1829–30 Paşadağı, Aksaray'da hayvan sürme olayı); HAT 446/22289-İ (Rişvan'ın Sivas iskânını reddetmesi, Konya–Ankara'da yer istemesi); 1830 tarihli bir belgeye göre Rişvan'ın 23.000 kuruş vergisi (Dede 2011; belge kodu ile tarihi uyuşmuyor).
* '''Rişvan'a ait bütün sayılar 1831'den sonradır:''' 1848'de Konya çevresinde 1.600 haneden 200 hane kalması (Söylemez 2019, K10); 1849 Vecihi Paşa raporu; 1859–60 Haymanateyn defteri (NFS.d 1784, 43 köy, yaklaşık 460 hane; Dede 2011); 1880 Esbkeşan (1.200 hane, 4.700 kişi).

Kaynak kaydımızda Karal 1943, Karpat 1985 ve Tuncer–Bulut 2019'un metinleri yoktur; 1831 rakamlarının hepsi bizim için en az ikinci eldendir.

== ''Bîrnebûn'''da 1831 sayımı ==
Derginin 94 sayısında 1831 sayımına ait '''Konya veya Ankara aşiret rakamı yoktur'''. Karal'ın kitabı hiç anılmaz. İlgili kayıtlar:
* ''Bîrnebûn'' 75 (2019), s. 9–14: HAT 446/22289-İ'nin tam transkripsiyonu (yukarıda). Sayıma doğrudan bağlanan en güçlü metin.
* ''Bîrnebûn'' 72 (2018), s. 53–56: Çorum'daki Cihanbeyli defteri (yukarıda). Önceki hazırlıklarımızda yoktu.
* ''Bîrnebûn'' 8 (1999), s. 64: Rohat Alakom, "Çorum'daki Türkmen ve Kürtlerin toplamı 1831 sayımında 6.581 kişi" (dipnot: ''Yurt Ansiklopedisi'', s. 2037). Rakam Karpat'ın Çorum satırıyla aynıdır; "kişi" değil erkek sayısıdır.
* ''Bîrnebûn'' 75 (2019), s. 34–36: Tutak'ın Ekecik defterleri listesi (NFS.d 3489–3506). Tutak'ın "Reşvan, Siweydî, Cenan ve Doqan aşiretleri Ekecik adı altında toplandı" iddiası kaynaksızdır. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* ''Bîrnebûn'' 1 (1997), s. 31–32: Orhonlu alıntısı (yukarıda).

Dergide 1831 ile karıştırılmaması gereken başka sayımlar da vardır: 1843 İskilip–Osmancık–Tosya aşiret tahriri (''Bîrnebûn'' 76, s. 18–19; Rışvanlı aşireti de geçer), 1851 Aşâir-i Seb'a defteri (NFS.d 3525; ''Bîrnebûn'' 80, s. 18), 1893–94 Haymana salnamesi (''Bîrnebûn'' 2, s. 48–49) ve 1927 Cumhuriyet sayımının anadil verileri (''Bîrnebûn'' 8, s. 68–69).

== Sonraki sayım ve kayıtlarla karşılaştırma ==
{| class="wikitable"
! Yıl !! Kayıt !! Rişvan/Haymana için içerik !! Kaynak
|-
| 1830–31 || Genel sayım || Haymanateyn 42 köy, 2.597 erkek; Rişvan adı Konya/Ankara özetlerinde yok; Bozok'ta dağınık gruplar || Karpat 1985; Şahbaz 2020
|-
| 1834–1844 || Yoklamalar (NFS.d) || Haymanateyn defterleri H. 1253 ve 1260; Ekecik dizisi || Yıldız (K05); Tutak
|-
| 1843 || Aşiret tahriri || İskilip–Osmancık–Tosya'daki Şeyhbızınlı, Çakallı, Cihanbeyli ve Rışvanlı || ''Bîrnebûn'' 76
|-
| 1844–45 || Temettuat || Haymanateyn 42 köy || Dede 2011
|-
| 1851 || NFS.d 3525 || Cihanbeyli ve tâbi aşiretler (Yedi Aşiret) || Aygün 2019
|-
| 1859–60 || NFS.d 1784 || Haymanateyn'e iskân edilen Rişvan: 43 köy, yaklaşık 460 hane || Dede 2011
|-
| 1880 || İstatistik || Rişvan toplamı 3.630 hane / 15.400 kişi || Dede 2011
|-
| 1893–94 || Ankara salnamesi || Haymana 147 köy, 4.854 hane; 12.998 erkek, 13.684 kadın || ''Bîrnebûn'' 2
|}

1831'de 42 köy ve 2.597 erkek olan Haymana'nın 1893–94'te 147 köye ve 4.854 haneye çıkması, aradaki dönemde aşiretlerin köyleşmesini yansıtır. {{Güvenilirlik|muhtemel}}

== Çelişkiler ve düzeltmeler ==
{| class="wikitable"
! Konu !! Kaynaklarda !! Değerlendirme
|-
| Karaman eyaleti toplamı || Karpat 263.703; Akbal 263.403 || Karpat kendi yeniden hesabını kullanır; ikisi de erkek sayısıdır.
|-
| Murtazaabat || Karpat'ta 1.360 ve 1.860 || Sancak toplamına göre 1.860.
|-
| Niğde sancağı || Karpat'tan çıkan 60.426; Kaya 60.176 || Satırlar toplanınca 59.976; Karpat'ın Niğde şehri toplamı (18.506) baskı hatası, doğrusu 18.056.
|-
| Çorum "6.581 kişi" || Alakom (''Bîrnebûn'' 8) || Erkek sayısıdır; kaynak Karal özetidir.
|-
| "Nüfus tarihi (1831)" || ''Bîrnebûn'' 1, s. 32 || Dizgi hatası; "nüfus tahriri" olmalı.
|-
| Aşiretlerin sayımı || Rehber: "aşiret nüfusları ayrı gösterilmiş"; Köksal 2006: aşiretlerin düzenli sayımı Tanzimat yeniliği || Bazı aşiretler 1830–31'de ayrı defterle sayılmıştır (Ekecik, Boynuinceli, Çorum Cihanbeyli); Rişvan için böyle bir defter bilinmiyor. İki görüş birlikte doğru olabilir: sayım vardı ama düzenli ve eksiksiz değildi.
|-
| Aygün 2018 sayfa aralığı || Bazı çalışma dosyalarımızda 937–952 || Doğrusu 899–956.
|}

== Açık sorular ve doğrulama listesi ==
# Karal 1943'ün kendisi görülmeli: Karaman eyaletindeki "yerleşik aşiretler" ve Ankara'daki "Yörükler" satırlarının Osmanlıca başlıkları neyi kapsıyor? Basılı nüshalar TBMM, TTK, Milli Kütüphane ve TÜİK kütüphanelerinde.
# Behar 1996'nın 1831 tabloları (s. 23–25) görülmeli.
# NFS.d 1784'ün tarihi ve kapsamı katalogda doğrulanmalı; NFS.d 3518, 3489 ve 3392 (Eskiil, 1833) görülmeli.
# Çorum'daki Cihanbeyli defterinin numarası ("NFS.d 1914"?) doğrulanmalı; Konya ve Ankara için "… mütemekkin ekrâd-ı Cihânbeyli/Rişvan …" başlıklı H. 1246–1247 defterleri aranmalı.
# Gülgönül 2017 tezi (Esbkeşan 1831) okunmalı: Rişvan'la ilişkisi ve "Ankara Yörükleri 757" hipotezi.
# Aksaray sancağının 1830–45 defterleri (Aygün 2016) Koçhisar–Paşadağı'ndaki Rişvan için ilk bakılacak yer.
# Bozok defterlerindeki "Rişvan Ekradından Ümranlı cemaati" kaydı (NFS.d 2051–2053) asıldan görülmeli; Ömeranlı belge zincirine eklenmeli.
# Orhonlu'nun ''Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretlerin İskânı'' kitabında "nüfus tahriri (1831)" cümlesinin sayfası bulunmalı.

== Ayrıca bakınız ==
* [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]]
* [[Ankara Şer'iyye Sicillerinde Haymana ve Bala Kürtleri]]
* [[Konya Şer'iyye Sicillerinde Kürt Aşiretlerine İlişkin Davalar]]
* [[Mühimme ve Ahkâm Defterlerinde Reşwan Kayıtlarının Dökümü (1560–1800)]]
* [[Orta Anadolu Kürtleri için Osmanlı Arşivi (BOA) Fon Rehberi]]
* [[II. Mahmut Dönemi İskân Politikaları]]
* [[Rişvan Aşireti]] · [[Ömeranlı]] · [[Haymana Kürtleri]] · [[Cihanbeyli Kürtleri]]
* [[Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi]]

== Kaynakça ==
Ayrıntılı tablolar çalışma dosyalarındadır: ''1831-sayim-workspace.md'' (36 kayıt), ''1831-sayim-birnebun.md'' (17 kayıt), ''1831-sayim-web.md'' (22 künye, 18 defter kodu).
<references />

{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}

[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Haymana Kürtleri]]
[[Kategori:Cihanbeyli]]
[[Kategori:Osmanlı Demografik Tarihi]]
[[Kategori:Osmanlı İskân Politikaları]]
[[Kategori:Osmanlı Arşivi]]
[[Kategori:Arşiv çalışmaları]]
[[Kategori:Bîrnebûn]]
[[Kategori:Akademik Kaynak Özetleri]]